Оғыз қаған дастаны және оның нұсқалары. Шу дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты


1. Шу батыр кім?
2. Жырдағы табиғаттың суреттелуі
3. Шу батырдың портреті
4. Шу. жауынгер батыр
5. Оғыз қаған жыры
6. «Оғыз қаған» эпосы
7. ӘДЕБИЕТТЕР
«Шу дастаны» – қазіргі түркі тілдес халықтардың арғы тегі саналатын, көне тарихқа біздің заманымыздан бұрынғы ежелгі дәуірлерден мәлім сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік эпосы. М. Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрік» атты еңбегінде Шу батыр біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі екені айтылады.
Ежелгі түркі ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша, «Шу» дастаны қадым заманда, сақтар дәуірінде-ақ өмірге келген жыр. Белгілі түрік ғалымы Н.С.Банарлы «Түрік әдебиетінің тарихы» атты зерттеуінде «Шу» дастаны бізге Қытай көне жазбалары арқылы жеткен мәліметтер бойынша, сақтар өз мемлекетінің ұлан-ғайыр бір аймағын Шу өлкесі деген екен.
Шу батыр кім?
Аса даңқты түрік билеушісі, есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батыр сақтар мемлекеттік бірлестігіне қарасты Шу аймағында өмір сүргені белгілі. Ал сақтар қазіргі Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан, Алтай өңірін біздің жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде мекен еткен тайпалардың бірі. Иран тарихшылары сақтарды үш топқа бөліп қарастырады. Солардың ішінде, Арал теңізі төңірегін, Қаратау мен Жетісу жерін, Яксарт (Сырдария) пен Оксус (Амудария) өзендеріне дейінгі аймақты мекен еткен сақтарды кезінде парсылар өз тілінде «Тьяй-парадарая» (яғни теңіздің арғы жағындағылар) деп атаған.
Жырдағы табиғаттың суреттелуі
«Шу» батыр дастанында алдымен оқи болып отырған осы өңірдің көз тартатын ғажайып табиғат көріністері, бау-бақшалы егістік алқаптар, жыландай бұралаңдап ағатын өзендер мен айдынында аққу құстар қиқу салған көлдер, өзенен бойында қалың болып өскен құрақ-қамыстар суреттеледі. Байырғы Баласағұн шаһарының маңында жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған Шу қала-қамалының сәулеті жайында айтылады. Содай ақ дастанда биік биік тау штқалдары мен кең жазық дала ойнақ салып жүгірген сансыз көп арқар, бөкен, елік, таутеке, марал, барыс, аю, бөрі, арыстан сияқты аңдар көрініс тапқан. (К.Әкішеш, Г.Қошаев «Іле қзені алқабындағы сақтар мен үйсіндердің ежелгі мәдениеті»).
1. Айдаров Ғ. Көне түркі ескерткіштердің тілі. / Ғ. Айдаров. -Алматы: Мектеп, 1986.- 180 бет.
2. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. / Ә. Болғанбаев. -Алматы: Мектеп, 1988. – 143 б.
3. Ғабитқанұлы Қ. Наным-сенімдерге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер; Филол. ғыл. канд. дис. … /Қ. Ғабитқанұлы. - Алматы, 1995.-122 б.
4. Ертедегі қазақ әдебиет хрестоматиясы. Құрастырушылар: Б. Кенжебаев, Х. Сүйіншәлиев, М. Жолдасбеков, М. Мағауин, Қ. Сыдиков. - Алматы: Мектеп, 1967. – 207 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік Университеті

СӨЖ
СӨЖ

Тақырыбы: Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау) - "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары ( ғылыми деректер негізінде - конспект)

Орындаған: АНАРБЕК АҚБОТА АНАРБЕКҚЫЗЫ
Тобы: КЯ-413
Тексерген: ЖУНДИБАЕВА АРАЙ КАНАПИЯҚЫ

Семей қ, 2015 ж.
Шу дастаны - қазіргі түркі тілдес халықтардың арғы тегі саналатын, көне тарихқа біздің заманымыздан бұрынғы ежелгі дәуірлерден мәлім сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік эпосы. М. Қашқаридің Диуани лұғат ат-түрік атты еңбегінде Шу батыр біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырда өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі екені айтылады.
Ежелгі түркі ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың пікірі бойынша, Шу дастаны қадым заманда, сақтар дәуірінде-ақ өмірге келген жыр. Белгілі түрік ғалымы Н.С.Банарлы Түрік әдебиетінің тарихы атты зерттеуінде Шу дастаны бізге Қытай көне жазбалары арқылы жеткен мәліметтер бойынша, сақтар өз мемлекетінің ұлан-ғайыр бір аймағын Шу өлкесі деген екен.
Шу батыр кім?
Аса даңқты түрік билеушісі, есімі кезінде әлемге мәшһүр болған дарынды қолбасшы Шу батыр сақтар мемлекеттік бірлестігіне қарасты Шу аймағында өмір сүргені белгілі. Ал сақтар қазіргі Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан, Алтай өңірін біздің жыл санауымыздан бұрынғы дәуірлерде мекен еткен тайпалардың бірі. Иран тарихшылары сақтарды үш топқа бөліп қарастырады. Солардың ішінде, Арал теңізі төңірегін, Қаратау мен Жетісу жерін, Яксарт (Сырдария) пен Оксус (Амудария) өзендеріне дейінгі аймақты мекен еткен сақтарды кезінде парсылар өз тілінде Тьяй-парадарая (яғни теңіздің арғы жағындағылар) деп атаған.
Жырдағы табиғаттың суреттелуі
Шу батыр дастанында алдымен оқи болып отырған осы өңірдің көз тартатын ғажайып табиғат көріністері, бау-бақшалы егістік алқаптар, жыландай бұралаңдап ағатын өзендер мен айдынында аққу құстар қиқу салған көлдер, өзенен бойында қалың болып өскен құрақ-қамыстар суреттеледі. Байырғы Баласағұн шаһарының маңында жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған Шу қала-қамалының сәулеті жайында айтылады. Содай ақ дастанда биік биік тау штқалдары мен кең жазық дала ойнақ салып жүгірген сансыз көп арқар, бөкен, елік, таутеке, марал, барыс, аю, бөрі, арыстан сияқты аңдар көрініс тапқан. (К.Әкішеш, Г.Қошаев Іле қзені алқабындағы сақтар мен үйсіндердің ежелгі мәдениеті).
Шу батырдың портреті
Шу батыр - еңсегей бойлы, қақпақ жауырынды, өткір көзді, түсі суық, шашы ұзын, білектерінде бұлшық еттері ойнаған, сақал-мұрты енді ғана тебіндеп келе жатқан бала жігіт ретінде бейнеленген. Ел билеушісі Шу батыр әрдайым, қысы жазы көктем күніндей жайқалып тұратын өзінің ғажайып бау бақшасы ішінен айналасы атшаптырым, аса үлкен күміс хауыз салдырады. Ол хауызда көптеген үйректер, қаздар, аққулар лек легімен қысы жазы жүзіп жүреді екен. Ал. Шу батыр осы киелі құстардың қимыл әрекетіне қарап отырып өз елінің болашағын болжап біледі екен. Мәселен, дастанда Шу батыр сақтар еліне қалың қолды бастап Ескендір келе жатқанын хауыздағы суға қарап отырып күні бұрын біледі. Алайда жұртты дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын ешкімге айтпайды. Ескендірдің әскері Ходжанд өзенінен өтті деген хабар келгенде ғана Шу батыр оған қарсы өзінің қырық нөкерін жұмсайды.
Шу- жауынгер батыр
Талай қанды шайқастарды басынан өткізіп, күллі әлемді жаулап алған Ескендір жау жағынан майданға тек қырық жігіт шығарғанын көріп, мұнда бір сыр бар екенін аңғарады. Сонда жиһангер птшаның ақылгөй қарты: Шу батыр халықты көп қырғысы келмей тұр. Мықты болсаң осы қырық батырмен шайқасып көр! Егер сен жеңсең, біз онда соғыспай ақ бас иеміз деген ойды меңзеп айтып тұр дейді. Намысы қозған Ескендір патша да Шу батырдың қырық батырына қарсы өзінің ең таңдаулы деген қырық нөкерін шығарады.
Шу дастанында тау бөктеріндегі кең жазира жазықта қым қиғаш қанды майдан, шайқас басталып кетеді. Шайқас алдында жекпе жекке шыққан Ескендірдің бір сарбазын Шу батырдың бір нөкері қас қағымда қақ белінен қылышпен шауып тастайды. Сонда әлгі өлген батырдың кесіліп кеткен былғары белбеуінен бір уыс алтын жерге төгіліп қалады да, оған әлгі нөкердің қаны шашырап кетеді. Сонда Шудың нөкерлері: Алтыны қан болды! деп қайта қайта айғай салады. Содан сол соғыс болған жер Алтынқан деп аталып кетіпті. Ал Ескендір патша өзінің ең таңдаулы қырық нөкерінің жеңілгенін мойындап, Шу батырмен бейбіт келісім жасасыпты. Тіпті екеуі достасып, Шу батыр өз елін, халқын қырғын соңыстан аман алып қалыпты. (Banarli N.C. Resimili Turk Edebiyati Tarihi CI. Istambul, 1987).
Дастанда Шу батырдың алуан түсті жібек әшекей әлемшікке малынып, төбесі көкке тілдесіп тұрған көгілдір шатыры бейнеленген. Бұл көк орданың айналысындғы саф алтынмен апталған биік діңгектер ұшына іліп қойылған әшекейлі құмыралар ішіндегі хош иісті май қараңғы түсісімен лаулап жанып, айналаны жап жарық етіп тұр. Алайда бізге көк сарай туралы ұзақ жырдың қысқа қысқа үзік жолдары ғана келіп жеткен. Соның өзінен ақ түріктердің арғы ата бабасы саналатын сақтар мен ғұндардың Көк Тәңірісіне табынып, көк бөріні тотем деп ұққаны, көк түсті киелі санағаны, көк түсті байрақтарын желбіреткені тарихтан жақсы мәлім.
Жалпы түткі тектес көшпелі тайпалар ежелгі дәуірлерден бері көшіп қонуға ыңғайлы, қолайлы қыста адам тоңбайтын, жазда ысып кетпейтін, дауылға құламайтын, қар жаңбыр өтпейтін киіз үйде тұрып келген. Тарихта Көк түріктер деп аталып кеткен осы халықтың тайпалық дәуірдегі ата бабалары да өздерінің киіз үйін көк түске бояп немесе үйдің сыртын көгілдір жібекпен орап қотятын болған.
Ежелгі түрік дәуірінде өмір сүрген Қытайдың ұлы шайыры түрік елінде болып қайтқан соң көшпелілердің киіз үйі туралы өлең шығарған екен. Ақын ханның да емес, бекзаттың да емес, қатардағы орта шарауны киіз үйін жыр еткен. Көк орда деп аталатын бұл жыр бізге сол табғаш жазбалары арқылы жеткен.
Міне, сол кездегі қарапайым шарауаның киіз үйі ақын жырлағандай болса, онда Сақ мемлекетінің тұтас бір аймағына билік жүргізген Шу батырдың ордасы қандай болғанын көз алдымызға елестету онша қиын болмаса керек. Көк орданы жырлаған ақын өмір шындығынан алыстап кетпегені анық. Мұны дәлелдейтін жазба деректер бар. Мәселен, Түрік қағанатына елші болып келген Византия императорының бекзаты Менандр Протектор өзінің көптеген қалаларда болып, талай талай сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, талай талай сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, сақ жеріндегі әсем, тіпті есіктеріне дейін алтынмен апталған, түрлі түрлі жібекпен көмкерілген ғажайып көк шатырларды ешқашаннан көрмегенін тамсана отырып жазған.
Бұл дастанда тағы да назар аударарлықтай көрініс бар. Шу батырырдың көк шатырын үстіне мұздай қару жарақ асынған, арғымақ атқа мінген 12 нөкер күндіз түні қоршап тұрады. Шу дастаны бізге толық күйінде жетпесе де шағын үзінділері бойынша ақ мұның өзі көлемді, оқиғасы тартымды, желісі ширақ, көлемдік дәрежесі жоғары, сол дәуірдің тарихынан мол мәлімет беретін шежіре дастан болғанын аңғару қиын емес. Сақтар дәуір ауыз әдебиетінің ғажайып үлгісі болып табылатын Шу батыр жайындағы дастан өзінен кейінгі түркі жазба әдебиетінің қалыптасуына зор ықпал етті. Мәселен, Шу батыр үлкен бір іске кірісер алдында елдің батырларын, ұлықтарын, бектерін шақырып алып, оларға қарата үндеу сөз айтады. Шу батырдың халқына қарата айтқан мұндай үндеу сөздері бізге сол күйінде, яғни поэзия түрінде жетпеген. Шу батырдың сақтарға қарата айтқан монологы бізге зерттеуші ғалымдардың прозалық баяндаулары ұран сөзі Күлтегін жырында да кездеседі. арқылы ғана жеткен. Ал ел бастаған қағанның өз халқына қарата айтқан
Тәңірідей тәңір жаратқан
Түрік Білге қаған
Бұл шақта отырдым
Сөзімді түгел естіңдер
Бүткіл жеткеншегім ұланым,
Біріккен халқым, әулетім.
(Йоллығтегін. Күлтегін. Алматы. Жалын, 1986.).

Оғыз қаған жыры
Оғыз қаған жырында сөз болатын оқиғалардың түпкі желісі заманымыздан бұрын да айтылып келген. Оғыз мемлекетінің дәуірлеген кезінде тоғызыншы ғасырда жинақталып, кейінірек он төртінші ғасырда хатқа түскен. оғыз қаған жырында бүкіл оғыз қыпшақ тайпаларының тарихында болған оқиғаларды бір адамның басына жинақтап береді. қыпшақ, қаңлы, қарлұқ, қалаш ру тайпаларының шығу тегін жеке кісілердің оқиғасымен байланыстырады. жырда оғыздардың көк тәңіріне табынып, өздерін көк бөріден тарататынын аңғаруға болады. оғыздың үрім қағанға (византия) жорығын көкжал бөрі бастап отырады. оғыздың өзі көк өңді, әйелінің көзі көктен де көгірек, шашы теңіз толөынындай болып суреттелуі көк түсті қасиетті деп санаудан туған. оғыздың ақылшы кеңесшісі ұлық түрік қорқыт ата тоңұқық бұқар сияқты жырау. ол ақ сақалды ақ шашты өнерлі сәуегей кісі. жыржа оғыздың анасының аты айқаған, әкесі аталмайды. түркілердің салтында қыздардың атына хан, төре, бек, сұлтан деп қосып айта берген (ханзада бегім, рабиға сұлтан бегім, т.б.). оғыз қаған жырының құрылысы қазақ эпостарымен ұқсас келеді. батырлық жырлардағыдай қаһарманның тууы, өсіп жетілуі соғыс жорықтары, еліне оралуы болып суреттеледі.
Оғыз қаған эпосы
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тілі дәл бүгінгі таңда ұлт тағдырын шешетін қиын белесте тұрғанда, оның кез-келген назардан тыс қалып келген мәселесін, соның бірі көне және орта түркі дәуірі жазба мұралары тілін ғылыми-теориялық тұрғыдан талдап, зерттеудің маңызы зор. Себебі тілдің қалыптасу, даму тарихы, оның әр кезеңдерге қатысты ерекшеліктері күрделі де назар аударарлық құбылыс деп есептеледі.
Орта ғасырларға тән жазба мұра Оғуз қаған ескерткіші ғалымдардың назарын өзіне көптен аудартып жүрген жалпы түркі халықтарына ортақ үлкен әдеби мұра болып табылады. Осы жазба ескерткіштің әдеби сипаты, тілдік ерекшеліктерінің кейбір мәселелері жайлы бірді-екілі пікірлер айтылып жүргені болмаса, нақты лексикалық ерекшеліктері теориялық тұрғыдан толық шешімін тапты деуге болмайды.
Оғуз қағанды жазуға түсірген 13 ғасыр бұл әдеби мұраның қай дәуірге тәндігін белгілейтін меже-өлшем емес, ол осы 13 ғасыр түріктерінің байырғы сөз қазынасының жазуға түсу фактісін көрсететін мерзім-өлшем ғана. Бұл 13 ғасыр деген уақыт өлшемі Оғуз қағанның тілдік фактілері - ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары
Шу дастаны
"Шу" , "Оғыз қаған", "Аттила" дастандары
«Жүсіп – Зылиха» дастаны
"Құтты білік" дастаны
Дулат Бабатайұлының Еспембет дастаны
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны
Полемика және оның теориялық сипаты
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі
Шу және оның мал организміне әсері
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь