Әдеби жанрлар

Әдеби жанрлар (фр. тілінде genre - түр, тек, жанр) – ауызша және жазбаша шығармалардың көркем даму процесінде қалыптасады.
Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір жанрдағы шығармаларды біріктіретін және айтарлықтай тұрақты, әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай.
Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар сериясын тудырады. Атап айтар болсақ, тарихи, отбасылық-тұрмыстық, детективтік, ғылыми-фантастикалық және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың танымдық мазмұны көбінесе романның, повестің және әңгіменің немесе пьеса мен көріністің, өлеңнің жеке немесе топтық портреттің жанрлық ерекшеліктерін айқындайды. Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін болғандықтан, бірқатар жанр түрлері туындайды. Оларға тоқталар болсақ, әдебиеттегі ода – баллада – эпиграмма – памфлет осының нәтижесі. Сонымен қатар, олардың әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену қатынасында өзгешелік бар, яғни өнердің түрі (мысалы, фольклорлық поэзия және әдебиет, поэзия және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі эпос, лирика, драма) қарай бөлінісінде. Көркем шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, «Жанр», «Түр», «Тек», «Әр түрлілік» терминдері осыған байланысты нақты анықтамасын тапқан жоқ. Осының салдарынан, оларды қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда.
Қайта өрлеу дәуірі тұсындағы өнер жанрлар арасындағы нақты демаркациялық шекара жоқ; XVII – XVIII ғасырлардағы классицизм эстетикасы жалпы иерархиялық жанрлар жүйесіндегі әр жанрдың тазалығын қамтамасыз ететін қатаң тәртіп орнатты. Сол уақытта Францияда «жанр» ұғымы қолданысқа енді; XIX ғасырда жанрлардың өзара әрекеттестік процесі қайта оралды. Олардың қосылып кетуі, тоғысуы, қатаң белгіленген шекараның бұзылуы басталды. Кейбір қазіргі заманғы теоретиктер жанр
        
        Әдеби жанрлар
Әдеби жанрлар (фр. тілінде genre - түр, тек, ...... ... шығармалардың көркем даму процесінде қалыптасады.
Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай ... ... ... - бір ... ... біріктіретін және айтарлықтай
тұрақты, әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, ... мен ... ... кеңінен танып білу жанрлар сериясын тудырады. Атап
айтар болсақ, тарихи, отбасылық-тұрмыстық, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... шығарманы
кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың танымдық мазмұны ... ... және ... ... ... мен ... ... немесе топтық портреттің ... ... ... ... ... ... ... және
сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... ода – баллада –
эпиграмма – ... ... ... Сонымен қатар, олардың әрқайсысында
өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену ... ... яғни ... түрі (мысалы, фольклорлық поэзия және әдебиет, поэзия
және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі ... ... ... ... ... ... ... олардың қарым-қатынасын
зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, «Жанр», «Түр», «Тек», «Әр ... ... ... ... анықтамасын тапқан жоқ. ... ... ... ... орнына бірін пайдалану жалғасуда.
Қайта өрлеу дәуірі ... өнер ... ... ... шекара жоқ; XVII – XVIII ғасырлардағы классицизм эстетикасы
жалпы иерархиялық ... ... әр ... ... ... қатаң тәртіп орнатты. Сол уақытта Францияда «жанр» ұғымы ... XIX ... ... ... ... ... ... оралды.
Олардың қосылып кетуі, ... ... ... ... ... Кейбір қазіргі заманғы теоретиктер жанр дифференциясы ... деп жанр ... алға ... ... жоқ деп есептейді.
Шығарманы сипаттау үшін оның мазмұнының жанрлық ... ... ... ... Г. Гегельдің «Эстетика» еңбегінде, А.Н.
Веселовскидің «Исторической ... ... және ... ... ... ... ... драматургиялық, лирикалық
және лиро-эпикалық сияқты ... ... ... ... ... шегінде шығарма әдеби тегі, өлеңдік және прозалық формасы
және ... ... ... ... ажыратыла алады. Көне әдебиеттің
жанрлық жүйесі күрделілігімен және көп тармақтылығымен ... ... ... ... ... ... ... сипатталады.
Кешірек, қоғамның дамуы, өзінің жанрларымен бірге әдебиеттің де дамуы
жылдамырақ бола ... ... ... ... ... жанр жүйесі
белсенді түрде теориялық мағына мен ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы, ортаңғы және төменгі жанрлар
ерекшеленді. Жанр жазушылар немесе ақындар міндетті түрде сақтауы ... ... ... ... ... ... әрі ... рационалистік жүйесін сентименталистер мен романтиктер
бұзды. Олар ... ... ... ... ... шықты. Романтизм классицизмге керағар жанрлар тудырды. Ол адамның
ішкі ... ... ... ашып ... ... шығарды.
Классицизм дәуірінде орын алмаған адамның ішкі сыры, ... ... ... ішкі ... ... яки ... қасиеттер сентиментализм
тұсында алдыңғы орынға шықты. Сентименталистер шығармалары ... ... ... ... ... ... ... ішкі сырды
бейнелейтін эллегия, баллада, лиро-эпикалық романтикалық ... ... Әр ... жанр ... әр ... ... ... біз әдетте, әр автордың қаламының ұшқырлығы,
жазу шеберлігі ... ... ... ... ... ... жазу ерекшелігі болады дейміз. Өйткені, ... сөз ... «сөз – ... жіп, жыр – ... ... сөздің
құдыреттілігімен түрліше өріледі. Алайда, көп ғасырлық даму тарихы бар
әдебиеттану ... ... ... бар. ... ... мен ... қырлары бойынша олар нақты бірнеше топтар мен
тектерге ... Бұл ... ... ... ... ... ... бастап туындады. Бұл көне гректер мен римдіктерге белгілі ... тек пен жанр ... ... ... ... рет
Аристотель қалады. Аристотель өзінің «Поэтика» еңбегінде әдебиетті ... ... ... ... деп айта келе ұлы философ оның үш түріне
тоқталады. «Оқиғаға ... өзі ... ... бейнелеуі» эпикалық
тәсіл деп айта келе ол бұған мысал ретінде Гомер шығармаларын ... ... – бұл ... ... ... шығарманың негізі нысанасы -
автордың жан толғанысы, ішкі сезімі, ... ... Енді ... ... ... ол – ... ал тектің өзімі драма деп аталады.
Драмада жазушының бейнелеген ... ... ... ойын ... іс
қимылы, дауыс ырғағы, интонациясы арқылы сахнада береді.
Неміс ... ... ... тегі ... ... ден ... Бұл ретте ол өзі ғылымының негізі етіп философиялық ұғымдарды
алады. Яғни, объект, субъект ... ... ... ... ... ол ... диалектикалық идеяларының негізінде
қарастырды. Субъект дегеніміз ... өзі, эпос - ... жанр ... ... ... мадақ жырын, элегияны, лирикалық ... ... мен ... жатқызады. Драмаға драма мен трагедияны
жатқызады.
Сөйтіп, бір елде ... бір елде кеш ... жанр ... ... ... ... қатар осы процесс ... олар ... ие ... ... да мағыналарды жүктеді. Мысалы, Италияда
«новелла» сөзі басында әртүрлі жанрдағы прозалық шығармаларды, ... ... ... ... ... ... ... мен
мысалдарды білдірумен қатар, тұрмыстық күлкілі әңгімелерді де білдірді. Ал
Ресейде повестерді новелла деп ... ... ... ... санасында қалыптасатын жанрлық атауын белгілейді. Авторлар ... ... ... ... ... де ... ... пікіріне қарсы шығу қиындық тудырады.
Әртүрлі жанрдағы шығармалар кейде бір атаумен айтылса, енді бірде бір
жанр әртүрлі елдерде ... ... ие. ... ... ... және
қазіргі заманғы немесе, екінші жағынан, саяси және философиялық бөлінуін
есепке алудың қажеті жоқ. ... ... ... пен ... ... ... ... жатады. Ал автор мен кейіпкерлердің ... ... ... оның ... ... ... ... мотивациясын оның жанрлық ерекшелігіне жатқызуға ... ... ... ... ... - бұл ... ... емес, типологиялық құбылысқа жатады. Олардың
құрылысы мүлдем басқаша болғанымен, нақты жанр туындысы болады. ... ... ... ... ... Оны ... өң бойынан
іздеген дұрыс болар деп ойлаймыз. Яғни, ... ... өз ойын ... ... ... ... ... айтқан Аристотель мен Гегель
философиясы ... ... ... болып табылады. Көп құрылымды көркем
шығарманың мазмұынынан оның жанрлық ... ... ... тарихи
қайталанатын аспектісін, жанр және оның түрлілігінің ... ... ... керек.
Қазіргі замандағы батыс әдебиеттану ғылымы
жанр мәселесі туралы
Р.Уэллек пен О.Уорреннің тұжырымдамаларында жанр ... ... ... ... әдеби жанр – бұл фикция емес дей ... ... ... ... ... Олардың тұжырымдамасы бойынша: «Бір
мезетте жазушының жазу ... ... ... ... ... ... ... мен Уэллектің пікірі бойынша жанр теориясы: әдеби процесті
уақыт пен орын ... ... ... мен ... ... ... таза
әдеби категориялардың көмегімен классификациялауға мүмкіндік беретін,
тәртіпке келтірілген ... ... таза ... категориялардың қатарына
жанр да жатады. Зерттеушілердің идеясы бойынша, жанр әдеби құрылым ... ... сыни баға ... де ... ... пен ... ... жанр мәңгілікке белгіленбейді. «Шығармағы жеке, сыни көзқарас жаңа
тек түріне жол ашуға мүмкіндік береді. Уэллек пен Уоррен жанр деп ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас, ойлау, өзге
сөзбен айтсақ- тақырып пен аудитория) және ... ... ... ... ... ... ... тобын атайды [36,28].
Жанр формалары
Лирикалық формалардан өлеңді, өзара тақырыптық ерекшеліктері мен
көтерген мпәселелері бойынша ... өлең ...... ... ... ... ... көптеген ұлттың төл әдебиеттерінде әртүрлі
өлең үлгілері туындады. Айталық, өлеңдік-строфикалық ... ... ұлт ... ... ... ... дәрежеде мойындалды.
Бұған мысалдар легін келтіруге болады: ... ... ... ... ... ... ... мысал мен балладаны қосуға болады), повесть,
әңгіме, пьесаның ... және ақ өлең ... ... ... ... әр түрі әр ... өмір сүрген әрі әр бағыттағы жазушылардың
шығармаларында әртүрлі ... ... ... Эпос, лирика,
драманың тектері, атаулары ... ... ... жақын болуы
мүмкін.
Жауынгерлердің ұлтты азат ету ... ... ... ... ... ... шығармалардың кеңінен таралып, дамуына
ықпал етті. Ұлтттық-тарихи лирика жетекші маңызға ие болды. Ол ... ... ... ... ... халықтың, бүтін бір ұлттың
демократиялық ұмтылысын білдірді. Билік тізгінінен босануды ... ... ... ... ... ... лирикасының
«этологиялық» тенденциясы саяси сатирада ғана көрінген жоқ. ... ... ... ... ... ... ... туындады. Олар тәкаппар, рухани азғынданған, бұзылған қоғамның
жоғарғы табының өкілдеріне ... ... ... та ... еркін де
қарапайым өмірді қарсы қоя білді.
Еуропа халықтарының лирикалық шығармаларында ... ... ... ... ... ... ... табиғатты суреттейтін
өлеңдер идеялық-эмоциалдық байытылған, лирикалық көңіл-күйде болды.
Сонымен ... ... ... ұлттық-тарихи және «этологиялық» өзінің
мазмұнының жанрлық аспектісі бойынша романдық болуы да ... ... қоса эпос пен ... ... ... ... ... аспектілері өзара өткелсіз шекара арқылы бөлінбеген. Бір өлеңде
олар ауыса алады. Демек, жанр ... бөлу ... ... барлық үш
тегіне де ортақ. Яғни, әдебиеттану ғылымының ... - ... ... ... ... ... бөліне алады деген сөз. Осы ... ... ... ... жанр - ... ... ... қыры болып
табылады. Жанрлар (жанр мазмұнының ерекшелігі) - әр жеке тектің шегіндегі
логикалық ... ... ... ... ... тек пен жанрға бөлу «бір
логикалық кеңістікте» емес, әр «кеңістікте» түрліше себептерге байланысты
туындайды.
Мазмұнның көркем ... - ... ... және ... ... ... айтарлықтай қысқа эмоциялық көңілді, тебіреністі
сыртқа шығару құралы болды. Ең алғашында олардың құрамы екі ... ... ... ... ... екі тармақтар ырғақты симметриямен тарихи
процесс үстінде бірігіп төрт тармақты, яғни бір шумақты ... ... ... осы көркем нысанасының негізінде, олардың компазициялық-
лирикалық ... ... ... бір ... ... жеке және ... мазмұндағы лирикалық өлеңдер дүниеге келді.
Ал, даму процесімен қандай да бір ... ... ... ... ... мұндай өлеңдер әдеби лириканың туындауының бастапқы негізі, ... ... - жанр ... ... алады деп біз жоғарыда айтқанымыздай,
жанрдың өзгеріске түскен формасы. Жанр формасы уақыт өте келе ... ... ... әсер ... десе де ... Тарихи дәуірдің әр
кезеңінде, халықта ауыз әдебиетінен кейін ... өнер ... ... ... ауыз ... яғни ... бірге, кейіннен одан да артық
көркем әдебиет дами ... Ауыз ... бай ... ... ... әдебиеттің терең тамыр жаюына жол ашып берді. Қазіргі көркем,
жазба әдебиеттің төл ... ... ... ... Осындай даму процесінің
үстінде жанрлардың формасы мен ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі әдеби шығармалар (бұл жерде поэманы
айтып отырмыз) жанрлық мазмұны тұрғысынан ... ... ... ... ... ие болды.
М.М.Бахтиннің жанрлық тұжырымдамасы
М.М.Бахтиннің жанр теориясына қосқан үлесі мол. ... ... және де ... ... және батыстық
әдебиеттану ғылымында үлкен қолдауға ие ... ... ... ... ... ... ... Ғалымның
теориялық ережелері кеңінен танымал.
Бахтиннің жанрлық ... ... үш ... атап ... ... ... және ішкі диалогтылығы;
2. Шығарманың жанры мен құрылымы;
3. Әдебиеттану ғылымының тарихындағы жанрлар, ... ... ... проблемалардың барлығы жанр типологиясына байланысты.
Шығарманың жанры және ішкі диалогтылығы
Бахтин әдебиеттен тек қана «ұымдасқан ... ... жоқ ... ... ... да ... Бахтиннің пікірі
бойынша: әлеуметтік қатынас процесі шығарма мәтінінің ... ... ... ... әкелген жаратушы-автор және ол дүниеге әкелген
кейіпкер, сондай-ақ оқырман («тыңдарман») - мұның бәрі ... мен ... тірі күш. ... ... ... шығармадағы, айтылмақ ойдың өң
бойындағы шынайы форма» деп түсінеді. ... әр түрі ... ... яғни ... ... тауып, жұмырланған жанр ретінде
қарастырылады. Демек, әдеби ... ... ... ... Зерттеуші жанрлардың екі жақты ... атап ... ... жанр ... бәрінен бұрын көркем қабылдау шартын ескереді.
Екіншіден, жанр ... ... ... ... Әр ... жанрға дәуір
мен бағыттың шегінде өзіндік оқырманы бар ... тән. Әр ... ... халық пен жұртшылықтың көркем туындыны ... ... ... ... ... және ... ... тұрмыстық)
жанрлардың көркем мәтінді баяндауда ұқсастықтары ... ... ... ... Олар ... ... ... жанрларды: репликаны, диалогты, тұрмыстық әңгімелерді, хаттарды
енгізеді. Жанрдың негізгі ... бірі ... ... деп атауға да
болатын жазушы мен оқырман арасындағы делдалдық болып табылады. ... тек қана ... ... ... ... сол немесе өзге
дәрежеде әдебиеттің жанрлық репертуарымен ... ... ... мен ... арасындағы тығыз байланыс фактісі. Жанр жазушы мен
оқырман арасындағы алтын көпір рөлін ... ... ... ... ... ... көзқарасын білдіреді. Көркем қабылдау процесі қай
арнада қабылданатындығы ... жол ... ... ... ... негізгі артықшылығы сол дәуірде басымдыққа ие болған
әдеби-сыни көзқараста емес, ... мен ... ... ... ... жете ... ... жанры мен құрылымы
Ғалымның әдеби жанрға деген ... ... ... ... бұл «көркем тәжірибені сыртқа шығарудың айқын ыормасы» ғой. Яғни,
мазмұнды форманың айқын мысалы. ... ... ... ... ... дәлелдеуі болды. Ғалым жанрдың қандай да бір
поэтикалық құрылымының тұрақты ... ... да, ол ... ... ... ... ғалымдар арасында
жанр туралыі ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарда жанрлардың семиотикасына арнай
назар ... ... бұл ... даму ... ... ... болып табылады.
Әдебиеттану ғылымының тарихындағы жанрлар
Бахтиннің назары бәрінен бұрын жанрлар тенденциясы мен ... ұзақ ... ... ... ... бойынша жанр құрайтын
негізгі фактор болып тарихи уақыт, оның әлеуметтік-идеологиялық ... ... ... ... ... ... тарихи-
функционалды зерттеудің классикалық мысалы қызметін атқара алады.
О баста пайда болған кезінен бастап әдебиет негізгі үш ... үші түрі ... ... драманың шегінде дамыды. Олай деуімізге,
бұлардың әдебиетке дейінгі ... ауыз ... ... ... ... Бұл сөз өнерінің болғандығының айқын дәлел бола алады. Әрине, бұған
драманы қосуымыз әбестік болады. Себебі, драма қоғам ... ... ... ... ғана ... баршамызға аян. Алайда, бұдан көне
дәуірде әдебиеттің тек екі ... ... мен эпос пен ... ... тек ... деп ойлау қателік. Тек (және тектің түрі ... ... ... құрылымындағы жалпы, тұрақты, қайталанып отыратын сипаттама.
М.С.Каганның жанрлық классификациясы
М.С. Каганның теориясы төрт ... ... ... ... ... ... «тақырыптық», «танымдық» ... ... ... ... моделдер құруы
бойынша (очерк, мысал) дифференцияланады. Осып ... ... тән ... бар. ... сызбасын әдебиетте пайдалану көп ... ... ... ... ... ... ... сюжеттік-тақырыптық шектеу (прозада махабаттық-психологиялық,
әлеуметтік-талдау, тұрмыстық, рыцарлық, ... ... ... шартты түрде. Шығарма мәтінінің баяндау арқылы ... ... ... – оның ... ... ... берілуі – драмалық тегінің кепілі. ... ... ... нақтылыққа қатты жүгінген. Екінші жағынан алар ... ... ... де ... ... атап айтар болсақ:
ұлттық-тарихи, этологиялық, жанрлардың романтикалық тобы. Ғалым ұлттық-
тарихи (батырлық) және ... ... ... ... ... ... Каганның түсінігі бойынша ұлттық – тарихи, этологиялық және
романдық ...... ... даму ... ... ... ... бар деген тың түсінік айтып, оған әдебиеттің ең көне жанры мифті
жатқызады. ... жанр ... ... ... дәстүрлі түрде біздің
санамызда жанр ретінде қалыптасқандығын айтады. Біз ертегі жанры, ... ... ... ... деп ... бұл біздің санамызда әбден
сақталып әдебиетішлер мен сыншылардың терминолгиясында ... ... ... ... ... шешу үшін бұл ... айну қажет дейді. Ол жанр
нақты тарихи емес, типологиялық ... деп ... ... өзінің зерттеу
нысанасын нақты көрсететін «жанрлар ... ... ... көп тоқталғаны
түсінікті жайт. Ғалымды бәрінен бұрын жанрлар тобын ... ... ... ... жанр ретінде ... ... ... Каганның зерттеулері әдебиеттану
классификациясын жанрлық типология ретінде қарастыру ... ... ... бір ... ... ... ... тоғысқандығы
айтылады. Бұл топтар әдебиеттің тарихи даму кезеңінің әр сатысында әртүрлі
қатынасқа түсіп отырады. Каганның ғылыми зерделеулері ... ... пен ... жанрды тек қана шартты түрде бөлуге болады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс. Көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері13 бет
Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы.Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі.Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері11 бет
Әдебиет жанрлары29 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс27 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі; өлең сөздің теориясы; шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері; әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
Драмалық шығармадағы тарихи тұлға, қазіргі қазақ комедиясы5 бет
С.Мұқановтың ғылыми зерттеулері, еңбектері9 бет
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь