Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері


Жоспары:
1. Ассимиляция құбылысыжәне диссимиляция;
2. Қазақорфоэпиясы;
3. Қазақжазуыжәнеорфографиясы;
4. Пунктуация мәселелері.
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция

Ассимиляция (лат.Assimilative— ұқсасу, сіңісу, сіңу, т.б.) морфемалардың жігінде көрші келген дауыссыздардың акустика – артикуляциялық жақтан біріне – бірінің ұқсауы, бейімделуі, өзара тіл табысуы. Бұлар да бірін – бірі дауыстың қатысы ( ат – ты, ат – қа, қа – ғаз – ға, қар-ға, қан-ды) және артикуляциясы жағынан игеріп тұрады. Соңғыға мысалы: қаңға (қан-ға), баш-шы(бас-шы), жамбады (жан-бады), қаммен (қан-мен) т.б
Дауыссыз дыбыстардың бір – біріне ықпалын үшке бөліп қараған жөн.
1. Прогрессивті ассимиляция
2. Регрессивті ассимиляция
3. Тоғыспалы ассимиляция
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляция өте күшті. Бұл заң бойынша алдыңғы морфеманың соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп, игеріп тұрады. Бұл әсіресе сөз бен қосымшаның аралығында жақсы сақталады, яғни қосымшаның басқы дыбысы түбірдің соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады.
Мұны өзі сөз бен сөздің аралығындағы дауыссыздарға да тікелей қатысты. Дауыссыздардың әр түріне байланысты прогрессивті ассимиляция мынадай болады:
• Үнді дауыссыздар сөзді аяқтап тұра алады және бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі морфеманың тек ұяң, үндіден басталуын талап етеді: мал – дың, ар-мен, ай-лы, ай-ға, тау-ға.
• Қатаң дауыссыздардан с және ш-дан басталатын қосымшалар: мал-шы, мал-сыз, р-сыз, жау-са, ағар-т,қарай-т.
• Қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж,з дыбыстары ғана сөз соңында келеді.Оның өзінде ж дыбысына аяқталған сөздер санаулы-ақ(лаж, мұқтаж, уәж). Ал орыс тілі арқылы қазақ тіліне енген сөздердің соңында ж,з әріптері жазылса, олар дыбыс болып айтыла да береді: гараж, тираж, фиксаж, колхоз, гипноз, шлюз.
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляцияның күшті екендігі айтылады. Бұл заң бойынша алдыңғы дауыссыз кейінгі дауыссызды дауыстың қатысы жағынан өзіне сәйкестендіріп, толық тәуелді етіп тұрады. Алайда бұл заңға кейбір қосымшалардың басында кездесетін с,ш қатаңдары көне бермейтіні ескертіледі. Сондай-ақ прогрессивті ассимиляция кезінде артикуляциялық жақтан да игерілмей қалатын дыбыстар бар. Әсіресе мұндай оралымсыздықтар сөз бен сөздің аралығында көбірек ұшырайды.
Алайда тіл, яғни үндестік заңы мұндай сәйкессіздіктерге жол беріп отыра алмайды. Сөйтіп прогрессивті ассимиляция кезінде акустика –артикуляциялық жақтан игерілмей қалған дыбыстардың арасындағы сәйкессіздіктерді регрессивті ассимиляция керісінше, яғни кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсері арқылы реттейді.Мұны алдыңғы морфеманың соңында кездесетін үнді, ұяң және қатаң дауыссыздар түрінде қараса да жеткілікті. Өйткені регрессивті ассимиляция сөз соңындағы дауыссыздарға кейінгі морфеманың басқы дауыссыздарының ықпалы түрінде ғана болады.
Үнді дауыссыздар да дауыстылар сияқты басқа дауыссыздарға күштілік жасайды да, оларға ықпал етіп тұрады. Прогрессивті ассимиляция кезінде үнділер алмасуға ұшырамайды. Ал регрессивті ассимиляцияға ұшырап алмасатын бір – ақ дыбыс бар. Ол – тіл алды н.
Сонымен н мынадай жағдайда регрессивті ассимиляцияға ұшырап, алмасады.
• Соңы н дыбысына біткен сөздерге тіл арты ғ және г дыбыстарынан басталатын қосымшалар жалғанған кезде тіл алды н тіл арты ң дыбысына алмасады.: күңгө (күнге), қаңға (қанға), жаңға (жанға), оңға (онға).Мұнда ғ,г дыбстары өзінен бұрынғы н дыбысын артикуляциялық жақтап игеріп тұр. Орфографиялық норма бойынша жоңқа (жон-қа), жоңғы (жон-ғы), сеңгенге (сенген-ге), алдыңғы( алдың-ғы) түрде жазылатын сөздеріндегі ң дыбысы да осы заңның көрінісі деп түсіну керек.
• Соңы н дыбысына біткен сөздерге жалғанатын қосымша б,м дыбыстарынан басталса, онда тіл алды н қос ерін м дыбысына айналады: қаммаен (қан – мен), жаммен (жан-мен), әммен (ән-мен),келгеммен (келген-мен). Мұндай құбылыс сөз бен сөздің аралығында да байқалады: омбір (он-бір), омбес(он-бес), әммен жыр (ән мен жыр), жамбота (жан бота)
Ұяңдардан қазақ тілінде з және ж дыбыстары ғана сөзді аяқтай алады. Оның өзінде ж санаулы ғана түбір морфеманың құрамында ұшырайды, ал з дыбысы одан әлдеқайда актив. Бұл жіктік (-сыз, -сіз, -мыз, - міз, -пыз, - піз), тәуелдік (-ңыз, -ңіз, -мыз,-міз) жалғауларында да кездеседі.
Алдыңғы морфема з,ж дыбыстарына бітіп, кейінгі морфема с,ш және з,ж дыбыстарынан басталса ілгеріңді, кейінді ықпалдың нәтижесінде бірсыпыра дыбыс алмасулары болады. Оның ішіндегі регрессивті ассимиляция мынадай болып келеді:
• Алдыңғы морфема з ұяңына бітіп, кейінгі морфема қатаң с дыбысынан басталса, онда з қатаң с дыбысына алмасады: сөссүз (сөзсіз), жүссом(жүз сом), сіссіз (сізсіз)
• Кейінгі морфема ж дыбысынан басталса, алдыңғы морфеманың соңындағы з дыбысы ж дыбысына айналады. Бұл сөз бен сөздің арасында ұшырайды. Өйткені ж дыбысынан басталатын қосымша жоққа тән. Мысалы: жүжжыл(жүз жыл), ажжылда (азжылда), жүжжаса (жүз жаса), божжорға (боз жорға).
Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады. Олардың ішінде регрессивті ассимиляция кезінде алмасуға икемділері к,қ,п,с.
Пайдаланған әдебиеттер:

1. С.Мырзабеков «Қазақ тілінің дыбыс жүйесі» Алматы-1999ж, 200бет
2. Уикипедия
3. К. Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы-2010ж.
4. К. Жолымбетов « Қазақ графикасы мен орфографиясының негіздері» Алматы – 1968ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

СӨЖ
Тақырыбы: Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; Қазақ орфоэпиясы; Қазақ жазуы және орфографиясы; Пунктуация мәселелері

Орындаған: Берікболова А.Б
Тексерген: Қалиева С.Е

2015 жыл

Жоспары:
1. Ассимиляция құбылысы және диссимиляция;
2. Қазақ орфоэпиясы;
3. Қазақ жазуы және орфографиясы;
4. Пунктуация мәселелері.



Ассимиляция құбылысы және диссимиляция

Ассимиляция (лат. Assimilative -- ұқсасу, сіңісу, сіңу, т.б.) морфемалардың жігінде көрші келген дауыссыздардың акустика - артикуляциялық жақтан біріне - бірінің ұқсауы, бейімделуі, өзара тіл табысуы. Бұлар да бірін - бірі дауыстың қатысы ( ат - ты, ат - қа, қа - ғаз - ға, қар-ға, қан-ды) және артикуляциясы жағынан игеріп тұрады. Соңғыға мысалы: қаңға (қан-ға), баш-шы(бас-шы), жамбады (жан-бады), қаммен (қан-мен) т.б
Дауыссыз дыбыстардың бір - біріне ықпалын үшке бөліп қараған жөн.
1. Прогрессивті ассимиляция
2. Регрессивті ассимиляция
3. Тоғыспалы ассимиляция
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляция өте күшті. Бұл заң бойынша алдыңғы морфеманың соңғы дауыссыз дыбысы кейінгі морфеманың басқы дауыссыз дыбысына акустикалық жақтан ықпал етіп, игеріп тұрады. Бұл әсіресе сөз бен қосымшаның аралығында жақсы сақталады, яғни қосымшаның басқы дыбысы түбірдің соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады.
Мұны өзі сөз бен сөздің аралығындағы дауыссыздарға да тікелей қатысты. Дауыссыздардың әр түріне байланысты прогрессивті ассимиляция мынадай болады:
* Үнді дауыссыздар сөзді аяқтап тұра алады және бұлар дауыстылар сияқты өзінен кейінгі морфеманың тек ұяң, үндіден басталуын талап етеді: мал - дың, ар-мен, ай-лы, ай-ға, тау-ға.
* Қатаң дауыссыздардан с және ш-дан басталатын қосымшалар: мал-шы, мал-сыз, р-сыз, жау-са, ағар-т,қарай-т.
* Қазақ тілінде ұяң дауыссыздардан тек ж,з дыбыстары ғана сөз соңында келеді.Оның өзінде ж дыбысына аяқталған сөздер санаулы-ақ(лаж, мұқтаж, уәж). Ал орыс тілі арқылы қазақ тіліне енген сөздердің соңында ж,з әріптері жазылса, олар дыбыс болып айтыла да береді: гараж, тираж, фиксаж, колхоз, гипноз, шлюз.
Қазақ тілінде прогрессивті ассимиляцияның күшті екендігі айтылады. Бұл заң бойынша алдыңғы дауыссыз кейінгі дауыссызды дауыстың қатысы жағынан өзіне сәйкестендіріп, толық тәуелді етіп тұрады. Алайда бұл заңға кейбір қосымшалардың басында кездесетін с,ш қатаңдары көне бермейтіні ескертіледі. Сондай-ақ прогрессивті ассимиляция кезінде артикуляциялық жақтан да игерілмей қалатын дыбыстар бар. Әсіресе мұндай оралымсыздықтар сөз бен сөздің аралығында көбірек ұшырайды.
Алайда тіл, яғни үндестік заңы мұндай сәйкессіздіктерге жол беріп отыра алмайды. Сөйтіп прогрессивті ассимиляция кезінде акустика - артикуляциялық жақтан игерілмей қалған дыбыстардың арасындағы сәйкессіздіктерді регрессивті ассимиляция керісінше, яғни кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа әсері арқылы реттейді.Мұны алдыңғы морфеманың соңында кездесетін үнді, ұяң және қатаң дауыссыздар түрінде қараса да жеткілікті. Өйткені регрессивті ассимиляция сөз соңындағы дауыссыздарға кейінгі морфеманың басқы дауыссыздарының ықпалы түрінде ғана болады.
Үнді дауыссыздар да дауыстылар сияқты басқа дауыссыздарға күштілік жасайды да, оларға ықпал етіп тұрады. Прогрессивті ассимиляция кезінде үнділер алмасуға ұшырамайды. Ал регрессивті ассимиляцияға ұшырап алмасатын бір - ақ дыбыс бар. Ол - тіл алды н.
Сонымен н мынадай жағдайда регрессивті ассимиляцияға ұшырап, алмасады.
* Соңы н дыбысына біткен сөздерге тіл арты ғ және г дыбыстарынан басталатын қосымшалар жалғанған кезде тіл алды н тіл арты ң дыбысына алмасады.: күңгө (күнге), қаңға (қанға), жаңға (жанға), оңға (онға).Мұнда ғ,г дыбстары өзінен бұрынғы н дыбысын артикуляциялық жақтап игеріп тұр. Орфографиялық норма бойынша жоңқа (жон-қа), жоңғы (жон-ғы), сеңгенге (сенген-ге), алдыңғы( алдың-ғы) түрде жазылатын сөздеріндегі ң дыбысы да осы заңның көрінісі деп түсіну керек.
* Соңы н дыбысына біткен сөздерге жалғанатын қосымша б,м дыбыстарынан басталса, онда тіл алды н қос ерін м дыбысына айналады: қаммаен (қан - мен), жаммен (жан-мен), әммен (ән-мен),келгеммен (келген-мен). Мұндай құбылыс сөз бен сөздің аралығында да байқалады: омбір (он-бір), омбес(он-бес), әммен жыр (ән мен жыр), жамбота (жан бота)
Ұяңдардан қазақ тілінде з және ж дыбыстары ғана сөзді аяқтай алады. Оның өзінде ж санаулы ғана түбір морфеманың құрамында ұшырайды, ал з дыбысы одан әлдеқайда актив. Бұл жіктік (-сыз, -сіз, -мыз, - міз, -пыз, - піз), тәуелдік (-ңыз, -ңіз, -мыз,-міз) жалғауларында да кездеседі.
Алдыңғы морфема з,ж дыбыстарына бітіп, кейінгі морфема с,ш және з,ж дыбыстарынан басталса ілгеріңді, кейінді ықпалдың нәтижесінде бірсыпыра дыбыс алмасулары болады. Оның ішіндегі регрессивті ассимиляция мынадай болып келеді:
* Алдыңғы морфема з ұяңына бітіп, кейінгі морфема қатаң с дыбысынан басталса, онда з қатаң с дыбысына алмасады: сөссүз (сөзсіз), жүссом(жүз сом), сіссіз (сізсіз)
* Кейінгі морфема ж дыбысынан басталса, алдыңғы морфеманың соңындағы з дыбысы ж дыбысына айналады. Бұл сөз бен сөздің арасында ұшырайды. Өйткені ж дыбысынан басталатын қосымша жоққа тән. Мысалы: жүжжыл(жүз жыл), ажжылда (азжылда), жүжжаса (жүз жаса), божжорға (боз жорға).
Қатаң дауыссыздардың бәрі де сөзді аяқтап тұра алады. Олардың ішінде регрессивті ассимиляция кезінде алмасуға икемділері к,қ,п,с.
Сонда:
* Алдыңғы морфема қ,к,п қатаңдарына бітіп, кейінгі морфема үнді және ұяң д,ж,з дауыссыздардан басталса, онда сөз соңындағы қ,к,п ұяңданып, ғ,г,б дыбыстарына алмасады: ағжауұн (ақ жауын), ағдала (ақ дала), көбзауыт (көп зауыт).
* Алдыңғы морфема с дыбысына бітіп, кейінгі морфема ш дыбысынан басталса, с дыбысы ш дыбысымен алмасады: жұмұшшұ (жұмыс-шы), ашшы (ас-шы), көбжер (көп жер)
Тез айтқан кезде осы жақ және осы шақ, ошшақ болып кетуі де мүмкін.
Морфемалар аралығында қатар келген дауыссыздардың алдыңғысының өзінен кейінгі дыбысқа акустикалық жақтан, ал кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа артикуляциялық жақтан ықпал етуінің нәтижесінде екеуінің де алмасуға ұшырауын тоғыспалы ассимиляция дейміз. Яғни тоғыспалы ассимиляция кезінде көрші дауыссыздар әрі прогрессивті, әрі регрессивті ассимиляцияға бірдей ұшырайды.

Диссимиляция (лат. dissimilatio - ұқсамау) -- Диссимиляция ассимиляцияға қарама-қарсы комбинаторлық өзгерістің бір түрі. Сөз ішінде қатар келген ұксас немесе бірдей дыбыстардың сөйлеу тілінде өзге дыбысқа айналуы.
* Мысалы: алла -- алда, молла -- молда, балалар -- баладар, коридор -- колидор
Бұл - әдеби тілде сирек құбылыс, көбіне нормаланбаған тілде (диалект, қарапайым тілде және балалар тілінде) кездеседі.Ассимиляция сияқты бұл да прогрессивті және регрессивті болады. Орыс тілінде қарапайым сөйлеуде бомба, трамвай сөзін бонба, транвай түрде айту ұшырайды. Яғни б мен ерін қатысы жағынан жарасым тауып тұрған м дыбысы аласталып, оның орнын тіл алды н алады. Сондай-ақ коридорды колидор түрде айту бар. Бұлар регрессивті диссимиляция.
Ал февральді феврарь түрде айту - прогрессивті диссимиляция.

Қазақ орфоэпиясы
Орфоэпия (гр.'orthos' - дұрыс, epos - сөз, сөйлеу) - сөздер мен сөз тіркестерінің дұрыс айтылу ережелерінің жиынтығы. Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфография нормадан ауытқып айтылады. Мысалы, құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы орфоэпия сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына сүйенеді. Мысалы: орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір зерттеулерде сөздің бірыңғай жуан немес жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, ен-сон-өн, іс-үн, үн т. б. сөздер бір-бірінен дискеретті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ажыратылып тұр. Сондықтан дыбыс үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық негізгі нормаларының бірі болып табылады.
Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі (ассимиляция) айтылуы: [башшы] басшы, [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш] -- [чаш] емес, [ұш] -- [үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: [жарқын] -- [джарқын] емес, [жақсы] -- [джақсы] емес т. б. Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқ апа- рының маңцай ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы Пунктуация мәселелері туралы ақпарат
Қазақ жазуы және орфографиясы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы
Қазақ жазуы және Ахмет Байтұрсынов
Қазақ тіліндегі фузия құбылысы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы
Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы
Қазіргі қазақ поэзиясындағы метаморфоза құбылысы
Пунктуация
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь