Ер Жәнібек

Шоқан Уалиханов: “Абылай хан заманы – қазақ батырларының дәуірі” деген ұлы сөзін тегін айпаса керек. Оның сыртында Абылай дәуірі жоңғарлар мен қазақтардың сұрапыл шайқастарына толы болды. Не бір батырлар шықты. Соның бірі – біз сөз өткелі отырған Ер Жәнібек батыр.
Осы Керей Жәнібек батырды ел аузында “Ақыр Жәнібек” деп те атайды. Себебі қазақтың тарихында көптеген Жәнібектер өткен. Соларды шатастырмау үшін, әрі Жәнібектердің ерлік дәуірінің ақыры ретінде есте тұтқан болуы мүмкін.
Осы Жәнібектерге келер болсақ, алғашқысы 1456 жылы хан болған Әз-Жәнібек. Екіншісі Шақшақ Жәнібек (Тархан Жәнібек деп те атайды). Оның сыртында Божбан Жәнібек дегендер болған. Божбан руынан шыққан Жәнібекті кезінде қазақтың тұтастығын бұзғаны үшін Абылай ат құйрығына байлап өлтірген. Ер Жәнібек турасында айтатын болсақ, бұл – үшінші Жәнібек. Оның шыққан тегі туралы, мынадай қысқаша шежірелік икем айтуға болады. Керейден – Құттыберді туған. Құттыбердінің шешесі – Абақ бәйбіше. Осы Құттыбердіден – Ителі, Қарақас, Молқы, Жастабан, Сарбас тарайды. Ителіден – Байлау мен Қойлау; Байлаудан – Жәдік, Жәнтекей, Шеруші туған; Жәнтекейден – Сүйіншал, Сүйіндік, Сүйінбай. Ал осы Сүйінбайдан – Жайлау, Сары, Самырат, Сәменбет, Төлеке тарайды да, осы Сары руынан – Бердәулетұлы Ер Жәнібек туған. Жәкеңнің туған жылы туралы әзірге тоқтамды мәміле жоқ. Әркім әртүрлі болжамдар айтады.
Шыңжандық Қостай Исабаев 1690 жылы туған дейді. Бұл тарихи негіздерге дәл келмейді. Осы мақала авторының пайымдауынша Жәкең 1710 жылы туған болып келеді. Олай дейтініміз: Шақшақ Жәнібек батыр бір ұзақ сапардан келе жатып Керей ауылдарына түстенсе керек. Сол күні Бердәулеттің бәйбішесі бір ұл тауып, атын қойып беріңіз деп нәрестені Шақшақ Жәнібектің алдына әкеліпті. Шақшақ Жәнібек батыр толғанып отырып былай депті; “Ей, Бердәулет, мына нәрестеге көңілім толып, көкірегім желпініп отыр, өз атымды қояйын, дұшпанға боқтатпас, жаманға даттатпас” деп нәрестенің құлағына сенің атың Жәнібек деп үш айтып, былай деп бата беріпті:
        
        ЕР ЖӘНІБЕК
Шоқан Уалиханов: “Абылай хан заманы – қазақ батырларының дәуірі” деген
ұлы сөзін тегін айпаса керек. Оның ... ... ... ... ... сұрапыл шайқастарына толы болды. Не бір батырлар ... ... – біз сөз ... ... Ер ... батыр.
Осы Керей Жәнібек батырды ел аузында “Ақыр Жәнібек” деп те ... ... ... ... Жәнібектер өткен. Соларды шатастырмау
үшін, әрі Жәнібектердің ерлік дәуірінің ақыры ретінде есте ... ... ... ... ... ... 1456 жылы хан болған Әз-
Жәнібек. Екіншісі Шақшақ Жәнібек (Тархан Жәнібек деп те ... ... ... ... дегендер болған. Божбан руынан шыққан Жәнібекті
кезінде ... ... ... үшін ... ат құйрығына байлап
өлтірген. Ер Жәнібек турасында айтатын болсақ, бұл – ... ... ... тегі ... мынадай қысқаша шежірелік икем айтуға болады. ... ... ... ... ... – Абақ ... Осы ... Ителі, Қарақас, Молқы, Жастабан, Сарбас тарайды. Ителіден – Байлау мен
Қойлау; Байлаудан – ... ... ... ... ...... ... Ал осы Сүйінбайдан – Жайлау, Сары, ... ... ... да, осы Сары ... – Бердәулетұлы Ер Жәнібек туған.
Жәкеңнің туған жылы туралы ... ... ... жоқ. Әркім әртүрлі
болжамдар айтады.
Шыңжандық Қостай Исабаев 1690 жылы ... ... Бұл ... ... ... Осы мақала авторының пайымдауынша Жәкең 1710 жылы туған болып
келеді. Олай дейтініміз: Шақшақ Жәнібек батыр бір ұзақ ... келе ... ... ... ... Сол күні Бердәулеттің бәйбішесі бір ұл
тауып, атын ... ... деп ... ... ... ... әкеліпті.
Шақшақ Жәнібек батыр толғанып отырып былай депті; “Ей, ... ... ... ... көкірегім желпініп отыр, өз атымды қояйын,
дұшпанға боқтатпас, жаманға даттатпас” деп нәрестенің құлағына ... ... деп үш ... ... деп бата ... ... елің көп,
Ел айналар шешен бол.
Жағаласар жауың көп,
Жауға шапсаң есер бол.
Ел ішінде дауың көп,
Жұрт ... ... ... да есен бол,
Жекеге шықсаң желденіп,
Жауыңның басын кесер бол! – депті.
Осылай аузы дуалы батырдың айтқаны келіп Жәнібек әрі ... ... әрі ақын ... ... ... 1710 жылы ... ханның жарлығымен
Жоңғар ордасына елшілікке Қаз ... ... ... бір топ елші ... ... ... жоғарыдағы Шақшақ Жәнібек болған. Бұл елшілер Жоңғар
ордасынан қайтар жолда қалмақ пен ... ... ... ... ... керейлер ауылында ат суытқан шығар. Бұл қалайда есте боларлық болжам.
Бұдан кейін Жәкеңнің туған жылын анықтауға тұрарлық ... ... мен ... турасына айтылған қисса-дастан, аңыз ... ... ... Жәкең он сегіз жасында жауға аттанған ... ... ... ол
1710 жылы туды деп есептесек, 1728 жылы жауға ... ... ма? ... ... ... жоңғарлардың қылышы үстемдік алып тұрған тұс.
Жәкеңнің батыр атануын Абылайдың оң ... орын ... ... 1728 жылы ... өзі де танылмаған, тек 1729
жылғы ... ... ... ... ... ... ... 1730
жылдары Абылай атағы қазақ даласын дүбірлетіп кетті. Ал, 1730 ... Іле ... ... қуып, жыл бойы соғыс болғаны тарихтан
белгілі. Дәл осы сұрапыл ... ... ... аты ... ... ... ... қолынан береке кетіп, алды қашып, арты қаша
ұрыс ... ... ... ... көк ... омыраулатып жетіп келген жас
жігіт: “Ей, хан Абылай, мына менің атыма мін, елді ... ... ... мен ие болайын” дегенде Абылай сұлтан: “Жас жігіт екенсің, барып
менің ... уәхи ... ... ... ... өзім ... беремін” дегенде
әлгі жігіт қаһарланып: “Сенің ... ... ... өзім ... деп тап ... екен – ... айтып Жәнібек,
Абылай ханға қарады.
Тап бергенде Абылай,
Қорыққаннан көк дөненге,
Қарғып мініп алады, – деген ел аузында ұзақ
жыр бар.
Бұл ... аңыз ... ... келе жатқан ерен ерліктерінің бірі.
Осы ... ... ... Ер ... өтініші бойынша Шыңғыс
шапқыншылығы тұсында тоз-тозы шығып бытырап кеткен Абақ ... ... ... біріктіріп елдік рәсімнің кепілі ретінде үш құлаш ақ жібек
туды қаратамақ найзаға байлап береді. Ел ... ... ақ ... ... айналған бұл жәдігер бертінге дейін ... 1940 жылы ... ... ... ... ... қазақтары жауға қарсы осы
туды ұстап шыққан. 1947 жылы Оспан батыр туды ... ... ... ... ... 1958 жылы ... ... үйінде
сақтаулы тұрған туды Қытай үкімет орындары музейге тапсырамыз деп ... ... ... ... ... ... ... жорық
саптыаяғын 1946 жылы академик Әлкей Марғұлан Зайсаннан тауып ... Осы ... ... ... ... сақтаулы тұр. Жәкеңнің
нағашы жұрты ... ... ұлы жүз Сары ... десе ... ... ... ... атасы арғын Қазыбек би деген адам еді делінеді.
Жәнібек батыр бала кезінде нағашы атасының тәрбиесінде ер ... ... ... бірге дүзде жүрген екен. Бір күні Қазыбек би жылқысын ... ... ... ... келе ... ... ... атты
көреді. Жанында жас бала жиені Жәнібек ұйықтап жатыр, екі бөрі ... ... ... ... жүр. Еріксіз атының басын тартқан
Қазыбек би бұған таң қалып ... ... екі бөрі ... ... ... ... кәрі жүрегі лүпілдеп, сақалы селкілдеп тұрып былай депті:
Аруақты батыр боларсың,
Алысқан жауды аларсың.
Еліңді ел етерсің,
Ежелгі жерге жетерсің.
Екі бөрің тұрғанда,
Екіленбей не ...... ... қасиет қонған билерінің айтқаны келмей кеткен бе?
Жоғарыдағы бір ауыз ... бір ... ... күрделі келешегі бастау алып
жатыр. Шыңғыс ханнан кейін тоз-тозы шығып қаңғырып кеткен Абақ ... ... ... ... ... ... Уақ ... пана тұтып, Бармақ
батырдың отының басында, қосының арасында ... еді. ... ел ... Абақ ... ел ... жеке ... ... осы Жәнібек батыр.
“Ежелгі жерге ... ... ... ... ... ... айтқаны. Бұл жерге
550 жылдан кейін Абақ керейлер осы Жәкеңнің салмақты саясатының арқасында
қайта қоныстанды. Алғаш бала ... ... ... жауға аттандырған да
осы Қазыбек би екен. Тағы бір қалмақтармен болған қақтығыста ... ... ... ... Жәнібекті нағашы атасы Қазыбек тоқтатып: “Қарағым,
елің өрде ... олар сені ... ... ... оты деп ... Жассың
жауға шаппа. Жазым боларсың. Қасымда бол” ... ... бала ... ... жер ... қолдан қалатын, мені от ... ... бе?” – деп ... ... ... би мынаның көк бөрісі ұстаған екен, батамды берейін деп
шақырып алыпты:
Жол басқарсаң, жолың киелі болсын,
Ел басқарсаң, ... ... ... ... ... – деп бата ... Жәнібек батырдың алғашқы сайысы қалмақ батыры Сәдірмен болған
жекпе-жегі. Бұл туралы “Ер ... ... ... көк дөнен.
Келе жатқан Сәдірге.
Қарсы бір тұрды көлденең, – деп ... бір ... ... алды ... ... қаны тегін.
Асқынған, Сәдір сұмды қанға бояп,
Дариғай-ай, қайтты алғаш кеткен кегім, ... ... ... ... ел ... би ... не бір дауға
түсіп, нашарға теңдік әперіп отырған. Атақты жазушы ... ... ... ... “Абай” журналына жарияланған мақалада: “Абайдың
атасы Өскенбай ... Ер ... ... қызы Ермектен туады. Кішкентай
кезінде Өскенбай қатты ауырып, оның амандығы үшін бір ... ... ... ... садақа етпек болады. Ермек бәйбіше:
баладан баланың артықшылығы жоқ, қойыңдар дейді. Осы ... куә ... ... егер ... адам ... осы ... арқасында адам
болар. Өскенбайдың көзінде біздің тұқымға тартқан от тұрған жоқ па?” ... ... ... ... ... ... мына бір ... жөн сияқты: “Ұлы Абайды кемсітпек болған ауылдың қужақ шалдары:
Абай сенің атаң шөккен ... міне ... ... ... Осы ... ... ... – дейді. Сонда Абай қазақта әрі шешен, әрі би, әрі батыр екі
адам болған. Бірі кіші ... ... ... ... менің үлкен нағашым
керей Ер Жәнібек. Осы ... ... ... ...... ... қартайған кезінде іргелі ру Найманның тұмасы Шынқожа батыр
бірде Керейдің сегіз азаматын мерт етіп, есе ... ... ... ... ... батыр Шынқожаның ауылына келіп, қазақша ... ... ... ... қиып ... ... деп ... лебізімді, – деп
Шынқожаны құшақтаған бойы қысып-қысып жіберген көрінеді. Құшағынан ... ... құн ... екі жақ разы болыпты.
Ер Жәкең Қаракерей Қабанбай батырдың майдандас серігі болған. Тағы ... ... ... ең бір жақсы көрер батырлары Керей Жәнібек пен
Бәсентиін Малайсары болған” деп атап өтеді.
Үмбетай жырау Абылай ханға Қанжығалы Бөгенбай ... ... ... толғауында орта жүздің бес тірегі деп мыналарды айтып өтіпті:
Аруағыңа болысқан,
Әділ билік қылысқан.
Қашпаған қандай ұрыстан,
Керейде батыр Жәнібек,
Қаз дауысты ... ... ... ... ... сенің тұсыңда,
Сол бесеуі болыпты-ай.
Тарихшы Құрбанғали Халид “Абылай ханның дәуірінде ... басы ... ... ... ... ... ... Шөңкей батыр,
Керей Жәнібек, Қанжығалы ... ... ... ... деп ... (“Тауарих хамса”). Бір күндері Қабанбай батырдың інісі
Қарақұрсақтың ауылын қырғыздар шауып, Қабекең ... ... бұл ... батыр” жырында:
Жатушы ек елімізде сары қазы жеп,
Шабатығын қырғызға біз не қылып ек.
Намысын Қабанбайдың әперем деп,
Керейден іздеп кепті Ер Жәнібек, ... ... ... батыр өмірінің соңғы жылдары қоныс кеңейтіп, Алтайға ... ... Бұл ... ... көп ... ... ел ... болса керек. Осылай
ел арманын арқалаған Жәнекең былай деп толғаныпты:
Күлтелі күрең тұрғанда,
Ер азаматым тұрғанда,
Көптігіне бағынбаймын.
Атаным сай, атым ... да сай, ... ... ... ... салып өтем,
Кеудемнен жаным шықпаса,
Ежелгі жерге жетем.
Осылай Жәнекеңнің ақ туын ... Абақ ... 19 ... ... ... Алтайға келіп қайта қоныстанды.
Жәнібек батырдың қаза болған жылы жайында ғалым Зуфар Сейітжанұлы ... ... ... ... 1792 жылы шамасында қайтыс болды дейді. Бұл
дерек тарихи мөлшерге тым жақын, әрі дұрыс ... да ... ... зираты
Семей өңіріндегі Жарма ауданының орталығы Георгиевка кентінен 15 шақырым
жерде орналасқан. Ортабұлақ ауылына тиіп тұр. 1970 ... ... ... ... ақсақал Жәкеңнің зиратына қызыл кірпіштен құлыптас белгі
орнатқан. (Суретте). Бірақ батырдың аты-жөнін “Шақшақ ... ... қате ... Ал, ... ... ... ... тарихтан
белгілі. Ер Жәнібек жырының мына жолдары көпке үлгі:
Жәнібек батыр еді көп өнері,
Ізінде жатыр ерлік төбелері.
Андыздап бұл дәуірге келе ... сол ... ... ... жыр қанатын,
Жебей көр екпін беріп жырға да тың,
Уа, ата, бар ерлігің табылар ма?
Ақтарсам қара жердің бір қабатын.
Сонымен, ... ... ...... ... ... көзге түскен батыр, шешен.
Ол үш жүздің хандары Әбілмәмбет және Абылай (Әбілмәнсүр) ... ... ... ... ... қолының ең батыр сардарлары
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Уақ Өтеген және ... ... ... тізе қоса ... «Құба Қалмақ» аталған ... ... ... ... ... ... қолбасы, әйгілі шешен,
әділ би әрі сол кездегі тұтас Абақ-Керейдің ел иесі ... Бір ... ... ... ... ... ханға астындағы көк дөненін ... ... ... ... Өзі жекпе-жекке шыққан екі қалмақ ... ... ... ... ... ... ... тізе қоса
отырып, жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстың аяғына дейін қатынасады. 1731
жылы Кіші жүз ханы Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... тайпасын бастап, Сыр бойынан үдере көшіп, Қалба тауына
келіп қоныстанады. Осы арада Алтайдың Ақтау ... бір ... ... асып ... Өр ... ... қайтады. Бұл асу кейін «Жәнібек асуы»
деп аталып кеткен. 1760 жылы Жәнібек батыр абақ ... руын ... ... ... өлкесіне қарасты байырғы мекеніне апарып орналастырады. Сөз
бастаған шешендігімен, ел бастаған көсемдігімен, жауға шапқан ... абақ ... ... ... Ер Жәнібек сексеннің үстіне шығып
қайтыс болады.
Ер Жәнібектің өмірі мен ерліктері жөніндегі деректерді ... ... ... ... ел кәдесіне жаратқандардың бірі – ақын, жазушы драматург
Асқар Татанайұлы. Оның «Тарихи ... ... ... ... еңбегінде келелі
де мол шежірелік деректер беріледі. Онан соң жазушы Шәміс Құмарұлының кесек
тарихи романы «Ер ... 1999 жылы ... ... ... ... ... адамдар» деген кітаптар тізбегіне «Ер Жәнібек» деген
тарихи кітап ... Ел ... ... ... ... ... дастандардың қазірге дейін анықталған саны жетіге жетті. ... ... ... ... ... отыз ... ... Халық арасында тараған «Жәнібектің көк дөнені» деген күй бар.
Батырдың Шіңгіл ауданында ... он ... ... ... ... қасиетті туын 1940 жылы Оспан батыр Қытай ... ... ... ... ... ... ... зираты Шығыс Қазақстан
облысы Жарма ауданының Ортабұлақ деген жерінде. ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен ел есінде
қалған, Абылайға арқа сүйеу болған әйгілі батырлардың бірі – ... ... ... ... дәл қай жылы ... қай жылы ... болғаны
туралы жазба дерек сақталмаған, ел аузындағы қария сөзге қарағанда ... жылы ... 1792 жылы ... ... Ал ресми деректер батырдың 1714
жылы туғанын қабылдаған.
Қазақ тарихында аты ... ... Әз ... ... ... сияқты
“Ер Жәнібек” – батырдың халық берген аты. Тарихтағы әйгілі Жәнібектердің
соңы болғандықтан кейде “Ақыр Жәнібек” деп те ... ... ... ... ... 1680 жылы ... 1723 жылы ... шұбырындыға” ұшыратқан қазақ-қалмақ соғысында қаза тапқан. Жәнібек
“Ақтабан шұбырындыдан” ... ... ... ... ес ... ... ... көзге түскен. Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, ... ... ұлы ... ... ... ... қаһарманы.
Халық аңызы бойынша Жәнібек — киелі батыр ғана ... ... ... де
болған адам. Оның бұл қасиеті туралы аңыздар ел арасында күні ... ... ... ... ... ... ... “Көк дөнен”,
“Жәнібектің Абылайдың оң тізесінен орын алуы”, “Жәнібектің Қабанбайдан бата
алуы”, “Қотырақ уақиғасы”, “Жәнібектің ... ... ... ... не ... тамаша аңыздар сақталған. Осы аңыздар негізінде ... “Ер ... төрт жыр бар. ... Абылай дәуіріндегі қолбасылар туралы туындылардың
ішіндегі шоқтығы биік ... ... бірі – 1984 жылы ... ... ... шыққан “Қазақ
қиссалары” деген кітаптағы Жәнібек туралы дастан:
Осыдан екі ғасыр бұрын өткен,
Аңыз боп ел ... ... ... ...... сары ... әңгіме айтайын Жәнібектен.
Жәнібек жиырмаға келген жасы,
Бұлшық етті, бура сан, зор ... ... ... ... бар ... ... мінген атқа,
Жайылған батыр даңқы әр тарапқа.
Досымбек, Өмір дейтін асқан ... ... ... ... ... – дей ... дастанда әрі қарай
соғыста Жәнібектің Абылайды қатерден ... ... ... ... ... ... ... қолына жолыққан қазақ жасағы қатты
сасып, шеті ... қаша ... Мұны ... ... ... ... ... қолдың алдына шығып тоқтатуға тырысады. ... ... ... ... қолға жете алмайды. Артынан жау басып
келе жатады. Сондай қысылтаяң кезде, аты болдырып келе ... ... ... ... да, ... атын ханға көлденең тартады. Жігіттің
дөненіне мінуге Абылай арланып:
– Батырым, мынау кісі сыйласатын кез емес, сені ... ... ... ... жөн ... одан да тезірек барып қолдың алдын тоқтат! –
деген ... ... ... ... мен ... ... барғаныммен, маған ешкім тоқтамас, ал Сіз
барсаңыз, жігіттер намысы оянып, қайта қайратына мінер. Қазақта ... ... ... біреу-ақ. Оның үстіне арттан жау қаптап келе жатқанда, Сізді
тірідей ... ... кете ... Егер мына атқа ... қашып құтылмайтын
болсаңыз, ханның басын қалмаққа қалдырып, ... өзім алып ... ... ... ... екен. Сонда Абылай хан Жәнібектің көк дөненіне қарғып
мініп, қашқан қолдың алдын қуып ... ... ... келе ... ... ... қайта кірген екен. Қалмақты жеңіп, естерін жинап, олжаны
бөлісіп болған кезде, Абылайдың ... ... көк ... ... ... Мана, жан алып, жан берген сәтте маған бір жас жігіт осы дөненді
мінгізіп еді, иесін тауып келіңдер, – ... көк ... ... ... ... ... бір ... біреудің күректей табаны шығып жатқан көрінеді. Көк ... ... ... оқыранып тұра қалыпты. Жәнібек сол екен.
– Абылай хан сені шақыртып жатыр, – депті шабармандар.
– Мені қайтпек, көк ... ... бір ... Енді ... ... ... – деп жата беріпті.
Шабармандар қайтып келіп:
– Жәнібекті таптық, бірақ ... ... ... ... алмаймын” деп
келмей қойды, – десіпті.
Хан қайта жұмсап:
– Ханның бұйрығын орындасын, алып келіңдер! – ... ... ... ... ... ... ... Абылай оң тізесінен орын берсе ғана барамын! – депті.
Хан батырдың тілегін қабылдап, оң тізесінен орын ... ... ел ... Жәнібек туралы жыр-аңыздар әлі де жүйелі түрде
жиналып, зерттелген емес. ... ... ... ... ... ... Жәнібектің атына көшіріліп жүр. Бұл есімдердің ұқсастығына
қатысты ... ... ... керек. Бүгінгі ұрпақ Ер Жәнібектің атын
Шақшақ Жәнібек қойғанын да біле бермейді. Ер Жәнібек Шақшақ ... ... ... ... ... көрінеді. Оған Жәнібектің Шуаш шешенге:
Сен кемсек ауыз, жарғақ құлақ,
Жылқыға суат бермес ылайсың.
Астыңа ала шолақ ат ... ай ... ... ... кез оқ ... ... атып дарытпассың.
Сен би болып та жарытпассың.
Менің дауысым ... ... ... ... ...... сөзі дәлел.
Халық Жәнібекке түркінің көк бөрісі дарыған деп те аңыз ... ... ... үйінде жүрген Жәнібек бірде далада ұйықтап қалады.
Уақытында келмеген соң артынан іздеп барған ... ... екі ... ... екен деп ... ... Оны естіген үлкендер атқа қонып,
балалардың бастауымен Жәнібектің ... ... ... ... ... басына бір қасқыр, аяғына бір қасқыр мініп отыр екен дейді. Бұл
нысанды ... ... бұл бала ... ... болады екен десіп қуанып
қайтады. Ақсарбас айтып тілеу тілейді. Жәнібек шынында да асқан батыр ... ... ... ... бірінде қазақ-қалмақтың бір жолғы
соғысында қалмақтың бір нояны ... ... деп ... ... ... жас ... ... шығады. Жәнібекті көрген соң ... кісі ... ... ... қалмақ нояны кері бұрылып, қаша
жөнеледі. Жұрт таң-тамаша болады да қалады. Ноян өз ... ... ... ... адам емес екен. Біз соғыспай келісімге келелік, – дейді.
Ноянның айтқаны болады. Соғыс ... екі жақ ... ... ... ... алып қазақ қолына келген әлгі нояннан ... Ой, ... ... майданға жараған бурадай шабынып, екпінді шығып
едің, біздің батырды көрген соң жының неге қағылды? ... ... ... ... ... ... бұл қалай? – дейді. Сонда әлгі қалмақ нояны:
– Сіздің батырыңыздың екі ... екі ... отыр ... ала
алмайтынымды және жолымның болмайтынын содан ... ... ... ерген елімді аядым. Өзіме де жан керек емес пе?, – депті.
Жәнібектің атын қазақтың басқа батырларына қатысты ... ... ... ... ... Кей жаман айырылады мал баға алмай,
Жарымес жаңылады сөз таба алмай.
Қабекең қайғыланды дегенді естіп,
Келіпті өзі батыр хан ... хан ... ... ... желдей қара жерді.
Қабекең қайғыланды дегеннен соң,
Батырдың өзі тұстас бәрі келді.
Қан құсты қайғылы боп ер Қабанбай,
Жауымнан қалам ба деп кек ала ... ... ... – деп,
Келіпті Қанжығалы ер Бөгенбай.
Жатушы ек елімізде сары қазы жеп,
Шабатын біз қырғызға не қылып ек.
“Намысын Қабанбайдың ...... ... кепті Ер Жәнібек! — деген жолдар бар.
Жәнібек аты осы жырда Абылай хан, Бөгенбай, ... ... ... ... би ... ... Шөрек, Қасабай, Дәулетбай
батырлармен ... ... ... әсіресе, қазақ даласының шығысын жоңғар басқыншыларынан
тазартуда жеке ерлігімен, жеңісті жорықтар ұйымдастыра білген ... ел ... ие ... Қазақ руларын Зайсан, Алтай өңірлеріне
орнықтыруда елге тірек болып, көзінің тірісінде даңққа бөленген. ... ... бата ... Сол ерлігін ақын Ақыт ... “Ер ... Қап ... қорған болдың,
Жауыңа жасыл түсер зордан болдың.
Шайқаста тізеңді имей, дауда бермей,
Еліңді Алтай бастап Ордан келдің, – деп жырлаған.
Жәнібек жорықта Абылайдың ақ туын ... ... ... Осы ... бір ... есте ... жөн: ... өз кезінде әр рудың қолбасы
батырларына ту ... ... ... ... ... ту ... өз туы емес, дегенмен Абылай берген жорық туы ... ... ... ақ ... атап ... Жәнібек батыр ұстаған Абылайдың ақ туы
ХХ ғасырдың ... ... ... ұрпақтарының қолында болған. 1940
жылдардағы Қытай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісі кезінде ол ... ... ... ... ... ... жүрген екен. Көрген
адамдардың айтуынша ту тозып, етегі жыртылып кеткендіктен сыртын ақ ... ... ... ... онан ... тағдыры туралы дерек жоқ. ... ... ... ... ... Алтай аймағы Шіңгіл
ауданында тұратын Сағдат Мырзахметұлының қолында болуы мүмкін.
Қытайда жасаған тарихшы Асқар Татанайұлы ... ... ... ... біраз мақалалар жазып, көптеген деректерді қағазға түсірген.
Оларда Жәнібектің ерлігі, шешендігі, ... ... т.б. ... ... ... бар. ... ... жазушы Шәміс Құмарұлы батыр
туралы ел аузындағы аңыз желісімен “Ер ... (1998 ж. ... ... атты ... ... ... ... бауырымыз Сұлтан Тәукейұлының
“Ақыр Жәнібек” (2000 ж.) атты романынан да ... ... ... бері ... түгендеп келеміз. Елім деп
еңіреп өткен есіл ерлерді еске алып, аруағын әспеттеп ас беріп, той ... ... ... ... игі шаралар бүгінде салтқа айналды. Сондай-ақ
олар туралы жазылған көптеген көркем шығармалар мен тарихи ... ... ... кеңейте түсуде. Қарасай мен Ағынтайға, Қабанбайға,
Абайға, Шәкәрімге орнатылған ескерткіштер, Түркістанның 1500 жылдық ... ... ... ... ... исі қазаққа әйгілі, ерлігі жырға
айналған Жасыбай, Олжабай, Бердіқожа, Малайсары, көкжал ... ... ... берірек келсек Сұраншы, Саурыққа дейінгі әлі талай ұлы
батырларымыз атаусыз жатыр. Соның бірі – Ер Жәнібек.
Ер Жәнібектің бұл ... ... ... ... зираты Шығыс
Қазақстан облысы Жарма ауданының орталығы Георгиевка селосынан ... ... ... ... сілемінде қараяды. Батырдың сүйегі жатқан
жерді 60-жылдары жергілікті көнекөз қариялардың ... ... ... бүгінде Семейде тұратын тарихшы-ғалым Мұхаметқазы Мұхаммәдиұлы
мен басына белгі орнатуға мұрындық болған және ... ... ... тарихи
орындарды айтып кеткен қоғам қайраткері Әшімбек ... ... ... ... Бір ...... құйылған шағын белгіге “Жәнібек
Қошқарұлы” деп әкесінің аты қате жазылған. Дұрысы – Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... поэмасындағы:
Балталы, екпінді оттан Оразымбет,
Сырғалы, шапшаң оқтан ер Елшібек.
Өзіне тірі жанды тең көрмейтін,
Тәкаппар Қошқарұлы ер Жәнібек! – деп ... ... ... ... Мағжан поэмасында және басқа аңыз-әңгімелерде Қошқарұлы
Жәнібек деген ... да ... Біз ол ... қай ... екенін нақты
айта алмаймыз.
Ер Жәнібектей баһадүрді осы уақытқа ... ... ... ... құлаққа да, көрер көзге де ұят. Тағы бір ... ... ... ... да, ... ... ... ұлттық
энциклопедия­сында да Ер Жәнібек туралы екі ауыз сөз жоқ.
Анау-мынау дейтіндей екінің ... ... ... ... ... ... үшін, ел мен жердің тұтастығы үшін өмір бойы кеудесін оққа,
мойнын ... ... ... ... өзі оң тізесінен орын берген қазақтың
Ер Жәнібегі емес пе еді, бұл ... ... 2008 жылы Ер ... 300 жыл ... Осы датаға дейін батырдың басына кесене тұрғызып,
зираттан таяқ ... ... ... Жарма ауданының орталығы – Георгиевка
селосының атын өзгертіп, “Ер Жәнібек ауылы” деп атасақ, тәуелсіз ... ... ... бір ... шара ... ... ТҮБІ АҚИҚАТ
ЖӘНІБЕК БАТЫРДЫҢ БАЛАЛЫҚ ШАҒЫ ТУРАЛЫ
Жәнібек батырдың әкесі Бердәулет арғынның қара кесек ... ... ... ... ... ... ... жыл бала көрмей жүріп,
соңында ... ... ... зар ... жас нәрестенің шілдехана
тойын жасап, ... ... ... ... ... атырады. Әйелдерді
шақырып, қалжасын беріп, ат шаптырып бесік тойын жасайды. Әкесі Бердәулет
баласына ат қойғызарда ... ... ... ... қарт ... келе жатқан жолынан түсіп сәлем береді де, қуанышты ... ... ... зар ... ... Бердәулеттің тілегіне бар ықыласын берген
Шақшақ Жәнібек оның үйіне түседі. Қуанышты ата-ана ... ... ... «ақ ... ... айтып сойып, қарсы алады. Бұл 1714-жыл еді.
Ақ күндекті ана мен айыр ... ата ... ... ... ... Жәнібектен:
- Баламызға ат қойып беріп, аруағыныңызбен қорғай жүріңіз, - деп тілек
етеді.
Атан-ананың қуанышынан ... ... ... ... ... ... ... балпанақтай баланы көріп, тебірене бата беріп былай дейді:
- Керей деген елің көп,
Ел айналар шешен бол.
Жағаласар жауың көп,
Жауға ... есер ... ... дауың көп,
Жұрт алдында көсем бол!
Жабылған жауды жапырып,
Шайқасқанда есен ... ... ... ... ... бол!
Сонан соң бетін сипайды да, ата мен анаға қарап:
- ... ... ... ... өз ... қояйын, аты Жәнібек
болсын! Біреулерге атын ататып боқтатпа, ат ... ... ... алған
бетінен тоқтатпа – депті. Шақшақ Жәнібекті пір тұтып сиынған ... ... – деп ... ... ... Бердәулет жастай дүние салғандықтан Қазыбек би жиені
Жәнібекті жалынды өсіруді ойлап өз қасына алады. Сөйтіп, Жәнібектің балалық
шағы нағашысы – ... ... ... ... ең ... ... болған жалқы төрт түліктің ... ... ... жауға аттансам кезең асар керігім, деп қадір тұтып
өсіретін, сырттан ... ... ... да ... жылқыға тиетін.
Сондықтан, қазақ халқы: Жылқы соқса желдікі, қуса жаудыікі деп, мал ішінде
қораға айналатын жатын малдан гөрі ... ала ... ... көретін, осы
түлігіне көз қырын ерекше салып, атан жілікті, атпал азаматын жылқы бағуға
асаудың жалында, ... ... ... өсіретін. Оған жарамаған
жасты кезең аса алмайтын, ұйқысын аша алмайтын, аяғын баса ... ... ... кісіні кісесінен, кісі болмас жігітті мүшесінен таниды»
дегендей, адам ... тап ... ... ... ... би ... алысса білегі бар, арбасса жүрегі бар, ақыл мен ... бар ... ... да, ... ... талабын тойтармай баулиды, ат жалын тартып
мінуге жараған кезінен бастап ... ... ... ... ... ... ... іңіртінің жесегімен жетілдіріп, сары аязға салып
ширатып, Салбурындағы қанды көз қыранша бауын ... Сол ... ... ... ... ел ... түсіп, аңыс болып тарап жатады.
Аңыздың бірі Жәнібектің екі көк бөрісі еді. ... ... көк ... ... батыр санайды. Ол туралы нағашы жұрты жағынан тараған мынадай
аңыз бар: Қазыбек енді би ... ... ... ... ... ... жылы қыста қос-қос атты жолдас ертіп, жол бойы қыран ... ... сол ... отардағы жылқысына дейін барып қайту бидің ... Жас ... ... ... ... өтінде, жаудың бетінде жетілген
Қазыбек енді би атанып, ел ... ... ... ... болып
жүргенімен, қыста салбурын құрып, отардағы малына барып, ... екі ... ... әдетін тастамапты. Көшпелі қазақ байларының үлкен
байлығы тек мал еді, ол ... ... ... ... ... ... ... қорғаны бар дүние емес, кезең асса көз жаздыратын, ... ... ... ... ... қос ... ... ала алмайтын.
Сондықтан, Қазыбек бидің бұл ... кім ... де ... дей ... ... ... секілді әрі батыр болып өскен адамдарға ақшамның аязында қырау
басқан тұлпардың бар тебінімен ағындатып, аппақ қарды ... ... ... өзі бір ... ... Сол ... бастаған би отардағы жылқысына
жол алып, көңілдегі жерді көздеулі уақытында басып келеді. Таң ... ... ... төбеге таяп қалған кез ... ... ... ... ... ... ... баурайында таңғы
жусауында жылқылар үйір-үйірімен тыныштық алып ... ... ... би ... ... ... жібереді де
өзі бірер белгілі айғыр үйірлерін тұра қалып түстейді, ... ... ... таңғы күйсеуіне қарап күйін байқайды. Сөйтіп келе жатқанда
таң да атады. Бидің көзі тебіндегі жылқының қарсы алдындағы бір биік ... ... ... ... торы айғырға түседі. Жылқышылардың
алғашқы кезіккені де осы ... Таяп ... би ... қара ... ... астына салып, қой етігін шешіп, атының шылбырын жамбасына
басып ... ... ... ... ... екі ... бөрі ... ойнап тұрғанын көреді де, қатты көңілденіп, көңіл күйі толқып, ежелгі
әдетімен былай толғайды:
-Аруақты батыр боласың,
Алысқан ... ... ел ... ... жетерсің.
Егіз бөрің тұрғанда,
Екіленбей не етерсің?!
Еліміз қос бөрі иесі бар деп аңыз ететін Жәнібекті ... би ... да, ... ... оны ... ... бауырына басып мәпелеп,
қанаттыға қақтырмай, тырнақтыға ілдірмей өсіреді.
Жәнібек 18 –жасқа шығып күш-қайраты толысып, ел ... ер ... ... ... ... ... ... шабуыл жасамақ болады.
Бұған қарсы орта жүз ханы ... үш ... ... ... атшабар
аттандырып, қол жияды, Абылай сұлтан қолбасы болып аттанады. Соның ... ... ... болған елдің есінен жоңғар ханы Себан Рабданның ... қып ... ... әлі кете ... еді. Ер ... ... атқа
ер салады. Бұл күнде жер ортасынан асқан Қазыбек би өз елінің ... ... ... жол ... ... ... ... қарбалас
күннің бірінде орданың есігін айқара ашып, «алдияр!» - деп кіріп ... ... би селт етіп ... ... ... ... шарайнасын киіп, жау
жарағын асынған жиені Жәнібек тұрғанын көреді. Ол бір тізесін бүгіп:
- Алдияр ата! Ел ... жау ... ер ... атқа ... Ер ... Абылайға сарбаз болып, үлкен жолға аттанайын деген ойым бар, ақ
жол ... ақ ... ... - дейді қолын жайып, күтпеген жерден
тілеген мына тілек биді ... ... ... ... ... қайта
жамылған Қазыбек:
- Қарағым, Жәнібек, елге берген батамды өзімнен неге аяйын. Ер азамат
етіп ... ... ... деп ... ... ... жау ... – дейді. Сонда Жәнібек:
- Ата, он сегіздегі жас қандай жас,
Өзіңізден қалған ... ... ... ... жаяу ... жас, - дейді. Жәнібектің бұл сөзінде бір
сыр бар еді; «қорушыны торушы алады» ... сөз бар. ... ... күн еңкейе жетіп, үлкен ... ... ... ... ... қолаттың басындағы тұйыққа салып, жау келетін ауызды өздері алып,
жайбарақат жатып қалады. Ел көзі ұйқыға бара ... ... ... ... ... ... ... у да шу болады. Ауылдың үстін бастыра жылқы
қуған жырынды жау жылқышылардың бекітудегі атын ... ... ... ... ... ... тігерге тұяқ қалмаған ел бос сарпалдаңға
түсіп, жылқысын көпе-көрнеу ... ... ... ... шыға алмай, қайраты
мұқалып, діңкесі құрып, қарадай қор болып қалады.
Бірақ, жылқы соңынан жас жігіт Қазыбектің басбілігі ... ... ... де ... еді. Қазыбек тайлақпен жылқы соңынан ... пен ... ... ... ... ... ұстаған, еңгезердей біреу
аз түсіп тұрады да желбегей шапанды бала жігітті паруайына да алмай, бурыл
аттың ... ... ... тиіп ... жылқысының соңынан еркімен аяңдап жүре
береді. Жол тосып, кежгулеп, келе жатқанына қарап, жортуыл басы осы ... ... ... оған ... қарайды. Басында дулығасы, белінде сапасы
бар, сырт бейнесі шойыннан ... алып қара ... ... ... байқап қалған Қазыбектің жүрегінде намыс оты бұрқ ете ... ... ... ол ... ... ... адуын дұшпанның
тиімді жерін көздеп келеді. ... ... ... сәт ... жері еді. ... ... сапты найзасы да жоқ Қазыбектің көзі ал
деген жерден оның ... ... ... Тайлақпен таяй берген ... қара ... ... ... ... ... ашып-жұмғанша бурыл аттың
артына міне түседі. Күтпеген жерден сап етіп жабыса ... ... ... батыр ұзын сапты найзамен ештеңе өндіре ... ... тіге ... бала ... бурыл аттың арқасына тақымы тиген заман
дұшпанның қаруын суырып алып та үлгереді. ... ... ... ... ... иесі ... түскен кезде бурыл атқа орнығып ... ол ... ... түсірмей қағып алады.
Бурыл атпен майдан тартқан жас батырды көрген жау айқасуға батпай, ... ... ... ... Аты мен күші сай келген Қазыбек жауының
бірнешеуін түсіріп, жылқысын айырып ... ... би ... ... қайтпаған жас, сүйеніші жоқ жалғыз деп
аяп отыр еді. Енді ... ... қару ... ... ... ... ... атасына ренжіген Жәнібек:
- Он сегізге келгенше жігіт ... жете ... ... бе?
Желкілдеген тудан, жер қайысқан қолдан қалдырғанда, от басын ... ... бе? – ... ... шыға ... шын ... көрген көз қарақты би:
- Мынаның көк бөрісі ұстаған екен, рұқсат бермесем құсадан өліп кетер
немесе батасыз кетіп ... - деп ... ... ... Орлаға кірген
Жәнібек әуелгісіндей иіліп, бата тілегенде Қазыбек би:
- Қол басқарсаң ... ... ... ... сөзің иелі болсын.
Көк бөрің қолдай берсін! – деп бата береді. Ата ықыласын алған
батыр тұңғыш ... ... ... ... көк ... ... ... алуға асыға жол тартады.
Шапса шабысы, жүрсе жүрісі бар көк дөненнің де дәл бабына келген кезі
екен, ащы терін шашқысы ... ... ... алас ... ... ... ұшқан жүрегіне қанат-құйрық болып сәйкеседі.
Анасының ауылына келіп ат ағашқа атын іле салған ... ... ... ақ ... ... ... болсын!» деп тілеп, шашуын шаша алдынан
шығады, ұлының ер ... ... атқа ... ер ... ... ... алдында жал, артында құйрығы жоқ жалғызының қан майданға бара ... қан ... ... ... рұқсат алғанын да естіген болатын. Енді
ер көңілді, ақылды ана алдына бір ... ... ... ... ... не ... басып, қайғыңды жеп айтамын.
Артымда белгі қалса екен деймін, ... ... ... алса ... Саған тілек тілесем, әмісе жолы болса екен деймін. Оқ ... ... ақ ... ... Оқ артыңнан тисе анаңның қарызын
жүктегенің! ... ... тап, онан соң ... тап, сен үшін ... ... ... болсын! Бақытың жансын, - деп ықыласын береді. Шеру ... ... ... ... ... қуып ... ... керей елінің
қолбасшысына жолығып, сарбаздардың бірі болып қосынға қосылады.
Анасы айтқан ақылия сөз күндер өткен сайын Жәнібектің ... ... ... ... күні ... ... қасында сапысын суырып, жау бүйректі қиялай
турай отырып осы сөздің мәнісін сұрағанда, қолбасы тақиясын желкесіне қарай
сиырып қойып, былай деп ... Анаң ана екен ғой! Ана ... дана екен ғой! Оқ ... қас
батырдың алдынан тиеді, қашқан жанның артынан тиеді, ... ер ... ... ... ... ... тоқсан толғап ойланған Жәнібек өзін өмірдің өріне
салып, ... ... ... ... ... ұқығына арнайды, жоңғар
шапқыншылықтарыны қарсы алғашқы сайыста-ақ өзін бүкіл қазақ-мұңғылға таныта
бастайды.
ЖӘНІБЕК БАТЫРДЫҢ ... ОҢ ... ОРЫН ... ... ... ... жаулауға мол дайындықпен,
басым күшпен келген қолына қарсы аттанған Абылай басқарған ... қолы ... ... Сан ... сан ... сан жеңіп, ілгерлеудің бірінде
қазақ қолы тағы шайлығып, қаша соғысады.
Өкшелей қуған жауды тосқауылдап, төтеп беріп келе жатқан ... ... да бар ... Алды ... қашқан сарбаздардың артын соғысқа бастап
кіру қиынға соғады. Оның ... неше ... ... қаржалған тұлпарының
да аяқ алысы шабандай түседі. Осыны байқаған Жәнібек бір бүйірден ұшыртып
келіп, ... ... ... тұра қалады да:
-Алдияр тақсыр! Атыңыз қаржалған екен, менің атыма мініп, сарбаздардың
алдын тоқтатыңыз. Өйтпегенде ... ... ... ... соғысып жау
алған жанды атам қазақтан ... ... - ... ... ... ... ... ат ауыстыруды намыс санаған
Абылай:
- Атың шалымды көрінеді, менің атымнан сен барып тоқтат, - дейді.
- Тақсыр-ай, - ... оның ... ... бала жігіт, - мен сен бола
алмаймын, ақыратын айбатым, көпке жүретін салауатым жоқ, жаудың алдын бөгеп
соғысуға қайратым ғана ... ... ... ... жас ... жалт ... ... оның
сөзіне иланса да, намысын жібермей жаумен жалғыз алысуға тағы ... Жас ... ... жау ... жазым боларсың, - дей бергенде
ашуына ... ... ... ... алып:
- басыңды жауға кестіріп, ... ... өзім ... - деп тап береді. Көзінен от ұшқындап, сөзінен ерліктің екпіні
есіп тұрған жас жігіттен жасқанғанын, әлде жау ... ... ... ... ... қолды тоқтат деген кеңесін орынды санағанын кім
білсін, әйтеуір ... ... ... ... бала ... көк ... ... қолдың алдын тосуға бет түзейді.
Абылай кетісімен тосқауылдап ... ... бәрі ат ... тек ... қана бірер жолдасымен кежігулеп, қаша соғысып, жаудың
қара үзіп ... екі ... алма ... ... ... ... кесіп, қанжығасына байлағанда қуған жау қолының беті де ... ... ... жолдастарын ертіп қалың қолдың соңынан ... ... ... ... ел абылайшаларын* тігісіп, жатып қалған екен. Жәнібек
Абылайдың қасқа ... хан ... ... ... өз ... ... табады
да, дем алады.
Ерте оянған Абылайға тотқауыл-тосқауылдары ... ... ... екі батырдың басы бар қасқа тұлпардың байлаулы тұрғанын
айтады, арғымақты алдына әкелдірген ... ... ... ... адамның басы емес! Жаудың да тауы құлап,
еңсесі түсіп тоқтаған екен ғой! Мына көк дөненнің ... ... ... ... ... Абылайдың тотқауылдары ат иесін іздеп жүріп, абақ ... ... ... ... ... сәлем айт! Батыр ұйықтап жатыр, әлі оянған жоқ – деп жауап
беріп қайтарады.
Екінші рет ... ... ... ... ... «батырдың үш
түрлі тілегі бар екен, соны орындаса ... ... қос ... ... Мұны ... ... Бәсе солай болар. Жау жағадан алған күн ерлерден ұйқы қалған ... пе? – деп ... ... ... мен бас ... ... не
дейсіңдер?» дегендей сұрақ сала қарайды. Жаңа оқиғаға құлақ түріп, ... ... аңыз ... жас ... көргісі келген топ:
- Жарлық сізден тақсыр, бірлікті қорғап, батырды қолдаймыз, - деседі.
Кәмшат бөркін алшита киген Абылай:
- Келсін ... ... ... – дейді.
Тотқауылдан бұл сөзді естіген Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... – деп тағзым етеді.
Санаты мен сардарын қасына алып, алтын тонын ... ... ... Жау ... ер ... атыңды көлденең тартып ең, мен жасақтың алдына
кеткенде жауды тосатыныңды қабағыңдағы қара ... ... ... ... ... жауды алатыныңды біліп ем. Жауымның сағын сындырып, сол
ойымнан ... «Хан ... ...... ... - ... ... арман тілегіңді айт, айтсаң арылтып айт, - дейді.
Абылай ... ... ... ... ... ... бола
бермейтін мұндай ерлікті көргенде қолын жинап соның алдында жар ... ... ... ежелгі салты ғой. Әрі ержүрек қолбасы әрі ... ... ... батырларды жұрт алдына дәріптеуі тікелей өз
жан дүниесінің сүйініші болса, тағы бір жақтан тұрақты жасағы жоқ ... ... ... ... әр ... ... ... жайшылықта батыратып
жіберіп отыратын, бұл жұмысты Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары, Өтеген секілді
батырларға сүйеніп істейтін. Саны аз, ... осы ... әр ... ... ғана емес, ел билеген Абылайдың хан ордасының да алтын
діңгегі еді.
Бұлан мен ... ... ... ... кір ... қай жерінің жазы
шықса сол жерді мекендеп келе жатқан ... ішкі ... мен ... осы ... кеңесімен бітетін. Сондықтан, Абылай хан өзінің ... үшін ... ... ... ... тауып, қолға ұстайтын,
олардың ерлігін асырып, төрт қыбылаға шашатын. Мынау ретте де бар ... ... ... алдында жас батыр Жәнібектің әз ісін көптей көріп,
мадақтап шығады.
Жас жігіттің ерлігі, Абылайдың оған көрсеткен сый ... ... ... ... ... тарайды, ерлік талай жастың ой-қиялын
жебеп, жігерін ұштайды. Абылай хан сол үшін де ер ... ... ... ... ... ... ... оның ата-мекенін қорғап
көрсеткен ерлігін ... ... - ... ... ... ата жөнін сұрап болғаннан кейін
арқасына қағып, - үш тілегім бар ... сол ... ... ... - ... Жәнібек, -біз абақ керей деген ел едік, ер Қосайдың
елінде Сарыарқаның белінде, өр ... ... ... қорған боламын деп
хан Шыңғыстың жолын кескен, сауытын жырытқан ел едік. ... ... ... ... ... ... қалған елімізді торғайдай тоздырып,
шаңырағымызды шағып, ошағымызды сындырып, күл төккен топырағымыздан қуған,
сол тозғаннан қазірге ... еңсе ... ... ... Енді ... ел қатарына келіп, оң тізеңізден орын алсақ дейміз.
Сонда зерделі жігітті байымдаған Абыалй ... ... ер ... елге оң тізесінен орын бермеген ханда әділдік бола
ма? Тағы бір тілегіңді айт ... Абақ ... елім деп оң ... орын ... рас болса,
сарбазымызды жиып, сардарымды сайласам деймін, найзамды өткір қайрап, ... ... ... ... ... ... ел ... ер азаматының сөзіне
сүйініш білдіріп:
- Тілегің Алла алдында қабыл болсын! ... ... айт? – ... ... Абақ ... желегі, ту көтерген ел еді. Енді ... ... ... түскен төбеме, шыққан тауыма қадайтын туымды
белгілеп беріңіз, - дейді Жәнібек. Қалың қолдың ... ... үш ... ... ... ... ені төс жара, қызыл сары жібек шашақты қытай
ақ торғынынан жасалған үлкен туды ұсынады.
Ақ боз атқа мініп, сауытының сыртынан ақ ... ... ... ... ... Абақ ... «Тар жол тайғақ кешуде жанымызды құрбандыққа
берсек те Жәнібектің алдынан кесе ... деп ант ... ... ... ... батыр Жәнібектің жау алдындағы қайраты аңыз болып, ел ішіне тез
жайылады да, ... хан оны жете ... ... сол ... орайы бораны
күркіреп, жаңбыры сіркіреп бір күннің түніне тура келеді.
Жорыққа аттанған Абылайдың қалың қолы нөсерлі қою қараңғы ... ... ағаш ... бірер шақырым өтіп барып түседі. Күз аспаны сағымша
құйылып, бір ... бір ... ... ... ... ... ... тоқтатып, шатырын тіккен Абылай Жәнібекті шақыртып алып:
- Мына жігіттер су соқты болып малшынып, жол соқты болып ... енді ... ... ... ... ... секілді, - дейді.
«Хан шынымен-ақ қайрандап қалғаны ма?» деп ойлаған ақ еділ ... ... Қан ... өлсек шаһид дер еді, қарап жатып өлгеннің не жөні бар?
Бірақ, түн қараңғы, отын ... жер ... ... - ... шын ... Ендеше отын іздеп таба алмассың, бағанағы жолдағы ағаш ... алып кел, - ... ... ... бір ... ... ... Жәнібек аялдамай бейіт
басына жетіп келіп, ... бұза ... Осы ... көр ... арасынан
ағараңдап ақыра айқайлаған аруақтар көрінеді.
- Мола да болса ... еді, кім ... ... ... – деп
дебейлейді олар.
Түнгі иен далада бұл қаһарлы дауыс күмбезге жаңғырып, аспан-көкті
тітіретеді. ... екі ... көк ... ... ... ... жығылып-сүрініп ат-көлігін тастай-тастай қашады. Сонда Жәнібек
батыр аспай-саспай:
- Ей аруақ, тыныш жат! Өлі ... сені ... тірі ... ... ... - деп тұра ... Әлгі екі ... секіріп барып көр топыраққа
кіріп кетеді.
Жолдастарының қашып ... енді ғана ... ... ... ... ... ... шатырына қарай тартады.
Бұл «аруақтар» Абылай ... ... ... ... ақ ... қойған адамдары еді, олар Абылайға келіп болған істі ... ... ... ... айтқанда бұл жүректілікке таңданған
Абылай хан:
- Меңіреу түнде күңірете түрегелген аруақтан сескенбеген жүрек ... ... ... ... – деп ... таңданады.
Ертеңінде Абылай Жәнібекті тағы шақыртып алып:
-Түнде не ғажайып болды? Аруақтарды ашуландырып, кәріне қалмасақ ... - ... Бұл ... ... ... Жәнібек:
- Бұл елдің хан, төресі сен едің,
Қас батыры мен едім.
Сен бұйырған ... ... ... - ... Қазыбек бише термелеп.
ЖӘНІБЕКТІҢ ҚАРТАЙҒАН КЕЗІНДЕ КЕШІРМЕЛЕРІН
ЕСКЕ АЛУЫ
Жәнібек батыр тар жол, тайғақ кешулерін былай еске алады екен:
- Майдандасып жау ... ... деп ... ... ... ... найзаның ұшымен, тұлпар аттың күшімен, қайратыңа әдіс-
амалыңды қосып жеңесің. Сен оны алмасаң, ол сені ... ... ... ... ... тар жол, ... ... өттім, майданда жау
түсірмей қайтқан жерім жоқ, оның қайсысын ерлікке санарсың? Бірақ өмірімде
қапияда кезігіп, қас-қағымның арасында ... үш ... ... тап болдым.
Сонда менің жүрегім түршігіп көрмеді. Кейбіреулер қорқамыз дейді екен, ... не ... ... жан емеспін, Алла берген жанды Алла өзі алады.
Басқа біреудің алуы мүмкін емес деп ... ... - ... мен ... ... ... жеңгенің
сол екеуінің артықтығы. Ал күтпеген жерден жаныңа қысым келгенде қабағыңды
шытпай, қалт ойлап, қапысын тапсаң ерлік, жүректілік ... ... ... ... ... ... таң қараңғысынан көз ... деп, ... ... ... жастанып, шылбырымды жамбасыма басып,
көйлектің омырау түймесін ағытып, кеудемді ... ... көк ... ... қалдым.
Бір кезде мұздай суық бір нәрсе кеудемді басып келе жатқанынан ... ... ... ... қозғалып кетсем керек, жылан ысылдап иегімнің
астынан аузыма қарай өрмелеп, тілін жалаңдатты. ... ... екен ... ... ашып ... ... қарай тарта бердім. Екі көзім
жыланның ... Оның басы ... кіре ... ... қыршып түкіріп
жібердім. Сонда тісім мұздай болып кетті. ... ... Осы ... ... ... ... ... деп мені мақтаған еді. Ел
алдына түсіп, ер қатарына ... ... ... «ел ... жау ... бірге барып, соны алайық» деп Қабанбай шақыртыпты. Ара қонып
Қабаекеңнің ... ... ... ... үйге ... ... ... Бөгенбай батыр алды. Үйде екеуі ғана екен. Жиған қолдары, жау-жасағы
көрінбейді. Кешке аста отырғанда Бөгенбай жай бір ... Жау ... ... ... өз бетімен қол жинаған бір қарақшы екі
елдің ... ... ... айдап, қыз-қатындарын олжалап мазаны ... - ... Мен көп ... , «ел ... ... жақсы еді» дедім.
Ертеңінде үшеуіміз бір жол бастаушы алып ... ... ... ... ... де таядық. Қарақшылардан зәбір көрген ел зар жылап, көк ... ... ... төкті. Қарақшылар ойда жоқта жайын жатқан елге басып ... ... ... ... ... ер ... өлтіріп, ойына келгенін
істеп жүріпті. Қарақшылардың жүгенсіз қылықтарын ... ... көз ... сайын қаным қайнап, алас аттым. Жауға таяған сайын жүрісіміз ... ... ... анық ... жол ... төтелеп бастап, нелер
құлама құз, ақпа ... ... ... ... ... таң ... ... желкесінен түсірді.
Қарақшылар бір үлкен қолатты алып, ақбоз үйлерді тігіп тастап жатыр
екен. ... ... ... ғана келсе керек. Аттары түюлі, түйелері
қомдаулы, тоғанақты теңдері жиылмаған.
«Қанша халықты зар ... ... ... ой ... ... ... ұрып жіберіп, Қабанбай мен Бөгенбайдың алдына көлденеңдеп тұра
қалғанымды өзім де ... ... ... шыға ... ... ... таныған екеуі жарыса:
- Балақай, жолың болсын! – десті. ... жүре ... ... ... ... көз жасы мен ... ширықтырып келе жатыр еді, жолы
болар-ақ» деп жатты.
Дұспан да болса «қапы кеттім» демесін деп ортасына ұран салып ... ... ... ... ... ... шайдай ашты. Топ-топ бола
үйлерінен шығып, ... ... ... ... ... ақ ... ... бес адамның артқысы зор денелі ... киіз ... ... ... нығыз басып маған қарай жүріп келе жатты. Аюдың ... ... ... ... мені бағып келеді. Үстінде сауыт сайман, сыртынан
жамылған үлкен сары жібек шапан, ... ... ... сүйретіліп шұбалаң
қағады. Жас мөлшері қырыққа еркін жетпеген, селеу сақалды, ... ... ... ... ... адам ... Дәл ... үстін түйреген найза
табынан қалған тыртықты анадайдан айырдым. Жолбарыстың ... бес ... ... ... шашырап тұр. оның сетілген танауынан келекенің күлкісі
байқалғандай болды.
- Кімсің сен? – деп зеки сұрады ... Мен ... ... сен ... не деп айтар едің, ел дейтін
елі, жөн дейтін жөні жоқ, қаны қара ...... ... ... ... ... көзінен ашу оты жарқ етіп шыға келді. Артына бұрылып
қолды бір-ақ сермегенде екі жүз шамалы адам атына ... ... ... - деп ... Сол ... қара сұр атты ... майдан
тартты. Жолын бергеніммен оны жан екен деп елемедім. Шауып келе ... ... ... ... ат ... ... келіп қалды. Сол
кезде қанжарын суыруға келтірмей ... ... ... ... ... қойып
кеттім. Атымның тізгінін тез тартып: «жеке,жеке» деп тағы айғайладым. Бар
ойым бағанағы пәле басы жуан сарыда. Онымен ... ... ... ... ... Жуан сары шапанын сілкіп тастап, артына бұрыла бергенде,
тұлпар атын екі адам ... ... иіле ... ... мініп, найзасын
қолына алған ол, әуелі ... ... ... келді білем, ашулы отты
көзімен тігіле жақындап келіп, түйіле қарап, майдан тартып шаба ... ... ... ... ... бар ... кіндігімнің басынан
найза салды. Мен қалқанымды тоса қойдым.
Тізгін тартқанда кәнігі ... сар ... тік ... Осы кезде ол
өте шапшаңдықпен жанды жерімнен әлденеше рет найза салды, мен де ... ... ... ол ... ... мәжбүр болды. Ағызып келіп найза
салдым. Шіркіннің ... мен ... ... ... ... ... осы еді, ... тағы бір айналып маған келді. Мен ойқастатып
шыға бергенімде, серіктерімнің ұран салған дауыстары естілді. Менің ... ... ала ... ба» ... намыс орала кетті. Қалай келгенімді
білмеймін, қылышпен қатты ұрғанымда қалқаны қолынан ұшып ... ... ... ұшырып жібердім. «Басын шауып тастайын» деп қайырылғанымда
менің екі батырым да келіп қалған екен. Ақбоз ... ... ... ... беті ... ... жалынып:
- Жанын қиып кет, батыр, - деп өтінді. Бөгенбай мен Қабанбай да:
- Осының тілегін бер, - деп ... Ал ... - деп ... шыға ... Мені ... кет, - деп ... ... қарай тұра шапты әлгі батыр,
- мен елсіз ... ... енді ... ... ... ... жан ... енді қаңғыртпа, мені өлтіріп кет, - деп ұштыртып келеді. Көзінен ... ... ... ма? Әлде ... ... ма, кім ... мен ... байқадым. Қасында қорғап қоршап жүрген екі жүздей адамның
бірде-бірі қалмай ... ... ... ... ... мына ... - деп қайталадым мен. Осы кезде жаңағы
әйел жан ... ... оның ... ... Батыр әйелге бұрылып:
- Біткен екен менің уақытым, сүйенер елім де, ... ... ... енді мен үшін өмір ... жер де жоқ, ... Мен ... - деп ... жөнелді. Тықыршып тұрған тұлпар сауырына қамшы тигенде шылбырға оралған
әйелді екпетінен түсіріп кетті. Жан ұшырып ... ... ... кет, -деп айғайлап тұра жүгіріп, екі-үш қадам ... ... ... ... ашу-кектің қан-майданын енді сорлы әйелдің мұң-наласы
басты. Оның жан ... ... ... ғана ес жиды ма, ... әлгі ... ағызып келді де, орынынан тұра берген әйелді іліп алып ... ... Біз ... ... ... ... ... оның мойынына орала кетті.
Олар тау айналып кеткенде ғана Бөгенбай ... ... ... кім ... ... бе? – деп ... ... - дедім мен.
- Білмесең жоңғар хандығының ең білікті жас батыры. Осы қайтер ... ... ... келген батыры. Жоңғар хандығына бір ... ... ... соң, ... ... келмеген асау жүрек жас
батыр, ақыры бой көрсетіп шығып кеткені осы ғой, - ... Бақ ... басы осы сұлу ... басталса керек, - деді Қабекең
сөзге араласып.
- Бұл сұлу әйел ханның қызы ма, әлде ... ме ... біле ... осы ... ... ... қосыпты. Сол себепті хан ашық ... орда ... ... ... Ол ... ... ... бастап,
осы әйелді жапан түзге алып кетіпті. Хан әскері қуып келіп соғысып, ... ... - деді жол ... Біз ... білегіңді бір көрсетіп қоя берейік деген едің, - енді
Бөкең сөзін ... - ... ... тірі кетсе жоңғар ... екі ... ... берер еді. Бірақ, мынау тірі кетпейді. Менің ... рас ... оның жаңа ... ала жөнелгендігі жүрісі - ... ... ... жүрісі. Ендігі өліп те болған шығар-ау.
Осыдан кейін біз бір-бірімізден сөз ... ... әлгі ... жүріп кеттік. Көп ұзамай олардың өліп жатқанын бір жартастың басында
тұрып ... Олар ... ұшпа ... келіп (тегі жатар орындарын көрсе
керек), атты қыдыртып ... ... ... ... ... ... қолы ... тізгінінен айырылмапты да, әйел батырдың мойынынан
құшақтаған беті түсіпті. Талай-талай ... ... осы ... ... мені көп ... берді. «Халқынан айырылған қан құсады»
деген осы ғой. ... ... қара ... ... емес пе? Оның ... мұң-наласы қорқаққа үрей, батырға күш қосады, тіпті ол саған ... Мен ... ... де оған ... орын ... ғой. Ел-
жұрттың ортасы ғана алтын ... ... ... атын шығаратын да, аруағын
көтеріп, құрмет ... да ... ... жуан ... келіп, батыр атағым жұртқа таралып, ел
басқарып, қол бастап, жұрт ағасы ... ... ... ... ұрын ... жұртым аса бай ауылдар еді. Үлкен көгіл жазыққа, тойға бола топтана
қоныпты. Бізді бастап келе ... ... ... әлгі ауылдарға таяй
бере іркілмей жүріп кетті де екі ... ... ала ... ... күтіп тұруға бұйырды. Бір кезде ақ шылауышты ... ... ... ... ... ... қарай жүрді. Сонда: «Алыстан
жау емес, айтыстан дау емес, мыналар нені сұрап, мен не ... деп ... ... ... берсем керек. Жолдасым:
- Бәрекелді, Жәнібек! Жарақты жауға шабарда ақыл салмағанда, ... ... ... ... ... ықтай бердің ғой, - деді.
- Пәле, жігітім, олар төбесін көрсетпей жатып-ақ бізді аттан түсірмеді
ме? ... ... алып ... ... ... дәл ... ... -
дегенімде жолдасым күліп:
- Бұл да ер азаматтың бір кешуі, ер азаматтың туда ... ... ... ... екі ... болса, қайын жұрты өсе келе, жүре келе өзі тауып
алатын жұрты емес пе, - ... ... мен ... ... ... үкілі тымақты киіп мен
тұрмын, менің жел ... ... жан ... ... екі-үш бала мінгесе
ойқастатып жоғалды.
Жаңағы теңге-моншағы сылдырап келген ... ... ақ боз ... ... ... құрулы қайқыбас төсек алдына отырғызды да, екі
жолдасымды менен бөліп, төр алдына алып кетті. ... ... ... ... де аз сөйлесе де, ақырын сөйлесе де ұтып сөйлейтін, зейінді
бойжеткендер де бар ... ... қан ... ... да ары ... ... сенің ең әлсіз жеріңді көреді. Қалжыңнан бір кетірсең
«өлдім» десеңде тұрғызбайды. Және сені өмір бойы сені ... ... ... ... ... келіп тымағыңды шалқайтып ... ... ... батырдың», «мынау жоңғардың майданы емес, құдайдай атаңның ауылы»
деп еңкейтіп, қайтадан нұқи кигізіп ... ... ... ... десең, ол қабырға майдандағы батырдың білектей қабырғасы емес,
қатты тиіп қате кете ме деп және ... сен ... ... ... ... ішек-сілесі қатқанша күледі. Үлкендерді де ... қоса ... Ыза ... ... олар ... ... ... бас қоса қалып:
- Қой деймін, Жамал, батыр атқа мініп ұран салып шығып кетпесін, - ... тие, ... ... ... Ақыры осылар жеңбей қоймайды.
Иілдірмей, тізе ... ... ... ... ... адам ... көнген бір кезім сол ... ... ... ... ... ... ... үлкен. Оған халықтан басқаның
пәрмені жетпейді.
ЖӘНІБЕК БАТЫР ЖӘНЕ КЕРЕЙ ЕЛІ
Жәнібек қол ... ... ... ел басқаруда әділ болып,
Абылайдың ... ... ... ... керей еліне иелік етіп,
басқа өскен рулардың алмандас етіп пайдалануынан елді қорғап, Шыңғыс ... ... ... елінің басын қосып, сардарын сайлап, сарбаздарын
сығайлап, ру-ру бойынша қолбасы ... ... ... ... құрады.
Сөйтіп, найманның қаракерей Қабанбай батыры, арғынныңқҚанжығалы Бөгенбай
батыры, уақтың Өтеген батыры, ... ... мен ... ... тізе қосып, бүкіл қазақ халқын қорғауға, ұйымдастыруға ... ... ... ... батырдың сенімді серігі – жәдік Жантай батыр мен
шеруші Байтайлақ батыр екен. Бұл ... ... пен ... ... ... ... де ел ... біріктіріп, жағаласып жау алғандығынан болған.
Абақ керейдің он екі абақ болып бүкіл үш жүздің баласына танылып, ... алуы да, дәл осы ... тұсы еді. ... ... батырдың
есімі бүкіл абақ керейдің ұранына айналады да, он екі абақ өз алдына ... ... Олар ... олжа салған батырларын, есесін әперген шежіре
шешендерін, әйгілі ақын-жырауларын, ел иесі ... ұран ... ... Ошанбай, Тұрсынбай секілді батырларын ұран етсе, абақ керейдің
белгілі адамдары мыналар болған:
Жәдіктің ұраны – Жантай. Бұл ру ... ... ... ... үш ... да, ... ... руының бірі саналады. Абақ елі төрт-бес айлағанда
Дөненбайұлы Бейсенбі би, Жантеліұлы Құлыбек би осы ... ... ... Мұның сыртында тарихта аты бар атақты адамдардан Жантай, Қуандық,
Далаймерген, Шегетай сияқты, және атақты Бейсенбі ... ақын - ...... жырау - Өмірзақ, шежіре Қылышбай осы жәдіктен шыққан.
Жәнтекейдің ұраны - арыда Сәменбет, беріде Шақабай. Бұл ру ... ... ... үш ... ... Абақ руларының ішіндегі ... ... ... бұқа ... бір ... ... ... осы
көптігіне қараған. Бұл рудан Мамытұлы Көкен би, Сатайұлы Топан би, ... төрт би ... ... басына шығып, керейді басқарған, ... Шәу ... ... ... ... Көшкіншіұлы, Зия Мәмиұлы
қатарлы ақындары, сыбызғышы – Балжан, домбырашы – Шалап қатарлы ... Лақ, ... ... Шылғаубай қатарлы шешендері, Байқозы,
Ызғұтты, Жақынбай, Иман, Ақан, Көбеш, ... ... ... балуандары
болған.
Қарақастың ұраны - Қаптағай, бұл ру ... ... ... дейтін үш
атадан тараған. Тарихта даңқы бар Байхан, ... ... ... ... ... батырлары болған.
Молқының ұраны – Машан. Бұл ру – ... ... Құл, ... ... ... ... Тарихта даңқы бар Сәмек би, Жанторы би, Бөке батыр, Оспан
батыр, Ақыт Үлімжі қатарлы ақындары болған.
Ителінің ...... Бұл ру – ... ... ... (Күйік)
дейтін үш атадан тарайды. Зуқа қажы, Тұрым қатарлы батырлар, Отарбай, Бәтіш
Қоншақызы, Рамазан (лақабы ... ... ... ... ...... Бұл ру – Ожық, Бақат, Ұзынмылтық, Құрман,
Саңырау, Шақпас болып алты атадан таралады. Тарихта орыны бар ... ... ... ... би, ... Сүлеймен мерген, тарихшы
Малгаждар молда сынды адамдар осы рудан шыққан.
Меркіттің ұраны – Құлсары. Бұл ру - ... ... ... ... төрт ... таралады. Тарихта орыны бар Жәке би, Сартқан би, Демежан
батыр, ағартушы Баймолда Қарекеұлы қатарлы кісілер осы атадан шыққан.
Шыбарайғырдың ...... Бұл ру – ... ... ... Балта дейтін бес адамнан таралады. Тарихта орыны бар ... ... Дабы би осы ... ... ...... Бұл ру – ... Тайманқұл, Шұғыл дейтін
төрт атадан тарайды.
Жастабанның ұраны - Жобалай. Бұл ру – ... ... ... ... ... ... Шақантай, Құдайберді, Қожакелді. Қосайдан
Ырысек, ... ... ... ... көбі болыс ел Шынжаңға ... ... ... ... қоныстанған.
Күнсадақтың ұраны - Жабай. Бұл ру – ... ... ... ... төрт атадан тарайды. Көпшілігі Зайсанда, Шынжаңға келгендері
бытырай қоныстанған. Ахмет молда деген атақты ақын осы ... ... жеке ... ... ... төрт ... ... Жұртбай
бидің кезінде осы бай елді Назарқұлмен алмандас етіп алып, ... ... деп ... ... Оның ... он екі абақтың бірі деп Шимойынды
атаған. Әсілі Шимойын ашамайлы керейден абақ ... ... ауыл ... ... ... Биқадам деген атақты би шыққан.
Бұдан сырт, абақ керей ішіне мекендеген ... ... ... ... ақын шыққан.
Бура руынан бір Үкірдай ел болған, арғын, уақтан ... көп. ... ... ... ... жабағы Төленгіті мен
Қожалары қосылып бір үкірдай ел болған. Қаба ауданындағы әділ төре, ... ... мен ... бір үкірдай ел болып қалыптасқан. Осы
елден Алтай ... ... ... ... үлес ... Ожеке батыр
(Қожамжар) шыққан.
Жоғарыда айтылған рулар Алтай, Тарбағатай, Еренқабырға, ... ... ... сырт ... ... Моңғолияда шеруші,
жәнтекей және басқа керейлерден болып төрт үкірдай ел қоныстанып ... ... ... ... ... ... аударғандардың бір
қауымы Гансу өлкесінің Ақсай қазақ ... ... ... осы ... бір бөлегі Түркияға барып қоныстанған.
ЖӘНІБЕК БАСТАҒАН АБАҚ ЕЛІНІҢ ШЫҢҒЫС ТАУЫНАН ... ... ... ... ... ... ... кіндік
кесіп, кір жуған байырғы мекеніне елінің керегесін қайта жайып, күлін ... ... аса ұлы, ізгі ... еді. Бұл тек ... ғана ... ... ... Бөгенбай бастаған қазақ қолбасыларының, бүкіл қазақ
халқының ортақ тілегі болатын.
Ол ... абақ елі ... ... ... ... ... ... арғын руларымен қанаттас отырады. Өсіп келе жатқан рулардың
жерге, қонысқа таласуынан ... ішкі ... ... елінің шығысқа қарай
көшуіне себеп болады.
Жәнібек батыр абақ елін бастап, қоныс ... ... ... ... қанаттас отырған рулармен сөз сайысына түседі.
Күлтелі күрең тұрғанда,
Тұлпарыңа ... ... ... ... сай, атым ... сай да, тесем сай.
Ұлы Ертістен көпір салсам да өтем.
Кеудемнен жаным шықпаса,
Ежелгі жерге жетем, - дейді. ... бұл ... ... ... ... да ... еді. Сол кезде қартайып нағашысы Қазыбек биге де
Жәнібек өкпелі екен. Жәнібек батыр елін ... ... ... ... ... жанындай жақсы көретін жиенін қимай:
«Жиен назары қиын деуші еді. Үйімнен дәм ... ... ... деп ... ... би ... Жәнібектің мінезі қатты, мен шақырады демеңдер! ... ... ... ... - деп ... - бір оралса, сонда оралар, егер
асты сыйламаса жолы да бола қоймас, - ... ... ... ... сөзді бұлжытпай жеткізеді.
Жәнібек батыр:
- Нағашым болса қайтейін, қарамай-ақ кетейін деп едім. Дәм-тұз депті
ғой, бармасам ... ... - деп ... ... ... нағашысының
ауылына келгенде, Қазыбек би алтын тонын жамылып, есік алдында ... ... ... ... ... үйге кірерде:
- Кірейін-кірейін, күлдіреуіш қисық болса да түтіні түзу ұшып тұр
екен, - деп, нағашысын ... үйге ... ... өзі ... ... разы ... қарт би жайланып отырып:
- Жауға жарақты қолмен шығушы едің, бүкіл қазақ болып тілеуіңді ... ... ... ... жоқ ... Енді ел ... би болып, ел
көшіріп ер ... ел ... ... барасың, жұрт көңілін ... ойын ... - ... ... ... ... ... жауап қайырады:
Тілге келсе, елу бесте болып,
Тілдесуге шыдаймын.
Дауға келсе қырық бесте болып,
Белдесуге шыдаймын. . .
Жауға келсе жиырма бесте ... ... - деп ... ... белін буып, бетін суыққа бұрып тұрған жиеніне би тағы былай
дейді:
- Жерге таласып, іргелі мұңғылмен қандаспа, ел ішінде қоныс ... ... ... ... ... ... сөзін алдыға ұстай сөйлеген батыр:
- Сыйласқанға боз беріп,
Шындасқанға сөз беріп.
Қоңыраулы найза қолға алып,
Қоңыр ... ... ... істі ... кетсе берісіп келген. Өзіңізден қалған ата-салтымыз ғой,
нағашы, - дейді.
Сонымен, Қазыбек би шын ықыласын беріп, ақ жол ... ... ... елін ... ... ... ... тұрақтайды. Алтай,
Тарбағатай, Еренқабырға секілді байырғы мекеніне өту үшін алда көп кедергі
жатады. ... ... ... жеті ... ... мен ... ... жаңадан келіп орын тебе бастаған торғауыттардың күші өте ... ... ... ... жыл ... Бұл ... Жәнібек батыр Өр
Алтай, Тарбағатай және Еренқабырға ... ... ... ... бітімге келіп, тыныштық орнатады. Қалбада мекендеп ... ... ... ... ақ тау ... бір ашуынан жол салып
асып ... ... ... ... ... осы маңайды найманның Қаратай рулары
мекендегендіктен ол «Қаратай жайлауы» деп аталады да, әлгі ашу ... ... ... ... ... айырықша қастерлеп, «Ақыр Жәнібек» деп атасқан,
бұдан былай ... ... ... адам ... деп санасқан. Сондықтан,
халық Жәнібек батырдың туын ... ... ... жаугершілікте көтеріп
шығып отырған. Шымырырақ торғыннан жасалған бұл ту ... ... ... туы ... ... ... сексеннің үстіне шығып қайтыс болады, қайтыс
хабарды үш жылға дейін құпия ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылық жасауынан сақтану еді. Үш жылдан
кейін үш жүз ... ... ... ... ... тұрғызылады.
Жәнібек батырдың бейіті Қалба тауының жалама қызыл, Су Шар ... * ...... ... уық ... тіккен қос. Кезінде
Абылай сарбаздары көп қолданғандықтан «абылайша» атанған.
ЖӘНІБЕК БАТЫР(1714-1792)
Ер Жәнібек деген атпен ... ... ... ... ... Жәнібек
батыр кейбір шежірелік материалдар бойынша Бердәулеттің жалғыз ұлы екен.
Негізінде Жәнібек ... ... ... болып, Жәнтекейдің алтыншы
буын ұрпағы болады. Қадыс Жәнәбілұлы қатарлылар құрастырған ... ... ... ... ... шығарылған шежірелік кітап «Абақ-Керей»-
де Жәнібектің орны жөніндегі жинақта толымды материалдар беріледі.
Онда былай делінген: Абақ-Керей ұлысының ел иесі болғандардың ... ... ... ... аты ... ... Ол үш жүздің
хандары Әбілмәнбет және Абылай (Әбілмәнсүр) кезінде жоңғар шапқыншыларына
қарсы соғыстарда қазақ ... ең ... ... ... ... Бөгенбай, Уақ Өтеген және Орақбай, Малайсары ... ... қоса ... ... ... аталған жоңғар шапқыншыларына қарсы
соғыстарда ... ... ... қолбасы, әйгілі шешен, әділ би әрі ... ... ... ел иесі ... шежіресінде» айтылуынша, ... бір ... ... ... ... ... ... жүрген Жәнібек
батыр Абылай ханның атының ... ... ... қолының әлсіреп
бара жатқанын байқап, астындағы көк тұлпарын Абылай ханға көлденең ... ... ... ... ... «Тақсыр, мен сіз бола алмаймын, сіз мен
болмайсыз. Қалайша десеңіз, мына жаудан қойша ... ... ... ... ... ... Сізді жау ұстап мерт қылса, орныңыз толмайды. Ал,
маған жау жетіп ... мерт ... онда ... жаным жұрт үшін шәһит болған
болады. Мен өз қолыңызға өз еркіммен қосылған бір сарбазың емес пе, ... кім ... қояр ... ... Бұл ... құп көрген хан көк
дөненді мініп, жау қуғынына шыдай алмай, абыржып қашқан қалың қолдың ... ... ... ... Хан жарлығымен шоғырлана жұмылған жұрт
әудемде есін жинап, күш-қайратын ... ... ... ... ... Бұл жолғы айлалы сайыста қазақ қосыны қалмақты жеңіп, елге көп
олжамен оралады. ... ел ... әлгі ... өзі ... көк дөненнің
иесін іздеп көргісі келеді. Жәнібек екі рет ... ... ... ... ... астымдағы жүйрік ат түгіл, қараған ханымыздың амандығы үшін
менің өз ... да ... емес пе?» - деп, ... ... ... ... ... ақылды жау артық» дегендей, сен жас албырт болсаң да қуғыншы
жау таяғанда маған төнген ... ... ... ... сол жолы ... ... Олай ... мен жазым болар едім, өз ханын көрнеу
ажалдан арашалаған ерім алдыма келіп көрінсін, дидарлассын», - деп ... ... ... түрде қабылдауға шақыртады. Бұл сәлемге келген
Жәнібекті қабылдап, әңгімелесіп, келбеті мен тұлға-тұрпатына, лебізіне ... одан зор үміт ... ... ... ... бірі болу ... береді
және Абақ тайпасының ішіндегі уәзірі етіп белгілейді, ... ... ... Ер ... ... ... Керей руларының жаумен айқасарда
шақыратын ұранына айналыпты. Солтан ... ... ... ... деген кітапта «Ер ... ... ... ... Онда да ... оқиға айтылған, одан басқа, ... ... ... ... «Осы жолғы жеңіспен аяқталған
ұрыстан кейін Абылай өзін ... ... ... ... ... ... ... баласы Жәнібек екенін сұрап біліп, өзіне
шақыртады. Жәнібектің ... ... ... үш тілегім бар депсің, сол тілегіңді ... - ... ... біз Керей деген ел едік. Ер Қосайдың елінде, Сарыарқаның
белінде, Өр ... ... ... ... ... деп, хан ... кескен, сауытын жыртқан ел едік. Амал айласы ... ... ... өлтірді. Иесіз қалған елімізді торғайдай тоздырып, ... ... ... күл ... ... қуған. Сол тозғаннан
қазірге дейін еңсе ... ... ... Енді ... ... ел
қатарына келіп оң тізеңізден орын алсақ дейміз». Сонда зерделі жігітті
байымдаған Абылай:
«Сендей ... ер ... елге оң ... орын ... ... ... Тағы бір тілегіңді айт!» -дейді.
«Керей деген елім бар деп оң ... орын ... рас ... ... ... сайласам деймін, найзамды өткір қайрап, жау
алдында ойнатсам деймін».
Абылай Жәнібекті арқаға қағып, ел бастайтын ер ... ... ... ... алдында қабыл болсын! Үшінші тілегіңді айт?» -дейді.
«Атамыз Керей желкілдеген желегі, ту көтерген ел еді, енді ... ... ... ... ... шыққан тауыма қадайтын туымды
белгілеп беріңіз!» – дейді Жәнібек.
Қалың қолдың алдында Абылай үш құлаш қара ... ... ... ... жара қызыл сары жібек шашақты қытайы ақ торғыннан жасалған ... ... Ақ боз атқа ... сауытының сыртынан ақ жамылып ... ... ... алады. Керей елі: «Тар жол тайғақ кешуде жанымызды құрбандыққа
берсек те, ... ... кесе ... деп, ант ... Осы ... кейін атақ-даңққа ие болған ... ... ... ... ... ... бақыты өрлей береді. Ер Жәнібек қанды ... ... сан ... ... ... түсіпті, өз ғұмырында он екі рет ... ... Ол ... ... әр ... қолын өздерінен шыққан
батырлар бастайтын дәстүр болған. Керей ... ... ... батыр,
Жантай, Байтайлақ, Жобалай қатарлы отыз неше Керей елінің ... ... ... ... хан ... ... ... кейбір
зерттеушілер растап жазады.
Халқымыздың халық болып сақталып қалуына өлшеусіз үлес қосқан дара
тұлғалы батыр бабамыз ... қол ... ... ғана ... ел ... сөз бастаған шешен, қара қылды қақ жарған әділ би болған. Сондықтан,
қаз дауысты ... би ... «бұл ... ... ... ... – деп бағалаған деседі.
Бердәулетұлы Жәнібек ... ... ... ... ... яғни Шу ... ... аңғарындағы құмды өңірде дүниеге
келген. Ер Жәнібек туылғанда шақшақ Жәнібек келіп атын ... бата ... ... ... ... ... бара ... Бердәулет алдынан шығып,
үйіне дәм татуға шақырып келіп: «Баламызға ат ... ... ... - деп ... ... ... бесікті алып бесіктегі көрпені ашып,
балпанақтай баланы көріп, көңілі толып тебірене бата беріп былай дейді:
Керей деген елің ... ... ... ... ... ... ... есер бол!
Ел ішінде дауың көп,
Жұрт алдында көсем бол!
Жабылған жауды жапырып,
Шайқасқанда есен бол!
Жекеге шықсаң желденіп,
Жауыңның басын ... ... соң ... ... да, ата мен анаға қарап: «Бесігін көтергенде
көңілім толды. Өз атымды қояйын, аты ... ... ... атын ... ат ... ... мінгенде алған бетінен тоқтатпа!»- деген екен.»
Ер Жәнібектің қайтыс болған уақыты туралы екі түрлі мәлімет бар. ... ... 84 ... ... Шар деген жерде қайтыс болған дейді
(Мұра журналы, 1989-жылы №2, 48-49-беттер). Енді бірі, қазіргі ... ... ... ... қуық ... қаза ... ... жыл жасырын ұстап, 1794-жылы үш жүзге хабарлап, ас ... ... ... ... мен ерліктері жөніндегі деректерді құнттап ... ... ... ел ... ... бірі – ... жазушы драматург
Асқар Татанайұлы. Оның «Тарихи дерек келелі кеңес» деген ... ... мол ... деректер беріледі. Онан соң жазушы Шәміс Құмарұлының кесек
тарихи романы «Ер Жәнібек» ... ... ... ... «Қазақ
тарихындағы әйгілі адамдар» деген кітаптар тізбегіне «Ер Жәнібек» ... ... ... Ел ... кеңінен таралған Жәнібектің іс-іздері
жырланған дастандардың қазірге дейін анықталған саны жетіге ... ... ... ... отыз ... аңыз-әңгіме жарияланды. Халық
арасында «Жәнібектің көк дөнені» деген күй шығарылған.
Батыр рухы
Жәнібек батырдың ұрпағы бүгінде Қытайда тұрады. Алматыға ... ... ... ... ... бас қосып, Ер Жәнібектің өміріне
байланысты әралуан ой пікірлерін ортаға ... Бір ... ... байланысты мәселе әлі толық дәлелденбепті.
Ер Жәнібектің ... елі еске ... ... ... кезінде
Абылайхан, Қабанбай, Бөгенбай сынды батырлар қатырында шайқасқан Жәнібек
Бердәулетұлын әр қазақ біле бермейді. ... ауыз ... ... ... аталатын батырдың ұрпағы бүгінде Қытайда тұрады. Алматыға
арнайы келген батыр ұрпағымен Еліміздің тарихшылары бас ... ... ... ... ... ой ... ... салды.
Тұрымтай Өскенбайұлы -батырдың ұрпағы 980 жылы Әзімбай деген кісі осы
батырдың басына күмбез орнатады. бірақ ол тақтада Жәнібек ... ... сол жағы әлі ... жоқ ... ... ... сөз алған тарихшылар батырдың ақ туы
Қытайлардың қолында қалғаныны айтады. Осы ... күн ... елін ... ... ... бабаларының 300 жылдығына орай Алматыда бір көше аталса
дейді.Ал сүйгегі Семей өңірінде жатқан Ер ... ... ... ... ... әлі толық зертеу жұмыстары аяқталған ... ... ... ... 2014 жылы ... 300 жылдығын дейін
осы кемшін тұстар шешімін табса игі.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Жәнібек батырдың балалық шағы туралы17 бет
Керей және Жәнібек хандардың хандықты құруы11 бет
Шақшақұлы Жәнібек3 бет
Қазақ хандығының құрылуы: қазақ хандары Жәнібек және Керей13 бет
Қасым хан Жәнібекұлы31 бет
XV ғасырдағы тарихи жағдай11 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
XVI-XVII ғасырлардағы қазақ хандығы туралы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь