Қазақ хандары

Жоспар

1.Абылай хан
2.Жәнібек хан (1473.1480)
3.Жәнібек пен Керей Қасым ханның хандығы.
4.Есім хан
5.Тәуке хан
Абылай хан
Абылай хан Әбілмансұр (1711 [ Ресей деректерінде 1713] — 23.5.1781 , Оңтүстік Қазақстан Арыс жағасы) — ұлы мемлекет қайраткері, қолбасшы және дипломат. Арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары Қазақ даласының негізін салған Әз – Жәнібек, одан соң Еңсегей бойлы Ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан: Абылай – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір қайтыс болып таққа Тәуке отырғанда, Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайыр ханның қолында болады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе – жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, Қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан Көркема Уәли туады. Оның Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Шоқан Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек Онда Абылайдың 1710 жылы туған деугенегіз бар) Төле бидің Тәлім – тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатына, ел билеу қабілетін, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріске ғана тойтарыс бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың т.б. Ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарғанда, Абылай 20 жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730 – 1733 жылдар аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанды. Абылайдың 20 жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шйқасқа қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл Әрине Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлап Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық – жортуылдарға қатысқанын айқындайды, Аңырақай шайқасына қатыспады дегенінің өзінде де, Абылайдың 1730 – 1733 жылдары да (бірнеше үлкен ұрыстар) болған бір ірі шайқасқа қатысқаны дау тудырмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер


1. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы: «Жалын», -1992 – Б184.
2. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? Алматы: «Ана
тілі», -1993 – Б208.
3. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: «Санат», -1995–Б368.
4. Омарбеков Т. Зобалаң. Алматы: «Санат», -1994-Б272.
5. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға қарсы күрес: мәні және қорытындылары.//
Ақиқат. -1995- №11
6. Омарбеков Т. Қазақ жерін отарлау тарихы.// Ақиқат. -1998- №8
        
        Жоспар
1.Абылай хан
2.Жәнібек хан (1473-1480)
3.Жәнібек пен Керей Қасым ханның хандығы.
4.Есім хан
5.Тәуке хан
Абылай ... хан ... (1711 [ ... ... 1713] ... , ... Қазақстан Арыс жағасы) — ұлы ... ... және ... Арғы тегі Жошы хан, ... ... ... негізін салған Әз – ... одан ... ... Ер Есім хан, ... ... хан: ... ... ханның бесінші ұрпағы. ... ... ... таққа
Тәуке отырғанда, ... ... ... Үргенішті билеген
нағашы атасы Қайыр ханның ... ... ... ... ...... ... жауы шақ келмейтін батыр ... ... ... Осы ... Көркема Уәли туады. Оның
Әбілмансұр (кейін қазаққа хан ... ... ... ... жылдарында жетім қалып, ... Төле ... ... келеді.
Аш жалаңаштықтан жүдеген ... өсіп ... ... ... Төле ... ... деп ат ... түйесін бақтырады. ... ... да ... Бұл, ... ... айтуына
сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса ... Онда ... жылы ... ... бар) Төле ... Тәлім – тәрбиесінде
болуы Абылайға зор ықпал ... ... ... ... бойына
жинаған баба ақылы мен парасатына, ел билеу қабілетін, ... ... ... ... басы біріске ғана ... ... жас ... ... ... ... Оған қоса бала
кезінен көрген жұпыны ... ... ... ... ... ерте ... себепші болды. Бұқар, ... т.б. Ауыз ... ірі ... мәліметтеріне
қарғанда, Абылай 20 ... қан ... ... ... ... «Сен ... ... соң, ... ... Ақ ... ... ... деуі ... дәлелі. Қай
жылы туса да, 1730 – 1733 жылдар ... ... бір ... ... жас ... ... ... жекке шығып,
қалмақтың бас батыры, қоңтажы ... ... ... (кейбір деректерде: күйеу ... ... ... ... ... ... жауға Абылайлап ат ... ... ... соң, Орта ... ... деп ... ... ең беделді әміршілердің ... ... ... ... Әбілмансұр есімі ұмытылып, ... ... ... жасы қай жылға ... ... ... қай ... ... ... айтуға болады. Бұл ... ... ... ... емес. Ел ... ... ... әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық – жортуылдарға
қатысқанын айқындайды, Аңырақай ... ... ... ... ... 1730 – 1733 ... да ... үлкен ұрыстар)
болған бір ірі ... ... дау ... хан (1473-1480)
Жәнібек Әбусағит (туған жылы мен өлген жылы ... - ... ... ... ... ... ... қалаушы, Барақ ханның ұлы, Орыс ханның
шөбересі. XV ғасырда өмір ... XV ... ... дейінгі өмірі
мен қызметі туралы нақты деректер жоқ.
1456 жылы Дешті-Қыпшақта ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек пен Керей бастаған бір бөлігі Моғолстанға қоныс
аударып, Шу мен ... ... ... орын ... ... ... қарсыластарымен болатын күресте көмектесер ... ... ... ... болды. Өзара қырқысулар мен соғыстардан жапа шеккен
200 мыңға жуық көшпенділер Жәнібек хан мен Керей ... ... ... ... ... 1468 жылы ... әскери жорық жасамақ болып,
бірақ жол үстінде кенеттен қайтыс болған Әбілқайырға олар тарапынан қауіп
төнуі ... ... ой ... хан ... ... хан тағы үшін болған өзара қырқысулар ... өрши ... оған ... ... ... ... жүрген Жәнібек хан мен
Керей хан да араласып кетті. Олар Әбілқайыр мұрагері ... ... ... ... Өз әміршілері тарапынан ешқандай көмек ала
алмаған Шейх-Хайдар билік үшін күресте жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін ... ... Орыс ... ... - ... хан мен ... ханның
қолдарына өтті. Олар тағы да отыз жыл бойы шайбанилықтармен табан тіресе
шайқасты.
Биліктің Орыс хан ... ... өтуі де ... ... ... жағдайды өзгерткен жоқ. Дегенмен, бұл оқиға «Көшпелі
өзбектер мемлекеті» атының ... ... ... ... етті. Бір
кездері Моғолстанға қоныс аударған адамдар ... ... ... ... ... және бұл атау ... ... тарай бастады. Билік үшін күрес
Жәнібек хан мен оның үзеңгілестері қазақтардың бірігуі мен Қазақ ... үлес ... пен ... жастары жағынан Ахмет хан мен Махмұд ... ... ... ғана ... ... бірге олардың серіктері де болуы
мүмкін еді (Керей хан мен ... хан ... ... ... ... 1470 ... ... 1481 жылы қайтыс болған). Жәнібек пен Керейдің туған
кезі туралы дәл деректер ... ... ... олардың жас шама-сын
анықтауға мүмкіндік береді. Бұған, атап айтқанда, олардың ... ... ... ... гузида-йи нусрат-намеде» берілген шежіреге сәйкес, Қазақ
хандығының негізін қалаушылар Жәнібек пен Керей немере ағайын болған, ... ... туыс ... Керей ханның (деректемелерде ... ... Ұрұс хан — ...... — Керей хан. Жәнібек ханның шежіресі:
Ұрұс хан — Құйыршық — ... хан — ... ... Осы ... ... ... хандарының XV ғасырдың екінші жартысындағы (60-70-жылдардағы іс-
қимылдары туралы баяндайтын деректемелерде осы екі ханның қайсысы басты ... дәл ... ... ... ... ... бірақ қатаң
ретпен жазылмайды. Жәнібек хан өз әкесі Барақ хан-ның тура ... ... ... оның ... ... та хан ... Керей ханның
Жәнібектен жасы үлкен болған және ол Ұрұс ханның үлкен ұлы және мирасқоры,
бірақ Ұрұс ... ... көп ... 778 жылы ... жж.) ... ... немересі еді, ал Жәнібек Ұрұс ханның төртінші ұлы ... ... ... орта ғасырлар-дағы Қазақстан мемлекеттерінде XIV
ғасырдан бастап-ақ бірте-бірте орныққан хан билігін ... ... ... ... ... қатар хан билігіне беделді рубасы құқығының
басым болатын бұрынғы түрік-монғол принципі де сақталып қалған еді, ... ... ... ... ... (ханның ұлынан) үлкен ... ... ... ... хан атағына Керей сұлтан да үміт ете алатын.
Тіпті олардың кішісі Жәнібек те өздері ... ... ... ... яғни ... ... қарсыластар қатарында бола ала-тын
еді. Егер Жәнібек сұлтан (немесе Жәнібек оғлан) ... ... хан ... ... ... жыл бұрын, мысалы, 1420 жылы ... ... ... ... ол 16—17 жасқа толған және ... ... бола ... ... 17 жасында хан көтерілді; мұнда ең ... ... жеке ... және оның ... ... оны қолдайтын топтарға,
шонжарларға байланысты болды). 1446 жылы (Әбілқайыр хан Сырдария қала-ларын
алған кезде) Жәнібек — 26—27 ... ... ... ... кеткен кезде
38—40 жаста болуы мүмкін: 1480 ... ... яғни 58—60 ... ... Бұл ... жас шамасын (дұрысырақ айтқанда, туған кезін) тағы да
10 жыл әрі жылжытуға мүмкіндік береді, ... егер ол 1410 жыл ... ... ... Екіретүп маңындағы Ахметпен және ... ... ... 20-21 ... ... Керей сұлтан Жәнібектен де
үлкен еді, яғни екеуі де Әбілқайыр хан билік еткен алғашқы жылдардан бастап-
ақ (1428 ... оның ... ... ... ... ... ... алып Мауереннахрда орныққан Мұхаммед Шайбани хан қазақ
хандығының күшеюіне жол бермеуді ... ... ... ... ... ... әр ... әрекет жасайды. Тіпті ... ... ... ... ... да ... ... жасауына тыйым
салатын арнайы жарлық шығарады. Мұхаммед Шайбанидың іс жүзіндегі ... ... ... әскери әрекеттеріне қазақ хандары жағынан
дәл осындай қарсы қимылдар жасалуы табиғи нәрсе еді. Оңтүстік Қазақстанның
қалалары үшін ... ... ... ... ... Осындай қантөгіс
қақтығыстарда Қасым хан Түркістан, Сайрам және басқа қалаларды Мұхаммед
Шайбанидан ... ... ... ... ... Сырдарияның оң
жағалауына дейін созылып, Түркістан қалаларының көп бөлігін, ... ... тау ... мен ... ... едәуір бөлігін
қамтыды; солтүстік пен солтүстік-шығысындағы шекарасы ... ... ... ... Қарқаралы тауларына, Солтүстік батысында Жайық өзені
аңғарына ... ... ... ... ... ... саны бір миллионға
жуықтады да 300 мың сарбаз шамасында әскер болды.
"Бүкіл Дешті Қыпшаққа әмірін толық ... ... ... ... ... болғаны соншалықгы, ондайға Жошы ханнан кейін ешкімнің қолы
жеткен емес", - деп ... сол ... ... тарихшы Мұхаммед Хайдар
Дулати. Шебер дипломат ретінде де Қасымның атағы зор ... Ол ... ... ... байланыс жасап, шайбанилықтарға
қарсы күресте осы бір достық ... өз ... ... ... тұсында Қазақ хандығы біртіндеп халықаралық қатынастарға тартыла
бастады. Қазақ хандығымен дипломатиялық байланыс ... ... ... бірі ұлы ... ... III билігін жүргізген Мәскеу
мемлекеті. ... ... ... ... ... халық ретінде Батыс
Еуропаға мәлім бола бастады. Қасым хан жасаған құнды құжаттар ... ... ... ... ... ... мәлім. Олар кейін жазылған
"Жеті жарғыға" негіз болды. ... хан 1523 жылы 70 ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихында азды-көпті ... ... ... ... ... ... ... Хақназар
(Ақназар) (1538-1580), Шығай (1580-1582), Тәуекел (1582-1598). Олар ... ... ... бойындағы қалаларда орнығып алуға ұмтылды, ішкі
саяси жағдай ауыр еді: хандықгың ... және ... ... ... шиеленісіп тұрды, мұнда ноғай ұлыстарының
феодал билеушілерінің бір бөлігі орыс бодандығына өтуге ұмтылды, ал ... ... ... ... іш ... онан соң бұл ... ... ханы Көшім
өзінің дұшпандық әрекеттерін күшейткен болатын.
Қасым ханнан кейінгі бүліктердің салдарынан әлсіреген хандықты ... оның ... ... хан ... ... ... ... орнығып алуды көздеген Хақназар 70-жылдардың аяқ шенінде ... ... ... ... Бұқар хандығынан бөлінгісі келген
Барақ ханның баласы Баба сұлтанға қарсы күресін өз ... үшін ... ... Бұл арада ол қарсыластар арасында шеберлікпен бірде ... ... ... ... ... ... Бастапқы кезде қазақ феодалдары
Баба сұлтанға жәрдемдесуге уәде берді. Мұны ... ... ... хан 1579
жылы әскерін Сайрамға қарай беттетеді, бірақ көп кешікпей сұлтандарымен
және әскерімен ... ... ... ... оған елші ... ... бұрын жасасқан "шарт пен одаққа" адалдығын және бұдан былай да адал
болатындығына уәде беретіндігін айтты.
ЕСІМ ХАН
Есім хан — ... ... ... хан ... ... «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі болды,
оған бұл атақ 1598-жылы ағасы ... ... ... ... ... ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім хан - ... ... ол ... ... хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында
тұрған. Хан тағына отырған соң Бұхарамен ... ... Орта ... ... экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын
бір орталыққа бағынған мемлекет етіп ... ... ... ... ... деп ... ... құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа
бағындыру саясатына қарсы болған ... ... ... ... қаласы қазақ хандығына қараған соң оны Жәнібек ханның ... ... ... ... ... сұлтан басқарған еді.Ол көп ұзамай
тәуелсіз хан ... ... ... ... өз ... ақша ... ... хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын екіге ... ... ... ... Есім хан, ... ... орталық еткен
тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі
жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ ... ... ... ... Есім хан тобы ... хандығына қарсы болып Тұрпанды
билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы ... ... ... ... ... ... хан 1680-1718 жылдар аралығында билік құрғаны белгілі. Ол өзіне
дейінгі қазақ даласында қалыптасқан «Қасым ... ... ... және «Есім
ханның ескі жолы» деп аталған әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... ие болған заң жинағын құрастырды.
Зерттеушілердің пікіріне сәйкес «Жеті Жарғы» шамамен XVII ғасырдың
соңында ... ... жері ... ... Сырдария
облысының, Ангрен қаласына жақын жердегі Күлтөбеде [1].
Осы ... ... ... ... ... жазбаша нұсқасы табылған жоқ.
Жалпы оның ... ... ... ма? ... бұл сұраққа толық жауап
бере алмай отыр.
Осы кезге дейін ... ... ... ... негізгі нұсқаларының
авторлары: біріншіден 1804 жылы ... ... ... ... татар тілінде жариялаған нұсқасы. Екіншіден 1806 ... ... ... ... 1820 жылы ... Вестник» беттерінде жариялаған 11 фрагменттен тұратын нұсқасы.
«Жеті Жарғының» бұлардан басқашалау ... А.И. ... ... ... шамамен 32-34 фрагмент кездеседі.
«Жеті жарғының» кейінгі кезде ... ... мен ... ... ... ... «Өттің дүние» повесінде мынадай пікір
кездеседі. «Араб, парсы тілін жетік білетін Қожаберген Тәуке ханның ... ... оған ... ... ... ... ... соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде Әз-Тәуке деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп
Дейтұғын «Жеті Жарғы» заң ... - ... жыр ... ... айтуынша бұл дастан кезінде он мың ... ... ... 300 ... ... ... Оның ... Нәбиден
Әбутәлиевтің жазба қорында сақтаулы ... ... ... ... бірі ... шешен, әділ
би атанған әйгілі Саққұлақ шешеннің мұрасынан табылған «Жеті жарғы» туралы
үзінділер. Мұны ... ... ... ... ... табыс
еткен.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Алматы: «Жалын», -1992 –
Б184.
2. Қойгелдиев М., ... Т. ... ... не ... ... «Ана
тілі», -1993 – Б208.
3. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. Алматы: ... ... ... Т. ... ... ... -1994-Б272.
5. Омарбеков Т. Оңшыл ағымға қарсы күрес: мәні және қорытындылары.//
Ақиқат. -1995- №11
6. Омарбеков Т. Қазақ жерін отарлау ... ... -1998- №8

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ хандары мен билеушілері14 бет
Қазақ хандары жайлы7 бет
Қазақ хандары жайында мәліметтер28 бет
Қазақ хандарының дипломатиялық хаттарының тарихи маңызы83 бет
Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ тарихының дерек көзі65 бет
Қазақ хандығының құрылуы: қазақ хандары Жәнібек және Керей13 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь