Қазақстанның табиғи зонасы

Жоспар

І.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

ІІ.Негізгі бөлім.
1.Қазақстанның табиғи зонасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2Табиғи зонаның өзіне тән ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
3.Табиғат зоналарының ендік бағытта таралуын бұзыуының себептер 14

ІІІ.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

IV.Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
Кіріспе.
Зоналық табиғат кешені деп жылу, ылғал режимдерінің бірдей болып келуіне байланысты топырақ жамылғысы, өсімдіктер және жануарлар дүниесі мен экзогенді геоморфологиялық процестерінің сипаты бірдей болып келетін ланд-шафтылардың жүйесін айтады. Қазақстан жеріңде жылу мен ылғалдың қатынасына байланысты орманды дала, дала, шөлейт, шөл зоналары қалыптасқан.
Табиғат зоналарының таралуы географиялық ендікке, жер бедеріне және жер бетінде жылу мен ылғалдың таралуына байланысты.
Әрбір зона өзіне тән климатымен, топырағымен, есімдігі және жануарлар дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ішінде басқа зоналарға ұқсас жеке учаскелер де кездеседі.
Қазақстанның жазық белігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте орманды дала, дала, шөлейт және шел зоналары ауысып отырады. Сонымен бірге, бұл зоналарда топырақ және есімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай да өзгереді. Оның себебі осы бағытта климаттың континенттігінің артуына байланысты.
Республиканың биік таулы аудандарында зоналар биіктікке байланысты (биіктік зоналар немесе белдеулер) ауысып отырады.
Әдебиеттер.
1.Дүйсенов С. Қ. Географиялық белдеулер –ХБГ, 2001, N 4.
2.Полярлық координаттар. – Физика және география. 2005, N 6.
3.Госпадинов В. Г. Топография – Москва 1974 г.
4.Түсіпбекова Г. Географиялық карта туралы жалпы мәліметтер.-
5.География және табиғат –2006,N 2.
6.Коринский В.А. , Щенев В. А. , Душина И. В. – Материктер мен мұхиттар географиясы. Алматы,2001.
7.Төкенов Б.Географияны оқыту әдістері –География және табиғат. 2003, N 8.Сейсенов А. Географиялық карталарды оқыту. География окружающая среда 2005 , N 3 .
9.Қазақстанның физикалық герграфиясы.-Алматы,1999.
        
        Жоспар
І.Кіріспе...................................................................
................................................3
ІІ.Негізгі бөлім.
1.Қазақстанның ... ... ... тән
ерекшеліктері.......................................................9
3.Табиғат ... ... ... ... бұзыуының себептер 14
ІІІ.Қорытынды...............................................................
.....................................18
IV.Әдебиеттер
тізімі......................................................................
......................21
Кіріспе.
Зоналық табиғат кешені деп жылу, ылғал режимдерінің бірдей болып келуіне
байланысты топырақ жамылғысы, ... және ... ... ... геоморфологиялық процестерінің сипаты бірдей болып келетін ланд-
шафтылардың жүйесін айтады. ... ... жылу мен ... ... ... дала, дала, шөлейт, шөл зоналары қалыптасқан.
Табиғат зоналарының таралуы географиялық ендікке, жер бедеріне және жер
бетінде жылу мен ылғалдың ... ... зона ... тән климатымен, топырағымен, есімдігі және жануарлар
дүниесімен ерекшеленеді. Кейде бір зонаның ... ... ... ұқсас
жеке учаскелер де кездеседі.
Қазақстанның жазық белігінде солтүстіктен оңтүстікке қарай бірте-бірте
орманды дала, ... ... және шел ... ... ... ... ... зоналарда топырақ және есімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай да
өзгереді. Оның себебі осы ... ... ... ... биік таулы аудандарында зоналар биіктікке байланысты
(биіктік зоналар ... ... ... ... ... ... жеріне орманды дала зонасының тек ... ... ... ... ... ... ... болып ормандар өседі. Қазақстанда
орманды дала зонасы Батыс Сібір жазығы мен Жалпы Сырт қыратының ... ... ... алып ... дала ... жер беті тегіс. Онда кішігірім ойпандар кездеседі,
бұлардың кейбіреулерін кел алып жатыр. Зонада 6 мыңнан астам кел бар.
Орманды дала ... ... ... ... ... біршама
қолайлы. Жауын-шашын кебірек түседі (370—430 мм), оның көбі ... ... ... ... шілденің орта температурасы +18 — 20°. Қысы едәуір
суық, кей күндері ... аяз ... ... ...... ... Қантардың орташа температурасы — 17—19°.
Өзендері түгелдей дерлік еріген қар суымен толығады. Ертістің, Еділдің,
Тобылдың және басқа бірқатар ірі ... суы ... ... ... ... емес, өнеркәсіп мақсаты үшін де пайдаланылады.
Ормандарда орманның сүр топырагы, ал түрлі шөп өсетін ... ... ... ... солтүстік бөлігінде қара ... ... 75 ... ... оның ... 9%-ке жуық ... ... Зонаның оңтүстігіне таман қара топырақтың қалыңдығы кеми түседі,
шіріндінің мөлшері де 6%-ке дейін ... ... ... даласының Шығыс
Еуропа жазығындағы орманды дала ... ... ... ... ... және ... ... кездеседі. Зонада кебінесе дала
және шалғынды дала өсімдіктері ... ... ... ... бар.
Өсімдік жамылғысы жыртылмаған учаскелерді жауып тұратын қалың және әр
түрлі шөптер мен дәнді дақылды өсімдіктерден тұрады. ... ең көп ... ... боз, шоқ ... бетеге, бұралған жер бидайық. Біраз жерді
қарабас шалгын мен қылқансыз арпабас алып ... ... ... ... ... ... ... шатырша гүлдері мен
қызыл бояудың жұпар иісті алтын түстес гүлдері өседі. ... ... сары ... ... көк ... ... бар.
Батыс Сібір жазыгының ормандары шоқ-шоқ қайың мен ... ... Сырт ... ... ... ... ағаштар — емен, жеке,
қандыағаш басым болады.
Шоқ-шоқ болып біткен қайыңды, ... ... ... ... ... ... тал, ... итмұрын, Қарақарақат. Сабағы жіңішке, шырынды,
қызыл күрең түсті жемісі бар тас бүлдірген жиі кездеседі. Орманның ... иісі бар, ... ... ... ... ... ... құрамы жағынан батыстың орманды даласы Шығыс ... ... ... ... орманды даласы Батыс Сібір орманды
даласына ұқсайды.
Орман өсімдіктері езен аңғарларын бойлай оңтүстікке де таралады. Мәселен,
дала зонасындағы Жайық өзенінің аңғарында шоқ ... ... ... ... құм ... жіңішке алқапта қарағай ормандар Сары-арқаның
Көкшетау, Қарқаралы және т. б. ... ... ... ... Олар тау ... мен беткейлеріндегі көлдерді ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдемі табиғатты
аудандарда санаториялер, демалыс үйлері бар. ... ... ... ... — шоқ ... мен шоқ ... және бұталар 10 млн.
гектардан астам ... алып ... ... Мамлют қорықшаларындағы
ормандар мемлекет тарапынан қорғауға алынған.
Орманды далаға тән ... ... ... ... да көршілес
зоналардың жануарларындай: саршұнақтар, сұртышқандар, қосаяқтар, ақ
тышқаңдар, қояндар (ақ ... ор ... ... ... ... шоқ ...... бар. Соңғы жылдарда солтүстік ормандардан бұландар
мен сібір еліктері мекен ауыстырған. ... ... ... алып ... маңызы бар ондатра кездеседі. Бауырымен
жорғалаушылардан кесірткенің екі түрі (жорғалауыш және тірі туатын), сары
бас және улы сұр ... ... ... ... ... ете кеп және әр түрлі. Қайынды шок ормандарда ақ
тұмсық, қарға, сауысқан, тоқылдақ, көкек, сұңқар-күйкентай ... ... мен ... ... ... бөдене, бозторғай, шәуілдек жүреді.
Көл жағасындағы қамыс қулары мен қамыс құрағы, коғалар және басқа ... ... әр ... суда ... ... ... Мұнда көптеген
қаздар мен үйректер, сондай-ақ шағалалар ... ... ... ... (айғайлаушы және қиқылдаушы), ал төмпешікті ждаге қияқты
батпактарда — ... ... сүр ... мен ... ... ... дала зонасы — Қазақстанның ен жақсы игерілген табигат зоналарының
бірі. Онда дала учаскелерінің көп жері ... Бұл ... ... — бидай, жүгері және басқа да ... ... ... жаңа поселкелері салынды. Зонаның егістікке жыртылмаған белігі
— шүйгін шабындық, көк балаусалы ... ... да ... сүтті-етті ірі
қара шаруашылығы басым дамыған.
Дала зонасы Қазақсханның біраз территориясын, яғни
республика жер көлемінің 26%-інен ... алып ... ... ... дала ... ... ... батыстан шығысқа қарай 2200 км-ге созылған кен
алқапты камти, шамамен 54°—50° с. е. аралығында орна-
ласқан.
Дала зонасына Батыс ... ... ... ... ... үстіртінің
солтүстігі, Мұғалжар тауы бутівдей дерлік, Жалпы Сырттың сілемдері, Каспий
маңы ойпатының солтүстік шеті, Орал ... (Жем) ... ... және орталық аудандары жатады. Даланың климаты континентті.
Жазы ... және ... ... ал қысы катаң, қары аз болады. Қаңтардың
орташа температурасы — 16°—18°, шілде айында ... + ... ... ... ... 300 ... ... жауын-шашын
түседі, бірақ мұның мөлшері солтүстіктен оңтүстікке ... азая ... ... егін ... ... ... ... береді.
Дала зонасы өзендерінің суы аз болады. Зонаны Ертіе, Есіл, Тобыл, Жайық,
құра және бірнеше шағын өзендер кесіп етеді. Олардың ... ... ... су тасу ... ағып ... Егін шаруашылығы мен енеркәсібі
дамыған бүл аудандарда, су әлі де болса ... ... ... су ... оны су ... мен каналдар (Ертіс-Қарағанды) арқылы
пайдаланады.
Дала зонасынын, топырағы — кара және ... ... ... ... топырақ қабатында жоғары өнім жинауға болатьш 6%-ке ... бар. ... ... ... ... кеми ... де, ... куаң далаға тән қызғылт күрең топыраққа айналады. Бұл арада ... ... ... олар ... ... мен ... ... етеді. Қызғылт күрең топырақтың құнарлы жерлері егін шаруашылығы үшін
жарамды, Дала зонасы шөптесін өсімдіктерге бам ... — боз, ... ... шөп, кермек, қаңба басым өседі.
Ойпаң және ылғалды жерлерде, әсіресе өзен жайылымдарында ... ... ... ... ... ... ... аса
ылғалды жерлерде қияқ пен құрақ еседі- Бидайық шалғындарынан мол пішен
алынады.
Даланың оңтүстік ... ... ... қатар жусанның кейбір
түрлері ... Кей ... ... ... ... алып ... Дала
өсімдіктерінің арасында дәрі-дәрмектік өсімдіктер де бар. Мысалы, жанаргүл,
шайшөп, итмұрын, дәрілік валериан кездеседі.
Жаз бойы даланын түрі үнемі өзгеріп ... Дала тек ... ... ... ... ... ... құлпырады. Шілдеде шөп қурап, саргайып
кетеді.
Ашық дала кеңістігінде тіршілік ... ... ... ... ... Өмір ... ... түсіне ұқсас келетін, ... әрі тез ... ... ... ... ұзақ ... кететін
жануарлардың да түрлері бар.
Дала сүтқоректілеріне саршұнақ, қосаяқ, дала тышқандары, дала алақоржыны
жатады. Бұлар егінге көп зиян ... ... ... ... ... ... 10 ... дейін) болады. Суырлар мен саршұнактар ін қазып,
топырағын сыртқа шығарып, үйіп ... ... дала ... ... ететін
жерлерде жыртқыштардан барыс, күзен, ақ тышқан, түлкі
кездеседі. Олар терісі бағалы кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... бар. Ол інінен тек түнде ғана шығып,
жортады. Даланың барлық жеріңде осы зонаның негізгі жа-
нуары ... ... ... ... ... басы ... кошқар тұмсық, денесі
ықшам, аяғы жіңішке ... ... ... көз ... Бұдан
едәуір-бұрын далада үйір-үйір болып жүретін бөкендер қазір халықтың жиі
қоныстануына байланысты біртіндеп, шелейт және ... ... ... ... ... бар, ... ... салмағы 16 кл-ға
дейін жетеді. Одан басқа безгелдек, тырна, балықшы, ... ... ... көп. ... құстардың дала бүркіті, дала құладыны,
кезқұйрық бар.
Далада көлдер кеп, әдетте олар терен болмайды, ... ... ... Көп ... ... ... пен ұсақ ... өседі,
Онда суда және батпақта тіршілік ететін құстар кеп кездеседі.
Бұлар қаз, ... ... ... ... ... торғайлары, аққұтан.
Ұсақ шоқылар арасында бытыраңқы орналасқан терең таулы көлдерде суда
жақсы жүзетін ... ... ... ... ... ... ... дейін дала зонасындағы жерлер аз игерілген болатын. Тың
және тыңайған ... ... ... 28 млн. га жер ... ... өзіне тән ерекшеліктері.
Қазақстанның шөлейт жерлері дала мен шөл зоналары аралығында орналасып,
Жайық жағасынан ... ... ... 2900 км-ге . Ол республиканың барлық
территориясының 14%-іналып жатыр. Зонаның оңтүстік шекарасы 48° с. ... ... ... ... тым ... ... аз, ... жауын-
шашынның мөлшері 180 мм-ден 300 мм аралығында. Көктемнің аяғы мен ... ... мол ... ... ... өте ... барлық жерде ыстық. Шілденің "орташа температу-расы 22—24°, кейде
ыстык 40°-қа дейін ... Қысы ... ашық ... ... басым болады.
Қаңтардың орташа температурасы — 15—17°, ең төменгі ... ... (— 50°) ... ... ... жазда өзендердің көбінің суы
тартылып, кеуіп кетеді. ... ... ең ірі ...... Жем, ... Аягөз. Шөлейт зонасында 3 мыңнан астам көл бар. ... суы ... ... ащы ... ... топырағы — ашық қызғылт топырақ-Қызғылт күрең.
топыраққа қарағанда оның құрамында ... аз ... ... ... шірінді 2—3% қана, Саз топырақты жазық пен ойпаң учаскелерде
сортандар ... орын ... дала ... даланың, әрі шелдің өсімдіктері таралған. Өсімдік
жамылғысы негізінен бетеге, жусан, түймедақ боздан құралады. ... ... ... алып ... ... ... түсі біркелкі ақшыл болып
көрінеді. Кей жерлерде жусанның арасында ... ... ... ... Еспе суы жер ... таяу ... сортанды жерлерде ши өседі.
Ұлытау, Шыңғыстау және т. б. жоталардың аңғары арасында әр түрлі ... көп ... Бұл ... ... ... көк ... және ... ормандары кездеседі. Бұлардың арасында долана, мойыл, итмұрын, қарақат
және таңқурай өседі.
Таулы-тебелі гранитті Қызыларай сілемі (115)— шөлейттегі әсем ... Осы ... ... ... өседі.
Жазықтар мен ұсақ шоқылардың аралықтарында сортаң және сор жерлер ... Сор ... ... ... тек оның шет ... ... ... өседі.
Шел даладағы езен жайылмалары өсімдікке бай. Оларда айрауық, ши ... ... ... ... учаскелерде тал, итмұрын, ұшқат бұталары
аралас кездеседі.
Дала мен шөлде кездесетін шөлейт жануарларынан ... ... ... құм ... ... ... ... онда күзен және түлкі бар.
Құстардан бүркіт, бозторғайлар кездеседі. Сүтқоректілерден. ақбөкен ... ... ... ... мен ... көп. Онда зиянсыз
жыландардан — қара шұбар жылан, кіші ... ... су ... ... — сұр ... ... ... жылан бар.
Шөл дала зонасы егін шаруашылығы үшін ... ... ... ашық ... топырақты жерде ғана егіншілікпен шұғылданады.
Шөлейтте қой және ... ... ... дамыған. Ойдым-ойдым суармалы
жерлерде көкеніс, бақша егіледі.
Шөл зонасы шелейттен басталып, оңтүстікте биік ... ... ... созылады. Шөл зоңасы республика территориясының 44%-ке жуығын алады.
Бұл зонада негізінен құмды және сазды ... кең ... ... шөлдер
Қазақстанға тән емес, бұлар тек шағын учаскелерде кездеседі.
Шөлдің климаты тым континентгі және аса құрғақ. Жалпы ... ... ... 200 ... ... ... ... аудандарында жылдық
жауын-шашын 100 мм-ге де жетпейді. Жазда ... өте ... ... ... кебі көктемде түседі. Қысы суық. Аяз — 40°-қа дейін жетеді. Жазы
өте ыстық, қапырық әрі ... ... ... ... ... ... ... Құм бетінде температура жазда 70°-қа дейін
қызады. Осының бәрі буланудың кеп ... ... ... ... қар ... ... қазаншұңқырлар мен ойыстар жазда кеуіп кетеді.
Олардың түбіңде қалың тұз қабыршақтары пайда болып, ондай жерлерде ешқандай
өсімдіктер еспейді.
Шөл зонасының ауасы құрғақ әрі ... ... аз ... ... жоқ. Тек қана шөл зонасынан тыс (Жайық, Жем, Сырдария,
Сарысу, Шу) ... ... бар. Ол ... шөл ... ... көбі ... ... жер суаруға кетеді де, кейде сағасына жете
алмайды. Осыған байланысты ... ... ... жер асты суынық ... бар. ... ... ауыз ... ... етуде және мал суару үшін
терең жер асты суыньщ алатын орны ... Шөл ... ... ... Онтүстік Балқаш, Сыр-дария, Бетпакдала, Маңқыстау, Каспий маңы
сияқты ең ірі артезиан алаптары жатыр.
Шөл зонасы ... және ... ... ... ... ... Үстірт пен Тұран жазығының солтүстік жартысы, Бетпақдала үстіргі,
Мойынқұм, Балқаш маны ... ... Ал ... ... ... ... алып жатқан Тұран жазығының оңтүстік жарты-сы жатады.
Шөлдің солтүстігінде жеңіл саздақтын үстіне қалыптасқан ... ... ... ... ... ... түсі бөлек және құрамыңда
шіріндісі аз (2,5%-ке ... ... ... сұр ... ... басым.
Оның құрамында шірінді тіптен аз (1,0—1,2%). Сүр қоңыр ... ... бай ... құнарлы келеді. Мұндай топырақты жердісуарса
және тыңайтқыштар қолданылса, мақтадан, бидайдан, ... көп ... ... шөлдер бүкіл шел зонасының үштен біріне жуығын алып жатыр. Олардың
ең ірілеріне Қызылқүм, Арал ... ... ... ... ... маңы ... құмдарын жатқызуға болады. Мұңдағы ... мың ... ... осы ... ... мен ... ... пайда
болған. Кейін желдің әсерінен бұл құмдардан шағылдар, қырқалар, ... су ... ... және одан аз ... ... құмның тек беткі
қабаты ғана құрғайды, ал оның астыңғы ... әр ... ... келеді.
Соңдықтан аз ғана тереңдікте ішуге жарайтын еспе суы болады.
Көшпелі құмдарда топырақ жамылгысы жоқ дерлік. Топырақ қабаты ... ... ... құмды қырқалардың аралығында, қазаншұңқырлар мен
жазық жерлерде құмайтты, қоңыр және сұр қоңыр топырақты болып келеді. Еспе
суы жер ... таяу ... ... ... ... ... дақылдарын
егуге болады.
Қ ұ м д ы шөлдер негізінен жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады.
Құмды шағылдар мен төбелерде астық ...... ... селеу
тараған. Мұның тамыры ұзын болады, -ол құмды бекітеді. Бекіген ... ... өлең шөп, ... боз ... қүм бетегесі, еркек шөп,
құмның жабайы сұлысы, қоңырбас, құм түймедағы, құмаршық жақсы өседі. ... шөп ... ... ... Қазақстанның оңтүстігіңдегі Сырдария
аңғарында, Батыс Тянь-Шаньдағы Қаратау ... ... ... ... Ол Қазақстаңда ғана өседі. Дермене жусаңның ашылмаған жас
гүлінен іш құртын (глист) түсіретін ... ... ... ... ... енгізілген. Шөл өсімдіктері табиғат жағдайына ... Бұл — ... ... ... ... тез ... ... тікенді қабыршыққа айналған немесе буланудан сақтайтын
түктері болады. Құмдағы есімдіктердің барлығының да ... ... ... ... ... басқа жүзген, құм қарағаны, теріскен
сияқты бұталар да өседі. Бұл бұталар онша биік ... және ... ... ағаш ... ... ақ және қара ... өседі. Ак
сексеуіл құмды жерде, қара сексеуіл сортаң топырақты жерде өседі.
С а з д ы шөлдер ... ... ... ... ... жапсарлас
жатады. Ең ірі сазды шөл — ... ... және ... ... ... ... ... жерлерін тұзды көлдер, сор, сортаң және
тақыр алып жатыр.
Үстірттің негізгі топырағы қоңыр, көп ... ... ... ... ... бұйырғын мен баялыш. Қара сексеуілдің қалың
бұталары кездеседі. Кейбір ойпаң жерлерде ши, ... ... ... ... ... ... тез қурап кететін эфемерлер
өседі.
Т а с т а қ немесе т а с т ы ... ... онша көп ... ... ... оңтүстігінде, Бетпақдаланың шығысында және Үстіртте
кездеседі. ... ... ... ... жағынан жапсарлас жатқан шөлдің
есімдіктеріне ұқсас.
Шөл зонасыңдагы өзен аңғарларында ... ... бар. ... әр ... ... ... ... өседі. Оны тоғай деп атайды. Тоғай
әсіресе Сырдария, Шу мен Іле ... ... тән. Суға ... ... ... қоға өседі. Өзен арнасынан қашығырақта ...... тал, ... жиде, шырғанақ, арнаның құрғақ жерлерінде
жыңғыл өседі. Жыңғылдың жапырақтары қызғылт, гүлі ақ болады. Жантақ ... ... ... ... кететін есімдіктер де бар.
Шөлдің жануарлар дүниесі өзгеше. Онда өмір сүруге жылан мен ... түрі ғана ... ... көп ... ... құмды
және кұлақты, жұмыр бас ... ... ... ... ... ... дала ... оқ жыландар мен калқан
тұмсықтылар бар, ... ... ... де ... ... ... улы ... тәріздестерінен — шаян, бүйі, карақұр көп
кездеседі. Әсіресе кішкентай қара өрмекші— карақұрт өте улы ... да бар. ... ... және ... ... ... — ақбөкендер мен қарақұйрықтар ... ...... ... құм ... ... ... де көп.
Жылдың қолайсыз мезгілдерінде олар' індеріне кіріп, ұйқыға кетеді. Өзен
бойыңдағы тоғайларда қабан, мәлін, ... ... ... азия ... ... ... сортан жер торғайы,
айдарлы торғай, ... ... ... шөл ... бар. ... ... жаман сары мен жұртқыш кездеседі. Тоғайларда — сауысқан, қарға, сүр
кекілік, қырғауыл ... ... мен ... ... ... қаз,
қарашақаз, шағала, бірқазан, ақ құтан бар.
Шөл зонасында Барсакелмес және ... ... ... ... ... бағытта таралуын бұзаиын себептер.
Жер шарында табиғат зоналары ендік бағытта таралатынын білеміз.Табиғат
зоналарының ендік ... ... ... ... себеп таулар болып
саналады. Биік таулардың ... оның ... ... ... ... ... бірте-бірте өзгеріп отырады. Биік тауда өсімдіктер
жамылғысы мен ауа райы ... ... ... ... сайын ауа
райы салқындап, ауаның қысымы кемиді, ауа мөлдір ... ... және ... ... ... көп түседі. Бұл сәуленің өсімдіктер үшін
маңызы зор. Сонымен қатар тау беткейлерінің өзіне тән ... ауа ... ... ... ... ... жылылық 5,6°-қа кемиді. Қазақстан
жеріндегі негізгі тау жоталары (Алтай, ... ... ... ... ... ендік бағытта созылып жатқандықтан, күнгей ... және ... ал ... ... салқын және ылғалды болып
келеді. Биіктік белдеулік ... биік ... ... оның ... орнына,
әсіресе, географиялық ендігіне байланысты. Өйткені әрбір таулы өлкенің
табиғат жағдайлары бір-бірінен өзгеше. ... ... ... ... бар. Олар ... ... шөлейт зонадан басталып, тауға
биіктеген сайын біртіндеп өзгеріп отырады. ... ... ... ... ... ... 1000—2000 метр аралығында таулы дала.
2000—2800 метр аралығында орманды ... 2§00— 3200 метр ... ... одан ... ... ... мұзды-қарлы белдеу
орналасады.Қазақстандағы таулардың биіктік белдеуліктерін ерекшеліктеріне
қарай үш физикалық-географиялық облысқа бөлуге болады.
1. ... ... ... ... ... ... ... белдеулігі.
3. Тянь-Шань таулы өлкесінің биіктік белдеулігі
Қазақстан жеріндегі Алтай тауы жоталары дала мен ... ... ... ... тау бөктерінің
төменгі белдеуі дала зонасына ұқсайды. Топырағы қара топы-
рақты. Алтай тауының 1000 м биіктігіне ... ... ... ... шөпті дала зонасы орналасады. Мұнда боз, бетеге,
айрауық, қоңырбас шөптері, итмұрын, үшқат, долана, тобылғы
бұталарымен ... ... ... батыс жағында 1000 м-ден,
ал шығысында 500 м-ден жоғары таудың күлгін топырақты
аймағында орманды дала ... ... ... қайың,
көктерек, терек, өзен аңғарларында тал, долана, итмұрын, ... ... ... дала ... ... ... ... беткейінде қылқан жапырақты орман зонасы басталады.
Онда қарағай, самырсын, ... ... ... өседі.
Таудың оңтүстік, оңтүстік-шығысында қылқан жапырақты
қарағайлар мен балқарағай өседі. Орман белдеуінің жоғары шегі
аласа самырсын ағаштарымен аяқталады. ... 2000 ... ал ... 2400 ... ... және альпілік, шалғындық белдеуі басталады.
Субальпілік шалғындық белдеуінде шөптер әсем кілем тәрізді көріністе
жайқалып өседі. Шөптерден көп ...... ... көк ... ... жоғары биік тау тундрасы басталады. Онда қайың мен ... тал, мүк, қына ... ... тауы ... бай. ... орман зонасының жануарлары басқа
зоналарға қарағанда анағұрлым көп. Алтай ормандарында ... ... ... ... Онда ... аю, ... жапырақты орманында
елік, мүйізсіз бұғы, сілеусін, бұлғын, ... ... ... бұғы, марал
мекендейді. Альпілік белдеуде алтай суыры көп. ... ... ... мен ... бүғы ... ... ... бар.
Олардан аса бағалы бұғы мүйізі — «панта» өндіріледі. Одан бағалы дәрі
жасалады. Биік жартастарда таутеке ... ... ... тундранын,
ақ құры, алтай ұлары, жыртқыш құстардан бүркіт, ... ... ... ... ... оңтүстігінде шөлейт зонада орналасқандықтан, оның
көп жерінде дала және ... ... тән ... мен ... ... аңғарларында көк терек пен алма ағаштары ... ... ... Сауыр-
Тарбағатай өсімдіктерінің түрлері мен типтері Оңтүстік Алтайдағыға ұқсас.
Жоңғар Алатауы шөл зонада ... ... ... ... 600 м-ге ... ... 1200 м ... дейін шөл зонаға тән
өсімдіктер мен жануарлар өседі.
Шөл зонадан жоғары дала зонасы орналасқан. Онда дала зонасына тән боз, дала
сұлыбасы ... ... ... ... ... қараған, ал оңтүстігінде
жабайы өрік өседі.
Дала зонасынан жоғары 2200 м-ге дейінгі аралықта орманды дала белдеуі
орналасқан. Онда Сібір ... мен ... ... ... ... ... жоғары субальпі белдеуі басталады. Субальпілік белдеуінде
әртурлі шөптесін ... ... арша ... ... белдеуде әсем
гүлді тас жарғыш альпі ... ... ... т. б. ... ... ... ... субальпілік шалғындықтар ғасырлар
бойы мал өрісі, жазғы ... ... ... ... ... ... шөл зонада жатқандықтан, Іле және ... ... ... 800 м биіктікке дейін ... ... ... ... шөл зона ... Бұл зонада эфемерлер көп.
Бұл ... ... 1100 м-ге ... ... шөп ... дала ... Бұл ... топырағы — таудың құнарлы қара ... ... ... ... өзен ... жабайы алма, долана, жабайы өрік,
көктеректен тұратын орман өседі. 2600—2800 м биіктікте ... ... Бұл ... ... ... әртүрлі шөпті
шалғындықтармен ауысып отырады. Оңтүстік беткейінде түркістан аршасы ... ... ... 3100 ... ... субальпілі, альпілі
белдеу орналасқан. Өсімдігі Жоңғар Алатауының өсімдігіне ұқсас болып
келеді. Бұл ... ... ... ... шөп, ... жуа өседі. Өте
әсем өсімдік — бал шөп ... ... ... ... ... ... ... мәңгі қар мен мұздықтар жатады. Олардан көптеген
тау өзендері бастау ... ... ... ... Піскем, Қаратау жоталары шөл зонада
жатқандықтан, төменгі белдеуде өсімдіктерден эфемерлер мен ... ал ... ... ... ... бар. Жануарлардың
сібірлік түрі аз, ал оңтүстік Африка, ... ... ... тауларын
мекендейтін жануарлардың түрлері тараған. Төменгі шөл ... ... ... ... ... ... үнділік мысықторғайы
көп. Орманды-шалғынды белдеуінде сүр аламан, жертесер, Тянь-Шань ... ... ... тау белдеуінде тауешкі, арқар, қызыл қасқыр, құстардың биік ... ... түрі ... ... ... ... ... әсем
табиғатын, өсімдігі мен жануарлар дүниесін қорғау үшін Алматы, ... ... ... ... ... ... сақтау үшін 1926 жылы
ұйымдастырылды. Қорық Одтүстік Қазақстан облысының Түлкібас және ... ... ... мен Өгем ... 74 мың ... астам жерді
алып жатыр. Қорық төрт биіктік ландшафт белдеуін қамтиды. 1500 м биіктікке
дейінгі белдеу өзіне тән ... мен ... ... бар ... м ... ... шалғынды, бұталы, ағаш өсімдіктері өседі.
Мұнда ағаш тәрізді арша ... 20 м-ге ... ... ... ... ... жабайы алма және басқа оңтүстік өсімдіктері ... ... ... ... жайра, басқа жерден әкелінген марал және
басқалар мекендейді.
2000—2300 м биіктікте субальпілік шалғын жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ағаш өсімдіктері жоқ. Қорықтың аумағында
құстардың 238 турі және сүт қоректілердің 42 түрі бар екені есепке ... ... ... аса ... арқар, Сібір тау ешкісі,
борсық, марал, елік; жыртқыштардан — ілбіс, ала мысық. Ең жоғары белдеу —
биік ... ... және ... ... ... аңғарларға құлап ағатын
көбікті сарқырамалы тау өзендері басталады.
Алматы қорығы 1931 жылы ... ... 91 мың ... жауық, әр түрлі
ландшафт белдеулерін ... ... ... қар мен мұз ... ... мен ағаш ... бай биік Іле Алатауы мен жағасында құмды шөлі
бар Іле ... ... әнші тауы — ... (биіктігі 100 м-ден асатын
үлкен құм төбе) жатады. ... көк ... ... ... ормандар,
долана, жабайы алма және өрік ... ... м ... дейін
көтеріледі. 2500 м биіктіктен жоғарыда Тянь-Шань шыршасынан тұратын шыршалы
орман белдеуі ... Одан да ... ... ... субальпі
және альпі шалғындары орналасқан. Қорықтың жануарлар дүниесі алуан түрлі.
Сүтқоректілердің 60-қа жуық, құстардың ... ... түрі бар. ... марал, елік, Тянь-Шань аюы, сілеусін, барыс, борсық, түлкі, қасқыр
мекендейді. Орман шекараларында биік ... мен ... ... ... ... ... ... қорықта тиін мен зубр, ... ... ... ең көбі —. ұлар, кекілік, бұлдырық.
Қорытынды.
Еліміздің физикалық географиясын оқу ... ... ... деп әр ... ... ... жағдайының ерекшеліктерін
ескеріп, ландшафтылық аймақтарды, зоналық табиғат кешендерін және олардың
беліктерін бөлуді немесе ... ... ... мен ... ... аудандастыру нәтижелері елдің табиғат жағдайы ... ... ... анықтап, табиғат байлықтарының халық
шаруашылығында ... ... ... ... ... әр ... сатыдагы ландшафт бірліктері жоғарыдан төмен карай
да, төменнен жоғары ... да ... ... ... ... ... ірі бөліктері теменгі сатылы бірлікке
бөлшектенсе, төменнен жоғарьі қарай аудандастыру кезінде ... ... ... ... бірліктерге топтасады. Басқалай айтқанда,
лаңдшафтылардың әрбір ірі ... ... және ... ... ... ... бұлардың әрекеттеріне байланысты дамитын ландшафтылық
белшектену заңдылықтары табиғатына қарай ... ... ... ... Бұлармен бірге географиялық қабықта жер бетінің әр ... ... бір ... ... ... процестер де (ауа
массаларының циркуляциясы, өсімдіктер мен жануарлардың орын ... ... ... ... Бұл ... тұжырымдарға зер салып, ландшафтылық
аймактар мен зоналық табиғат кешендерінің ... ... ... ... территориясының қазіргі ландшафт құрылымы негізінен ... ... ... Адам ... ... байланысты
аймақтық және зоналық табиғат кешендерінің бір немесе бірнеше компоненттері
(көбінесе есімдіктер жамылғылары мен ... ... ... жаңа ... ... ... лаңдшафтыларының
антропогенді түрленуі қалыптасқан. Оларға өндірістік енеркәсіпті, ауыл
шаруашылығын, орман шаруашылығьга, ... және сая ... ... ... ... Бұлардың географиялық таралулары нақтылы
ландшафтылардың табиғат жағдайларының ерекшелігіне байланысты болып келеді.
Өздерің түрған жердің антропогенді ландшафт кешенін атап ... ... ... ... ... картасына талдау
жасағанымызда табиғат ландшафтйларының әсері тарылып, антропогендік
ландшафтылардың ... ... С. Қ. ... ... ... 2001, N ... ... – Физика және география. 2005, N 6.
3.Госпадинов В. Г. Топография – ... 1974 ... Г. ... ... ... жалпы мәліметтер.-
5.География және табиғат –2006,N 2.
6.Коринский В.А. , Щенев В. А. , ... И. В. – ... мен ... ... ... ... ... –География және табиғат. 2003, N
8.Сейсенов А. Географиялық карталарды оқыту. География ... ... , N 3 ... ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының жалпы физикалық географиясы, жануарлар дүниесі51 бет
Азияның географиялық табиғат зоналары16 бет
Арктикалық және субарктикалық белдеулердің табиғат зоналары9 бет
Топырақтың табиғатта таралу заңдылықтары. Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдерінің негізгі топырақ зоналары12 бет
Қазақстанның дала зонасы16 бет
Атмосферадағы зиянды қопалардың таралуын есептеу және санитарлық-қорғаныстық зонасын анықтау4 бет
Галлий және индий антимонидінің фотолюминесценциясы42 бет
Оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу жұмысын ұйымдастыру10 бет
Портландцемент клинкерін алудағы декарбонизация және экзотермиялық зонасы, цементтің ұнтақталуы4 бет
Санитарлы - қорғаныс аймақты анықтап және зиянды қоспалардың атмосферада сейілуін есептеу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь