“ Қазақ халқының ырымдары мен тыйымдарының тәрбиелік мәні “ тақырыбында ашық сабақ

Тақырыбы: “ Қазақ халқының ырымдары мен тыйымдарының тәрбиелік мәні “
Мақсаты: Ырым - тыйым сөздерінің мән - мағынасын түсіндіру.
Тәрбиелік мәні:
Ойшылдыққа, әдептілікке, адалдыққа, батылдыққа, әдемілікке, сезімталдыққа тәрбиелеу.
Дамытушылығы: Рухани жан дүниесін дамыту.
Көрнекілігі: қазақтың ырым - тыйым сөздері кітапшасы, ырым - тыйым сөздер.
Әдісі: Түсіндіру, баяндау, сұрақ - жауап.
Сабақ барысы.
I. Ұйымдастыру кезеңі.
II. Тәрбие сағатының тақырыбымен таныстыру. Қазақтың ырымдары мен тыйымдары.
III. Кіріспе әңгіме. Мұғалімнің түсіндіруі. Жас кезінен ұрпағын «тек» деп өсірген халқымыз теріс қылық мінезге де тыйым салған. Бұл балалық шақтан бастап, отбасы болғанша сақталған ереже тәрізді. «Олай жасама, бұлай жасама, жаман сөз айтпа, дұрыс емес» т. б. сөздердің жауабын «жаман болады» дегенмен аяқталып отырған. Өмірде әр тақырыпқа байланысты ырым - тыйым сөздер кездеседі. Балаға, малға, әйел адамға т. б.
IV. Ырым - тыйым сөздердің мән - мағынасын түсіндіру.
Ырым (ғұрып) жолдары мен түрлері өте көп. Мысалы шешен болсын деп аузына түкіру,отаншыл болсын деп туған жерге аунату, сондай болсын деп батырдың сарқытын жегізу немесе оның атын қою сияқты ырымдар бар. Мысалы, Шыңғыс Шоқанға ырымдап Сегіз серінің атын қойған. Абай, Абылай, Бауыржан, Сәкен, Қаныш сияқты есімдерін қәзір де ата-аналары өз балаларына ырымдап қойып жүр. Той, келін түсіруде балаларды осындай қуанышқа жетсін деп нан, бауырсақ, кәмпит алып оны апарып береді. Ырым, Ырымкүл деген ұл, қыз аттары да осы ғұрыппен қойылған. Халықта жасы 100-ге жеткен адамның киімін, ұстаған затын осындай жас берсін деп үлестіріп, бөліп алу. Сол сияқты баласы тұрмай жүрген адамдар баласына Күшік, Итбай, Итемген, Көтібар, Көтен, Малай, Башай, Терісаяқ дегендей қолайсыз ат қойса, өмірлі болады деп ырымдаған. Жалпы айтқанда ырым-халықтың сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы
1) Балаға ми жеуге болмайды - мидай былжыр, ынжық болады. Жас балаға бұғана қабырғасын бермеген - бойы өспей қалады деп ырымдаған. Омыртқаның жұлынын жегізбеген - суға келіп қалады деген жаман ырым бар. Қойды аттама - ол киелі мал. Меккеге барған.
2) Бос бесікті тербетпе - балалы болмайсың деген жаман ырым бар. Қазанның, ыдыстың түбін тырнақпен қыруға болмайды - төрт түліктің желініне шығу шығады. Ыдыстағы суға аузыңды малма - себебі сол ыдыстағы су арам болады. Ыдысты еңкейтіп ішу керек деп тазалықты талап еткен.
3) Қамшыны бейсауат қамшылама - мал шетінейді. Малдың желінген басын түнде лақтырма - түнде далаға лақтырса малдың ырысы кетеді деп ырымдайды.
4) Бетіңді баспа - қайғылы адам берін басады.
5) Мойныңа белбеу салма - буыншақ ауруына ұшырайсың. Тұзды баспа - астың иманы, төресі деп киелі санады. Отқа түкірме - сол үйдің оты сөнсін, иесіз қалсын деген мағынада жаман ырымға жориды.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Ақ желкен журналы 12/2007ж.
2. Алматы «Өнер» 1998ж Қазақы тыйымдар мен ырымдар.
3. Бала би журналы 12/2003ж.
4. Зейнеп АХМЕТОВА: Қазақтың тыйым сөзі – ұлттық тәрбие көзі /интернет/
5. Қ.Бегманов. Халқы мықтының – салты мықты. Алматы «Өлке»2010ж.
6. С.Кенжеахметұлы. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлімі. Алматы «Санат»1998ж.
7. С.кенжеахметұлы. Жеті қазына. Алматы «Ана тілі»2001ж.
8. Х.Арғынбаев. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. Алматы «Қайнар»2005ж.
        
        Қазақстан Республикасың ғылым және білім министрлігі
     Шәкәрім атындағы  ... ... ...                                       
                                       ...                                       ...  " ... халқының ырымдары мен тыйымдарының тәрбиелік мәні " тақырыбында ашық ... 







                                                                                                       ... : ... А . С .
                                                                                                       ... : ... Б . С . 
                                                                                                              Топ : Т  -  441 ... " ... ... ... мен тыйымдарының тәрбиелік мәні "Мақсаты: Ырым - тыйым сөздерінің мән - ... ... ... ... ... ... ... сезімталдыққа тәрбиелеу.Дамытушылығы: Рухани жан дүниесін дамыту.Көрнекілігі: қазақтың ырым - тыйым сөздері кітапшасы, ырым - тыйым ... ... ... ... - жауап.Сабақ барысы.I. Ұйымдастыру кезеңі.II. Тәрбие сағатының тақырыбымен таныстыру. Қазақтың ырымдары мен тыйымдары.III. Кіріспе әңгіме. Мұғалімнің түсіндіруі. Жас кезінен ...  деп ... ... ... қылық мінезге де тыйым салған. Бұл балалық шақтан ... ... ... ... ... тәрізді.  т. б. сөздердің жауабын  дегенмен аяқталып отырған. Өмірде әр тақырыпқа ... ырым - ... ... кездеседі. Балаға, малға, әйел адамға т. б.IV. Ырым - тыйым сөздердің мән - ... ...  Ырым ... ... мен түрлері өте көп. Мысалы шешен болсын деп аузына ... ... деп ... ... ... сондай болсын деп батырдың сарқытын жегізу немесе оның атын қою сияқты ырымдар бар. ... ... ... ... ... ... атын қойған. Абай, Абылай, Бауыржан, Сәкен, Қаныш ... ... ... де ... өз ... ... қойып жүр. Той, келін түсіруде балаларды осындай қуанышқа жетсін деп нан, бауырсақ, кәмпит алып оны ... ... ... ... деген ұл, қыз аттары да осы ғұрыппен ... ... жасы 100-ге ... ... ... ... затын осындай жас берсін деп үлестіріп, бөліп алу. Сол сияқты ... ... ... адамдар баласына Күшік, Итбай, Итемген, Көтібар, Көтен, Малай, Башай, Терісаяқ дегендей қолайсыз ат қойса, өмірлі ... деп ... ... ... ... сенімі мен ақ ниетінен, шын көңілінен туған ұлттық ерекшеліктің бір саласы
1) Балаға ми жеуге болмайды - мидай былжыр, ... ... Жас ... ... ... ... - бойы ... қалады деп ырымдаған. Омыртқаның жұлынын жегізбеген - суға келіп қалады деген жаман ырым бар. ... ... - ол ... мал. ... ... Бос бесікті тербетпе - балалы болмайсың деген жаман ырым бар. Қазанның, ыдыстың түбін тырнақпен ... ... - төрт ... ... шығу шығады. Ыдыстағы суға аузыңды малма - себебі сол ... су арам ... ... еңкейтіп ішу керек деп тазалықты талап еткен.3) Қамшыны ... ... - мал ... ... ... ... түнде лақтырма - түнде далаға лақтырса малдың ырысы ... деп ... ... ... - қайғылы адам берін басады.5) Мойныңа белбеу салма - буыншақ ауруына ұшырайсың. ... ... - ... ... ... деп киелі санады. Отқа түкірме - сол үйдің оты сөнсін, иесіз қалсын деген мағынада жаман ырымға жориды.6) ... ... ... - ... ... ... ... болған олар кеселге, бақытсыздыққа ұшырайды деп тыйым салған. Бақан, құрын аттама. Бақанмен шаңырақ көтереді, құрықпен ... ... ... ... болғандықтан, ал құрық тіршіліктегі құрал.
 Тыйым - тәлім-тәрбие, үлгі-өнеге, ақыл-кеңес берудегі ... ... ... ... ... әдет, жат пиғыл, ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыруда маңызды қызмет атқарады.  деген ... ... ... ...  деп танып, оған тыйым салған. Демек, тыйым - халықтық педагогиканың құрамдас бөлігі. Тыйым үлгілері мен сөздері ел ... өте ... ... қару, мылтық кезенбе.
* Ақты жерге, суға төкпе.
* Адамды шошытпа.
* Адамды айналма.
* ... ... ... Асты ... ...    ... ұлағат көзі
Ырым мен тыйымды қатар айтамыз.Айырмасы неде деп ойлайсыз? Ырым мен ... ... ... ... ... ... ... де тәрбиелік мәнге құрылғандығында.Кейде біз деп жатамыз.Діншілдік  - ырымшылдық емес.Ырым-тәрбие.Тыйым-салтымызбен сабақтасқан шарт.
Тыйым сөздерге тоқтайық.Халқымыз Ай мен Күнд және жұлдыздарды ... ... ... ... ... көрсетпеген де.Әсіресе отбасылық мәдениетіне келгенде біздің алдымызға түсетін ұлттар кемде кем деп ойлаймын!Алайда  демекші ұлттардың аралас қоныстануы мен ... ... ... да ... ... ... салт ... құрдымға кетіп бара жатқаны да шындық деген назариянгы білмейтін ... жоқ ... ... мәдениетке уәкілдік ету,демек озық мәдениет деген не?Өз ұлтына қандай тамаша салт дәстүр бар?Ең әуелі соған уәкілдік етіп ... көп ... ... ырым ... ырымы қырын кетеді деп мән бермейді,алайда оның тұп астарында қандай ғылымилық жатқанын олар ... ... ... шала ... ... тымаққа салып өсірген,сәбидің кем күндерін тымақтың ішіне ұлпа мамық немесе ботаның түбітін ... ... ... етіп,керегеге байлап күн түсетін,немесе қыс мезгілі болса жылы ... ... ... ... ... соң барып бесікке бөлейді,бұл жындының қылығы деп ойлайды,алайда қазір медецинадағы шағын ... ... нұры ... ... ... тәсілінің ең қарапайым түрін біздің қазақ ертеде ақ қолданған деуге әбден болады .Ал  дейтін ырым бар.Бұндағы жалпы жаман болуға ... ... адам ... ... ... ... елге қарайтындай беті жоқ,бетін басып көзін көптен тайдыра қашатыны шындық қой,немесе қайғылы ... ... ... таянып,отыра кету,тағ,дырдың пенде баласына сыйлаған шарасыздықтан,тарыққанда болатын шартты құбылыстар.Алайда күнделіті ... ... ... ... ... ... ... қалады,оның бәрі қайғырудан,жаман әрекет істеп қоюдан болмаса да,адамдар ортасында демекші осындай ... ... ... ... ... оны ... кіргізіп жаман болады деген тағылым арқылы тежем салған.Ал шынында жаман болама?Жоқ олай емес одан келіп ығатын ең үлкен жамандықүнемі ... ... ... бет ... ... ... әжім ... жөнінде енді өсіп келе жатқан дене мүше сүйегіне ықпал етері сөзсіз ғой,сол себепті де оны  ... ырым деп ... ... ... ... даналық?Ендеше бұл сияқты ырымдар көп ең маңыздысы,ұрпақ тәрбиесі қазақилыққа бет ... не ... ... екен.
Даналығын халқымның мақтан етем
            ... деп ... ... ... ... екенін түсінбегендіктен солай ойлайды.Қасиетті нанды бір қолымен қалай болса солай үзген кесір болады.Айтпай кетуге болматын бір оқиға есіме түсіп....Кеңес ... ... ең ... өнім нан ... жерде кездесе қоймағанымен,қалалық жерде жатқан нанды аяғымен теуіп ... ... ... ... көрді.Бізге кішкене езіміздеүлкен кісілер,ата-анамыз дегенді жиі айтатын.Біздің жасымыздағы адамдар болмаса,жастарымыз жерде жатқан нанды ... ... кете ... ... ... ... ... кетен нанын өтеріп биікке қойыңыз.Өз басым осыны немерелеріме аяғышығып өздері жүре бастағаннан үйретіп келемін.Көшеде жетектеп келе ... аяқ ... ... ... алып ... қойғанымды олар талай рет көрді.Тәрбие айтудан ғана емес,көрсетуден сіңеді,сондықтан да болар ,жерде ... ... деп ... ... қойып жатқан немерелерімді көргенде іім жылып қалды.Бала көргенін істейді.Олай болатын болса,мың рет айтқаннан бір рет көрсеткен әлдеқайда тиімді екенін естен ... ... ... ... ... Дүкендердегі тапшылық,қаңырап бос тұрған сөрелер,зейнетақы мен еңбекақының уақытылы төленбеуі,жарықтың болмайы,газдың жиі берілмеуі,міне осындай ... ... кез ... ... ... ... ... болады.  деген ой мені сонда жиі мазалады.Көпке топырақ шашудан аулақпын.Бірақ қалай айтсақ та,нанның қадірін білмей кеткендер болды.Сол ... ... ... иеміз бізге бір кездегі кесірлігімізді көрсетті. Олай болатын болса,мың жерден бай болыңыз,бар болыңыз,бірақ еңалдымен,ас атасы-нанды қабірлеңіз!Біздің кішкене кезімізде ... ... ... ... қалдырмай жегізетін. деп кейбіреулерге біртүрлі көрінуі мүмкін,бірақ айналып келгенде нанның уағы да нан ғой.Бүтін нанды нан деп,нанның уағын ...  - ... да ... ... нанды оң қолына ұстатып,уағын тастамауға,нанды үгітпеуге үгітпеуге жөн.
Тыйым дегенді , деп түсінбеген жөн.Біздің ата-бабаларымыз ғасырлар бойы осы тыйым сөзбен балаларын ... ... ... жай ғана   ... ... ... мағасы бар.
Сан ғасырлар бойы халқымыздың санасына сіңіп, сараланып жеткен бай дәстүрлерінің бірі- ырым ғұрыптары. Жақсылық нышандарына ... ... тиым ... айтылатын ырымдар халқымыздың баладан бастап үлкенге дейін ұлағаттылыққа тәрбиелеудегі бай тәжірибесінен түйіндеген қағидасы. Әрбір ырым сөздің негізінде қоршаған ортаға, табиғатқа, ... ... ... ... қасиеттерді уағыздап, жаман іс-әрекеттен, жат пиғылдан безіндіретін ... ... ... халқымыз ауылдағы жас балалардың істеген қылығынан, ойнаған ойындарынан топшылап білген. Жақсылық ырымдарға - жас ... екі ... ...  ... ... сағынған туыстары келеді деген ұғымда). Сол сияқты жас баланың өз - ... , ... ... әнші ... ... ұғымда). Жас баланың өз омырауын домбыра қылып тартуы (өскенде домбырашы болар деген түсінікте).Абзал ... ...  - деп ... ... ... ... ... кейбір тиым сөздері мынадай:Нанды бір қолыңмен үзбе - бұл ... асты ... ... сөз. ... таянба; Үйді айналып жүгірме; Босағаға сүйенбе; Табалдырықты ... ... ... ... ... түп ағашты шаппа; Суға, құдыққа түкірме; Сүтті жерге төкпе; Малды теппе; Үлкеннің алдын кеспе; Тұзды, нанды ... ... Көк ... ... ... ... құмырсқаның илеуін бұзба - имандылық заңында тіршілік иесіне залал келтіру.Міне, осындай ... мен тиым ... ... ... ізгілікке, ізеттілік инабаттылыққа тәрбиелеудегі тиымды құралдарының бірі болған.Қазақтың ... ... ... ... ... де ... бір шама ... өзіндік ықпалын тигізген.Бұл рәсми кештер жаңа туған нәресте мен олардың жеті ... ... ... ... Оған ... ... баланы , , , , , ұл баланы , қыз ... ... , алты ... ... ... ... ...  жатады.Бұл рәсімдердің әрқайсысына қысқаша түсініктемелер бере отырып, халқымыздың ғасырлар бойы келе ... ... ... ... ... өсірудегі қасиеті.Бесікке бөлеу - жас сәбидің күні бойы бір жүйеде ... ... ... ... ... үшін ... ... оны бесікке бөлеп, тәрбиелеуді ұлттық дәстүрге айналдыруда. Сәбиді бесікке бөлеу рәсімін халық алдында беделді, ... жасы егде ... ... ... ... ... ол: ,- деп, адыраспанды жағып, бесіктің өне- бойын отпен аластап ... үш ... ... ... ... ... жауып, арнайы тербету арқылы баланы әнмен ұйықтату дағдысына үйрету ... , ,  ... ... ... ... ... ... - жаңа туған жас сәбиді түн ұйқысын төрт бөліп, аналар мәпелеп, қырық күнге жеткізгенде, қырқынан шығару рәсімін өткізеді. Бұл күні ... ... ... ... дастарханға салып, көршілерін, туған- туысқандарын қонаққа шақырған.Тұсау кесу - рәсімінің мәні ерекше. ... ... ... бір ... бір ... нық жүріп кетем деген баланың алғаш-қы құлшынысынан кейін ата-анасы тұсау кесу рәсімін ойластыра бастайды. Қазақ халқы ... ... ... ... мен дос, ... ... ... аяқтарын ширақ басатын, сонымен қатар ақыл ойы кең, парасатты адамды іздеп, баланың ... ... ... ... ... ... адам  ... атқа мінгізу рәсімі Алты жасар ұл баланы әкесіне қолғабысын тигізуге жарады ... ... ... ұзын ... ... атқа ... да халық рәсіміне жатады. Мұны  рәсімі деп атайды. Мұнда да неше түрлі ұлттық ... ... ... әндер айтылып, күй тартылады.
Қорытынды.Бір сөзбен айтқанда салауаттылық, білімділік жеке адам үшін емес, ел ... ... ... ... ... тағдыры іспеттес. Ырымдар мен тыйымдар адамдардың бір - бірімен қарым - қатынасын, табиғатқа, қоршаған ортаға берілген тұжырым, ... ... ... мен ... ... ... ерте ... қалыптасып, бүгінгі күнге дейін жетті. Әрбір тыйым бекер ... ... ... мәні бар, ... үшін ... ... ... Хадық өзінің осы ырымдар мен тыйымдар арқылы тәрбиелеп, дұрыс жолға ... ... ... ... ... таянба, таяққа сүйенбе - бұлар жаман әдеттер. Ертеде кісісі өлген үйдің ... ... ... әйел ... ... ... ... айтқан.2. Құстың ұясын, құмырсқаның илеуін бұзба. Біріміздің өміріміз бірімізбен ... ... деп ... ... ... ... ақ ... адамға құмырсқаның илеуін тауып, жем егіп басына қойған. Сонда көзден ақ шел ... ... Үйге ... ... ... ... ... жаман хабар келгенде үйге қарай жүгірген. Осы айтылған тыйым сөздерді - ырымдарды ... бір - ... ... ... және ... ... ... әдетке айналдырыңдар.
























Пайдаланған әдебиеттер:
* Ақ желкен журналы 12/2007ж.
* Алматы  1998ж ... ... мен ... Бала би ... 12/2003ж.
* Зейнеп АХМЕТОВА: Қазақтың тыйым сөзі  -  ... ... көзі ... Қ.Бегманов. Халқы мықтының  -  салты мықты. Алматы 2010ж.
* С.Кенжеахметұлы. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлімі. Алматы ... ... Жеті ... ... ... ... Қазақтың отбасылық дәстүрлері. Алматы 2005ж.  
        
      

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Киім кию мәдениеті жайында70 бет
«Сүйіспеншілік» тақырыбындағы фразеологизмдерді сөйлеу дағдысын дамытуда қолдану жолдары19 бет
Коммуникативті мәдениетті қалыптастыру5 бет
Мемлекеттік тіл мен қазақ тілі8 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
"Қазақстан Халық Банкі" Ашық Акционерлік Қоғамының несие қоржынының жағдайын талдау53 бет
"Қазпочта" ашық акционерлiк қоғамын дамытудың 2003-2005 жылдарға арналған жоспарын бекiту туралы31 бет
2 – сынып математика сабақтарында оқытудың тәрбиелік функциясын жүзеге асыру64 бет
6-сынып биология пәнінен «Өсімдіктің өсімді вегетативті мүшелері арқылы көбею жолдары» тақырыбында тірек-сызба технологиясын пайдаланып өткізу әдістемесі25 бет
EXCEL-дің графикалық мүмкіндіктері тақырыбына ашық сабақ7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь