Тілдің грамматикалық жүйесі


Грамматика— әуел баста әріптерді оқи алу және жаза білу енері
1. тілдің ішкі (граммат.) құрылысы, яғни сөз тудыру, сөзжасам тәсілдерінің морфологиялық, сөз таптары мен түрлену формаларының, категорияларының, сөздің бір-бірімен байланысуы, сөз тіркесінің, сөйлем құрлысының жүйесі;
2. тілдің граммат. құрылысын, оның заңдылықтарын зерттейтін, яғни тілдегі сөз таптарын, олардың түрлену жүйесін, граммат. тұлғалары мен категорияларының, сөздің бір-бірімен тіркесу тәсілдері мен түрлерін, сөз тіркестері құрлысын, сездердің сөйлемдегі қызметін, сөйлем жүйесін зертттейтін тіл білімінің бір сапасы.
Граматика деген ұғым тілдің құрылысы ретінде де, ғылым ретінде де үш саладан тұрады:
1. сөзжасам процесінің тәсілдері — сөз тудырудың жолдары мен түрлері, тілдің сез байлығын молайту амалдары;
2. морфология — сөздің граммат. мағыналары мен формалары, граммат. категориялар, сөздің морфол. құрамы мен сөз таптары, олардың түрлену жүйесі мен сипаты;
3. синтаксис — сөздердің бір-бірімен байланысу тәсілдері мен түрлері, сөз тіркесі мен сөйлемнің құрылысы, түрлері, сөйлемдегі сездердің қызметі.
Мектеп оқулықтары мен кейбір зерттеулерде тілдің мәнді бөліктерін құрайтын дыбыстар жүйесіне, сөздер мен сейлемнің ырғақты әуеніне (интонация) байланысты фонет. құбылыстар да, дұрыс жазуға байланысты орфографияның, сөздегі дыбыстардың айтылуына байланысты орфоэпияның, сейлемде тыныс белгілерін дұрыс қоюға байланысты пунктуацияның мәселелері де Грамматика шеңберінде қаралады. Сөзжасамға тілімізде туып отыратын жаңа сездердің жасалу амал-тәсілдері, лексика-семантикалық яғни бөтен тілден сөз aлу, жаңа ұғымға байланысты сөз мағынасының өзгеруі арқылы жасалған туындылар, синтетикалық яғни қосымшалар арқылы жаңа сез жасау, аналитикалық яғни сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі т. б. сөзжасам үлгілерінің өнімді-өнімсіз, құнарлы-құнарсыз түрлері, олардың заңдылықтарымен бірге бұрыннан да жасалып, қалыптасып кеткен сездердің құрамдық-құрлыстық сипатын анықтау жатады. Тілдің грамматикалық құрылысын танып, оның негізгі ерекшеліктері мен заңдылықтарын анықтауда оған тән басты-басты грамматикалық ұғымдарды, олардың сипатын айқындап алу қажет. Өйткені тілдің граммат. құрылысындағы белгілі жүйелер, заңдылықтар, атап айтқанда тілдегі сөздердің белгілі бір ортақ грамматикалық қасиеттері арқылы топ-топқа белінуі, сөйлеуде сол сөздердің бір-бірімен байланысқа түсуі, сейлем құрап, белгілі бір қызмет атқаруы негізгі грамматикалық ұғымдармен сипаттапады. Олар: грамматикалық мағына, грамматикалық форма, грамматикалық категория. Бұл үшеуі бір-бірімен диапектикалық байланыста және бірлікте болып, тілдің грамматикалық құрылысын құрайды да, қалған грамматикалық құбылыстар мен жүйелер осы ұғымдардан туындайды. Тілдің грамматикалық құрылысындағы осындай ерекшеліктері мен заңдылықтары әр дәрежедегі мектептерге оқулық ретінде ұсынылып жарияланған Грамматикаларда сипатталады. Орта мектептерге арналған оқулықтар нормативті Грамматика, ал жоғарғы оқу орындарына (институттар мен университеттерге) арналған оқулықтар мен академиялық басылымдар ғылыми Грамматика деп аталады. Нормативті Граматикада сөздердің грамматикалық мағынасының түрлену жүйесі болатындығы, сөз таптарына белінетіндігі, бір-бірімен байланысып, тіркесіп, сөйлем құрау қызметі, сөйлемнің құрылысы мен түрлері баяндалады. Ал ғылыми Граматикада осы құбылыстардың сипаты, заңдылықтары ғылыми тұрғыда анықталып, мәні ашылады, әрбір тілдік құбылыстың сипаты басқа тілдік құбылыстармен байланыста, себеп-салдарлық ыңғайда нақтылы зерттеулердің нәтижесінде сипатталады. Ғылыми Грамматиканың қатарына салыстырмалы-тарихи Грамматика да жатады. Ол туыстас тілдердің және әр дәуірдегі көне тілдің грамматикалық құрлысындағы тілдік құбылыстардың сәйкестіктерін салыстыра отырып, даму процестерін зерттеуге, ол тілдік құбылыстардың мәні мен сырын ашуға арналады.
1. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері: жоғары оқу орындарының филология факультеттеріне арналған оқу құралы
2. Шаяхметұлы.Қ. Қазіргі қазақ тілі. Сөзжасам-дериватология, сөзөзгерім-морфология.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университетінің
Филология факультеті

СӨЖ

Тақырыбы: Тілдің грамматикалық жүйесі

Орындаған: Әблез М.С

Тексерген: Самекбаева Э.М

Семей 2015ж
Грамматика— әуел баста әріптерді оқи алу және жаза білу енері
1. тілдің ішкі (граммат.) құрылысы, яғни сөз тудыру, сөзжасам
тәсілдерінің морфологиялық, сөз таптары мен түрлену формаларының,
категорияларының, сөздің бір-бірімен байланысуы, сөз тіркесінің,
сөйлем құрлысының жүйесі;
2. тілдің граммат. құрылысын, оның заңдылықтарын зерттейтін, яғни тілдегі
сөз таптарын, олардың түрлену жүйесін, граммат. тұлғалары мен
категорияларының, сөздің бір-бірімен тіркесу тәсілдері мен түрлерін,
сөз тіркестері құрлысын, сездердің сөйлемдегі қызметін, сөйлем жүйесін
зертттейтін тіл білімінің бір сапасы.
Граматика деген ұғым тілдің құрылысы ретінде де, ғылым ретінде де үш
саладан тұрады:
1. сөзжасам процесінің тәсілдері — сөз тудырудың жолдары мен түрлері,
тілдің сез байлығын молайту амалдары;
2. морфология — сөздің граммат. мағыналары мен формалары, граммат.
категориялар, сөздің морфол. құрамы мен сөз таптары, олардың түрлену
жүйесі мен сипаты;
3. синтаксис — сөздердің бір-бірімен байланысу тәсілдері мен түрлері, сөз
тіркесі мен сөйлемнің құрылысы, түрлері, сөйлемдегі сездердің қызметі.
Мектеп оқулықтары мен кейбір зерттеулерде тілдің мәнді бөліктерін құрайтын
дыбыстар жүйесіне, сөздер мен сейлемнің ырғақты әуеніне (интонация)
байланысты фонет. құбылыстар да, дұрыс жазуға байланысты орфографияның,
сөздегі дыбыстардың айтылуына байланысты орфоэпияның, сейлемде тыныс
белгілерін дұрыс қоюға байланысты пунктуацияның мәселелері де Грамматика
шеңберінде қаралады. Сөзжасамға тілімізде туып отыратын жаңа сездердің
жасалу амал-тәсілдері, лексика-семантикалық яғни бөтен тілден сөз aлу, жаңа
ұғымға байланысты сөз мағынасының өзгеруі арқылы жасалған туындылар,
синтетикалық яғни қосымшалар арқылы жаңа сез жасау, аналитикалық яғни
сөздердің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі т. б. сөзжасам үлгілерінің өнімді-
өнімсіз, құнарлы-құнарсыз түрлері, олардың заңдылықтарымен бірге бұрыннан
да жасалып, қалыптасып кеткен сездердің құрамдық-құрлыстық сипатын анықтау
жатады. Тілдің грамматикалық құрылысын танып, оның негізгі ерекшеліктері
мен заңдылықтарын анықтауда оған тән басты-басты грамматикалық ұғымдарды,
олардың сипатын айқындап алу қажет. Өйткені тілдің граммат. құрылысындағы
белгілі жүйелер, заңдылықтар, атап айтқанда тілдегі сөздердің белгілі бір
ортақ грамматикалық қасиеттері арқылы топ-топқа белінуі, сөйлеуде сол
сөздердің бір-бірімен байланысқа түсуі, сейлем құрап, белгілі бір қызмет
атқаруы негізгі грамматикалық ұғымдармен сипаттапады. Олар: грамматикалық
мағына, грамматикалық форма, грамматикалық категория. Бұл үшеуі бір-бірімен
диапектикалық байланыста және бірлікте болып, тілдің грамматикалық
құрылысын құрайды да, қалған грамматикалық құбылыстар мен жүйелер осы
ұғымдардан туындайды. Тілдің грамматикалық құрылысындағы осындай
ерекшеліктері мен заңдылықтары әр дәрежедегі мектептерге оқулық ретінде
ұсынылып жарияланған Грамматикаларда сипатталады. Орта мектептерге арналған
оқулықтар нормативті Грамматика, ал жоғарғы оқу орындарына (институттар мен
университеттерге) арналған оқулықтар мен академиялық басылымдар ғылыми
Грамматика деп аталады. Нормативті Граматикада сөздердің грамматикалық
мағынасының түрлену жүйесі болатындығы, сөз таптарына белінетіндігі, бір-
бірімен байланысып, тіркесіп, сөйлем құрау қызметі, сөйлемнің құрылысы мен
түрлері баяндалады. Ал ғылыми Граматикада осы құбылыстардың сипаты,
заңдылықтары ғылыми тұрғыда анықталып, мәні ашылады, әрбір тілдік
құбылыстың сипаты басқа тілдік құбылыстармен байланыста, себеп-салдарлық
ыңғайда нақтылы зерттеулердің нәтижесінде сипатталады. Ғылыми Грамматиканың
қатарына салыстырмалы-тарихи Грамматика да жатады. Ол туыстас тілдердің
және әр дәуірдегі көне тілдің грамматикалық құрлысындағы тілдік
құбылыстардың сәйкестіктерін салыстыра отырып, даму процестерін зерттеуге,
ол тілдік құбылыстардың мәні мен сырын ашуға арналады.
Қазақ тілінің алғашқы Грамматикалары XIX ғасырдың екінші жартысынан орыс
тілінде жарық көрді.

Тіл және оның әр түрлі салалары тілдің ішкі даму заңдары бойынша дамып,
жетіліп отырады, әрі даму сипаты мен қарқыны түрліше болуы мүмкін. Осы
тұрғыдан, тілді белгілі бір дәуірде өмір сүріп тұрған қалпын қарастырып,
сипаттама беретін тіл білімі сипаттамалы немесе синхрониялық тіл білімі
деп, ал тілдің шығу тарихы мен дамуы тұрғысынан зерттейтін тіл білімі
салыстырмал- тарихи немесе диахрониялық тіл білімі деп аталады.
Салыстырмалы-тарихи әдіс тіл фактылары мен материалдарын зерттеу
нәтижесінде ХІХ ғасырдың бас кезінде қаланды. Бұл әдістің негізін
қалаушылар – неміс лингвисті Франц Бопп, Дания ғалымы Расмус Раск, неміс
ғалымы Яков Гримм. Аталмыш әдістің қалыптасуына себепкер жайт – санскрит
тілінің зерттелуі еді. Санскрит – ертедегі Үнділердің әдеби тілі. Зерттеу
негізінде санскрит тілінің ХVІІІ-ХІХ ғасырларда қарым-қатынас құралы
болып отырған көптеген тірі тілдермен ұқсастығы бары анықталды. Азияның
бірсыпыра территориясын мекендеушілер тілінен бастап, бүкіл Еуропа, Америка
тұрғындары тілдерінің бәрі дерлік бір атаумен – үндіеуропа тілдері деп
аталатын болды. Мысалы: сан есімдердің еуропа тілдеріндегі сәйкестігі
орысша – два, три; латынша – дуо, трэс; санскритше – двау, трауас және
т.б.
Нақты бір тілдің жүйесін құрылымын, ерекшеліктерін, даму заңдылықтарын
зерттейтін жеке тіл білімі (қазақ тіл білімі, орыс тіл білімі, ағылшын тіл
білімі, француз тіл білімі) бар да, ғылым ретінде тіл білімінің теориялық,
әдіснамалық негізі болып саналатын жалпы тіл білімі бар. Мысалы: Қазақ тіл
білімі дербес ғылым ретінде Ұлы Қазан революциясынан бергі дәуірде
қалыптасты. Қазақ тіл білімі қазақ тілінің жүйесін, құрылымын, ерекшелігін,
барлық байлығын зерттейді, қазақ тілінің қарым-қатынас, пікір алысу, өзара
түсінісу, ойды жеткізу құралы ретіндегі қызметін (функциясын), басқа
тілдермен қатынасын, баю, толығу, даму жолдарын т.б. тексереді. Жеке тіл
біліміне жеке тілдермен қатар туыстас тілдердің (қазақ, қарақалпақ, ноғай,
татар, түрік, алтай, чуваш т.б. туыстас тілдерді зерттейтін –
түркологиятүркітану, орыс, украин, белорус, чех, поляк, болгар т.б.
тілдерді салыстыра, салғастыра зерттейтін – славистикаславянтану, ағылшын,
неміс, дат, швед, голланд т.б. тілдерді зерттейтін – германистика, испан,
португал, итальян, румын, молдаван т.б. тілдерді – романистикаромантану
және т.б.) заңдылықтарын, ортақ жайттарын, шығу, даму ерекшеліктерін
жатқызамыз. Ал жалпы тіл білімі деген терминнің ұғымы тіпті кең. Бұл ғылым
жеке, нақты тілдерді, туыстас тілдер тобы мен семьяларын егжей-тегжейлі
зерттеу, солардың ортақ заңдылықтарын ашу, айқындау негізінде жасалынған.
Жалпы тіл білімі жеке тіл білімдерінің жетістіктері мен қол жеткен
табыстарын басшылыққа алады, айқындалып-анықталған ортақ жайттардан
теориялық қорытынды шығарады.
Лингвистика теориясы ретінде жалпы тіл білімі тіл туралы ғылымның ең
негізгі, өзекті деген мәселелеріне көңіл бөліп, солар туралы мағлұмат
береді, тілге қатысты ірі-ірі мәселелерді қарастырады. Ол мәселелердің
басты-бастылары мыналар:
• тілдің мәні, табиғаты, қызметі;
• белгілі бір әдіснамалық негізі;
• тілдің құрылымы мен жүйесі;
• тіл мен ойлаудың шығуы, дамуы, әр түрлі дәуірлердегі тілдердің
қарым-қатынасы;
• тілдердің туыстық қарым-қатынасы, құрылымы;
• жазу-сызу тарихы, жазу атаулының шығуы, олардың түрі;
• тіл мен сана және тіл мен ойлаудың байланысы;
• тіл – тарихи құбылыс.
Осыған орай, жеке тілдер мен топтар, семьялар тілдері неғұрлым жете,
жан-жақты зерттелініп, қыр-сыры толығырақ ашылса, жалпы тіл білімі де
соғұрлым тілдік бай материалдар мен фактыларға ие бола алады; тіл атаулыға
тән ортақ белгілер жөнінде дұрыс қорытындылар – тұжырымдар шығара алады.
Яғни, лингвистика дербес ғылым ретінде осы екі бөлімнің негізінде құралады
екен.

Үйге тапсырма:
Сөздіктер:
Түркологиятүркітану, романистикаромантану, славистикаславянтану
синхрония, диахрония, әдіс, әдістеме, әдіснама, санскрит, фонетика,
лексикология, грамматика
1. Тіл білімінің практикалық мәні.
2. Тілдің анықтамасы және оның қызметі.
3. Тіл және ойлау.
Қазақ тіл білімінің даму кезеңдерінде әсіресе, Қазан төңкерісінен
кейінгі онжылдық ерекше аталады. Қазақ әдеби тілінің Кеңес дәуіріндегі
дамуын мерзімді баспасөз тілінің негізінде зерттеген С. Исаев: Совет
өкіметінің алғашқы жылдарының өзінде–ақ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тілдің грамматикалық құрылысы
Тілдің грамматикалық құрылысы, оның қызметі
Тілдің сөзжасам жүйесі
Тілдің сөзжасамдылық жүйесі
Тіл – тілдің лексикасы және грамматикалық құрылысы
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»
Грамматикалық ұғымдар
Грамматикалық категория
Тілдің құрылымы
Тілдің табиғаты
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь