Халел Досмұхамбетов

Халқымыздың азаттығы мен тәуелсіздігі жолында жанын пида еткен ардагер азаматтарының бірі — Халел Атырау (бұрынғы Гурьев) облысы Қызылқоға ауданында дүниеге келеді. Алдымен ауыл молдасынан хат таниды, кейіннен жергілікті орыс-қазақ мектебінде оқиды. Одан соң Орал қаласындағы реалдық училищеге оқуға түседі. Оны үздік бітірген соң Петербордағы Әскери-медиңиналық академияда оқиды, оны алтын медальмен бітіріп шығады. Академияда X. Досмұхамедов «дүние жүзі фи-зиологтарының ақсақалы, шартты рефлекстер туралы әйгілі ілімінің авторы академик И. П. Павловтың лекңияларын тындаған. Кейінірек ұлы ғалымның дәрісін тыңдаған, екінші қазақ зиялысы проф. С. Асфендияров болатын. Осы кездері оның дүниетанымы мен ой-өрісі кеңейе, жетіле түседі. Сол жылдары Ресейде болған буржуазиялық-демократиялық төңкерісті өз көзімен көріп, оның мәнісін түсіне бастауы, Халелдің идеялық жағынан шыңдала түсуіне зор ықпал етеді. Ол қазақ халқын патшалық империяның аяусыз қанап, тонап отырғанына көзі жете бастайды. 1909 жылы академияны бітірген соң әуелі Пермь губерниясына, одан сон 22 - Орал казак-орыс атқыштар батальонында әскери кіші дәрігер болып жұмыс істейді. Ол осы кезден бастап «Орал», «Пікір», «Қазақ» газеттеріне мақалалар жазады. Мәселен, «Қазақ» газетіндегі «Жұқпалы аурулар» (1914) мақаласында «Сынықтан басқаның бәрі жұғады» дейтін қазақ мәтелін эпиграфқа алып түрлі аурулардан сақтандыру жолдары, әр дерттің өзіне тән белгілері, оларды емдеу әдістері, дәрі-дәрмекті қолдану туралы кеңес береді.
1917 жылдан бастап Алашорда өкіметінің басшылық жұмысына белсене араласады. Оның Қазан төңкерісіне дейінгі осы іс-әрекетін бетіне шіркеу ғып, есімін атамай келгеніміз белгілі. Алайда оның ісі республика Жоғары сотының 1958 жылғы ақпандағы шешімімен қайта қаралып толық
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
БАЯНДАМА
Тақырыбы: Халел Досмұхамбетов
_______________________
_______________________
ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДОВ
(1883—1937)
Халқымыздың азаттығы мен тәуелсіздігі жолында жанын пида еткен ардагер
азаматтарының бірі — ... ... ... ... ... ... ... келеді. Алдымен ауыл молдасынан хат таниды, кейіннен
жергілікті орыс-қазақ мектебінде оқиды. Одан соң Орал ... ... ... ... Оны үздік бітірген соң ... ... ... оқиды, оны алтын ... ... ... X. ... ... жүзі фи-зиологтарының ақсақалы, шартты
рефлекстер ... ... ... ... ... И. П. ... тындаған. Кейінірек ұлы ғалымның дәрісін тыңдаған, екінші қазақ
зиялысы ... С. ... ... Осы кездері оның дүниетанымы мен ой-
өрісі кеңейе, жетіле түседі. Сол ... ... ... ... ... өз ... ... оның мәнісін түсіне бастауы,
Халелдің идеялық ... ... ... зор ... ... Ол қазақ халқын
патшалық империяның аяусыз қанап, тонап отырғанына көзі жете бастайды. 1909
жылы академияны бітірген соң ... ... ... одан сон 22 - ... ... ... ... кіші дәрігер болып жұмыс істейді.
Ол осы кезден бастап «Орал», «Пікір», «Қазақ» газеттеріне мақалалар ... ... ... ... ... (1914) ... «Сынықтан
басқаның бәрі жұғады» дейтін қазақ мәтелін ... алып ... ... ... әр ... ... тән ... оларды емдеу әдістері,
дәрі-дәрмекті қолдану туралы кеңес береді.
1917 жылдан бастап Алашорда өкіметінің ... ... ... Оның ... ... дейінгі осы іс-әрекетін бетіне шіркеу
ғып, есімін атамай келгеніміз белгілі. Алайда оның ісі ... ... 1958 ... ... ... ... қаралып толық ақталады. Кенес
өкіметінің жылдарында халық ағарту ... ... Орта ... ... ... ал 1924 жылы ... ... өлкетану бюросының мүше корреспонденті болып сайланады.
1926 жылы Қазақ педагогика институтының проректоры, кейіннен педология
кафедрасының меңгерушісі, профессор қызметін, (1929) ... қоса ... ... ... комиссариатында жоспарлау-ұйымдас-тыру басқармасының
меңгерушісі болып істейді. Сол жылдары ... ... жаңа ... ... тіліндегі ғылыми терминология жасау ісіне, ұлт тілінде журнал
шығаруға белсене кіріседі, тарих, ... тіл ... ... іргелі
проблемалармен «Қазақ халық әдебиеті», «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм
заңы», ...... ... қозғалысы турасында» (1925),
«Адамның тән тірлігі» (1927) «Сүйектілер туралы» (1928), «Жануарлар» (1928)
атты кітаптар туындайды. Оның оқу ... ... ... яғни ... жанына лайықты етіп кұрастыру жайлы ... ... ... ... үлгі ... соң, ... кітабын жазу деген қиын
болады. «Ғылымды өз тілімізге ... ең ... ... ... атауларды қазақ тіліне дұрыстап түсінікті қылып аудару өте қиын
жұмыс. Сөздің жүйесін келтіріп, көркем қылып жазу да ... ... ... лайықты ат қоюмен қоса, ол бүтін ілгері болашаққа жол салатын
нәрсе. Сондықтан алғашқы ... ... әсем ... ... ... ... гөрі ... атауларға лайықты атақ тағу жағын қарастыру
керек»—дейді.
X. Досмұхамедов жаратылыс тану ғылымы ... ... ... ... ... теориялық астарларына үңіліп, оның
принңиптік жақтарына ерекше назар аударды. Ол ... ... ... ... ... ... (сингармонизм заңы) туындайтын өзіндік әдемі
әуезді сақтаудың қажеттігін, яғни ана тілінің сонау ерте ... ... ... ... ... ескеру қажеттігін айтады. ... орай ... ... ... термин алғанда оларды ана тілінің
ішкі заңдылығына икемдеп қолдану, ... ... ... шығу
тегіне талдау жасап, оларды өз тілімізде айтылуына жақындатудың сондай-ақ
жат-жұрт сөздеріне жалғанатын қосымшаларды ... ... ... ... қолдану қажет дейді. Автордың тұжырымдары ... ... ... ... қисаптарына бағыт-бағдар беретіні
даусыз. Өйткені біздегі жаратылыс тану, математика, техника саласындасы
ұлттық ... ... ... ... ... де ... дыбыстық заңдылықтарын бұзып орыс және ... ... ... ... ... ... ескермей, сол тілдердің
орфографиялық, орфоэпиялық ереже қағидаларына сүйеніп, мұны термин жасаудың
негізгі принңиптерінің ... ... ... ... Досмұхамедовтың физиология, психология пәндеріне байланысты
көптеген терминдік ... төл ... ... ... ... өзінде-ақ іріктеп ала білгені бізді қайран қалдырады. Солардың
бірі мыналар: жүйке жүйесі ... ... ... талы (нервные волокна),
жүйке орталығы (нервный ңентр), ми қалтасы (мозговой желудочек), көз қағар
жүйке (глазодвигательный ... ... ұлы ... ... ... ... ... (нервный узел) т. б. Автордың жаратылыс тану
пәндерінің аттарын қазақшалауы да кұптарлық нәрсе. ... ол ... ... ... ... тән ... тану», деп алуы көңілге
бірден ұялайды.
Досмұхамедов қазақ жоғары педагогика ... ... ... ... ... ... ... атты лекңиясында халықтық
педагогиканың кейбір проблемаларын сөз еткен. Мәселен, халық әдебиетінің
мазмұны ... ... ... ... ... тәрбиелік мәніне
тоқтала келіп, «Қазақ баласының шыр етіп ... ... ... ... дейінгі тыныс тіршілігі ән-жырдың кұшағында өтеді. Қазақ баласын
тәрбиелеуде дыбыстық ырғақтардың басты орынға шығуы, ... ... ... ... әндерінің кең тарап, дамуы және оның тәрбие құралы болуы ... ... ... ... мұнан кейін ғашықтық жырлардың шығу тарихы мен
тәлім-тәрбиелік мәнін сөз ете ... ... ... ... ... ... «Бұл жырларда,- деп жазды ол,- жаңа түскен жас келінді
жаңа жұртқа таныстыру көзделсе, сонымен бірге ... ... ... ... және ... ... қайын енеге, күйеу жігіттің өзге де
туыстарына мінездеме беріледі» деп тұрмыс-салт ... ... ... ... ... ... адамды жерлеу дәстүрімен байланысты шыққан
көрісу, жоқтау, естірту сияқты халықтық дәстүрдің сыр-сипатына ... ... ... ... жырлары айрықша орын алатындығын, онда жеке
адамдардың тұтас ру мен ұлыстық батырлығы, байлығы, елдігі, әділдігі, ерлік-
қажыры т. б. ... ... ... ... ... ... ... мұндағы сый-сияпат беру дәстүрі, оның ... ... ... ... ... пен жалған сөзге айналады деп ... ... ... да ашып көрсетеді. Ол сондай-ак бата сияқты
тиылым сөздерге, билердің шешендік өнеріне ерекше тоқталып, алғыстың қарама-
қарсы түрі ... ... ... ... ... ... өз ... әбден
көңілі қалып, олардын діннен, елдің салт-дәстүрінен ... ... ... ... опасыздарға берілетінін еске салады. Автор түс жору, болжам
өлеңдерінің мән-мағынасына да ... - ... ... тұрмыс
жағдайында қолданылу аясын ашып көрсетеді. ... ... ... бағасы жақсы әйел, тәрбиелі ұл, көргенді қыз, әдепті келін, ... ... ... т. б. ... топтардың бойында қандай қасиеттер
болуы керектігі жайлы айтқандары тәлімдік жағынан өте ... ... ... ... жырларына, қазақтың ұлттық өнеріне
жасаған талдауларының да ғылыми педагогикалық мәні ... ... ... ... жастарды табан аузында тапқырлықка тәрбиелейді, суырып салма
айтыс өнері қазақтан өзге тек көне ... мен ... ғана ... ... ... ... бұл түрі кейінгі кезде сұйылып кетті...
Егер келер ұрпақтың ойы ұшқыр болсын десек оны ... ... ... ... бүгінгі күн талабымен үндесіп-ақ тұр.
Ғалым қазақтың салт-дәстүрлеріне байланысты ырымдардың діни наным-
сенімдерімен ... туу ... аша ... ... ырымдарды бұлжытпай
орындап отыру тәрбиелікті, көргендікті ... және ... ... тиісті әдеп сақтау болып табылады» деп бұлардың тәлімдік мәнін
арнайы сөз етеді.
X. ... ... ... ... ... ... өмірі, киіз үйі мен оның барша жиһазы, ұлттық ... ... ... алтын-күміс, сырға-шолпы, теңге, қамқа тон, бес қару мен ер-
тұрман т. б. ... ... ... жас ... ... ... ... сыпайылыққа, адамгершілік-қасиеттерге баулып тәрбие-
леуде маңызы зор ... ... ... ... дәлелдейді.
Халелдің тәлім-тәрбие, педагогика, психология ғылымдары ... ... ... де ... ... ... бұлары бізге әлі күнге
дейін мәлім болмай отыр. Әйтседе оның ғылым, ... ... ... ... ой-тұжырымдарына қарап, оны тәлім-тәрбие ғылымының да
білгірі деп ... ... ... Бұл ... оның ... комиссиясынан» (1924) атты мақаласының төмендегі жолдары жақсы айғақ.
«Білім оңайлықпен қолға түспейді. Білім алуға көп еңбек ... Аса ... ... мысқылдап кіреді. Білімді болу үшін көп сарғаю керек. Білім
алудың жолы көп, ... ... ең ... ... ... ... ... қалса ел ішінде көпке түсінікті ... ... ... кітаптары.
Ғалымның тіл мәселесі жөнінде пікірлері көңіл аударарлықтай. «Жұртымыздың
сөзге әуестігі ... ... деп ... ...... жұрт сөз ... ... отыра алмайды. Бұрынғы заманда жұрттың айтатыны, өзіндік ата
сөздері еді. ... ... ... ... ... айтыс, жылау, жоқтау,
түрлі тарихи әңгімелерді бұрынғы уақытта екі кісінің бірі сөйлейтін еді».
Халел ... тіл, ... ... ... бірі ... ... «Тіл — жұрттың жаны. Өз тілін өзі
білмеген ел ... ... ... жұрт ... ... Мектеп пен
баспаның тілі дұрыс болса, ... ... ... байытып гүлдендіреді.
Мектеп пен баспада қолданудан қалған — тіл шатасқан тіл. Ол ел — сорлы ... ... тілі ... ... Ана ... ... тұрып, бөтенше
жақсы сөйлессең ол күйініш. Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше ... бұл ... өз ... ... ... жат ... еліктей беруі зор
қате» Оның тілі жөнінде айтқан осынау тұжырымдамалары ғылым мен мәдениеттің
саңлақтары Р. Гамзатовтың «Егер ... ... ... ... ... мен ... дайынмын». И.Канттың. «Халық өз тілінен айрылған кезде харакетінен де
айрылады», А. Н. ... «Тіл — ... ... ... ... ... көрінісі», К. Д. Ушинскийдің «Халық аузындағы тіл өлсе - халық ... ... ... сөздерімен кереметтей үндесіп жатқанына қайран қаласың.
Халелдің психологиялық жеке мәселелеріне байланысты ... ... ... ... бір ... ... ол,— ... қылып
қызықтап кетуі. Ойнамайтын адам жоқ. Күлмеген адам — адам емес. ... ... ... ... көп ... бар. ... ... барамыз. Бұл жарамайды. Біздің ... ... ... Ол тілмен қатар әдебиетіміздің де ұлт, психологиясының айнасы
екендігіне көніл аударды. «Халықтық құлқы, мінезі, ... ... ... ... ... ... жалғастырып, заманындағы әдебиетінен білінеді. Әдебиет
халықтың түрлі қимылдарының айнасы... Осы ... ... ... өткендегі құлқы, мінезі, заманындағы күйініші, сүйініші, арасында
болған түрлі әлеумет қимылдары анық ... ... ... ... ... ... мінездің. бірнеше түрі орасан адырайып
тұр...» .
Халел ... осы ... ... орыс ... Б. ... ... «әдеби мұралар психология ғылымы үшін еш уақытта да
мәнін жоймайтын, ... ... ... ... ... ... астарласып тұр.
Ғұлама ғалымның психологиялық түрғыдан ерекше назар ... ... ... — ұлттық психологияның қалыптасуына қоғамдык ... ... ... ... ... ... ... «ұлт мем-лекетін жасап,—
деп жазды ол,— қазақ арасынан әлеуметшілікті ... ... ... Жаңа ... тура ... жасау үшін елдің ... ... ... ... керек... Әлеуметшіліксіз қазақта ұлт тіршілігі,
ұлт мемлекеті болуға мүмкін емес. Қазақ әлеуметшілігінің ... ... ... ... анық көріп, кемісін болжай білу — ...оқыған
зиялыларымыздың міндеті... Оңды ... құру үшін ... ... бұрынғы болған әлеумет қимылдарын тану керек». ... онын ұлт ... ... ... ... ... ... байкаймыз..
X. Досмұхамедовтың педагогика, психология ғылымдарына қатысты бұл
айтылғаннан басқа да әр түрлі ой толғаныстары ... ... ... ... талдауға алу — арнаулы зерттеуді қажет етеді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халел Досмұхамедов 13 бет
Халел Досмұхамедов жайлы5 бет
Халел Досмұхамедов және түркітану мәселелері4 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
Алашорда10 бет
Анатомия мен физиология ғылымдарының қысқаша даму тарихы4 бет
Жаһанша Досмұхамедов16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь