Ассимиляция құбылысы және диссимиляция. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы Пунктуация мәселелері туралы ақпарат


1. Ассимилияция құбылысы және диссимиляция
2. Қазақ орфоэпиясының жай.күйі
3. Қазақ жазуы және орфографиясы
4. Пунктуация мәселелері
Ассимилияция – сөз құрамында немесе сөздердің аралығында көршілес келген дыбыстардың бірі екіншісіне ықпал етіп, өзара үндесуі. Ассимилияция нәтижесінде бір дыбыс екінші дыбысты толық бағындыруы да, жартылай бағындыруы да мүмкін. Осыдан келіп, ассимилияция толық ассимилияция және жартылай ассимиляция деп аталатын екі түрге бөлінеді.
Егер тетелес келген екі дыбыстың бірі екіншісін дәл өзіндей, толық бағындарса, онда ол толық ассимилияция деп аталады. Мысалы, сүзсе деген сөз сөйлеу процесінде сүссе түрінде, басшы деген сөз башшы түрінде айтылыды. Бұл сөздердің құрамындағы көршілес дыбыстардың соңғысы өзінің алдыңғы дыбысты дәл өзіндей етіп, толық игеріп тұр.
Егер тетелес келген екі дыбыстың бірі екіншісін дәл өзіндей етіп өзгертпей, бір жақты, жартылай ғана икемдесе, онда ассимилияцияның мұндай түрі жартылай ассимилияция деп аталады. Мысалы, күз-дік, жас-тық деген сөздердегі қосымшалардың бірінде ұяңнан, екіншісінде қатаңнан басталып жалғануы сол түбір сөздің біреуінің соңғы дыбысы ұяң, екіншісінің соңғы дыбысы қатаң болуына қарай икемделіп үндесуінен. Бұл мысалдардағы көршілес келген дауыссыздардың бірі екіншісін өзіне бір жақты ғана – тек дауыс қатысы жағынан ғана – икемдеп тұр. Ассимилияцияның мұндай түрінің жартылай депаталуы да осыдан.
Көрші дыбыстардың бірінің екіншісіне ықпал ету бағытына қарай, ассимиляция екі түрге бөлінеді: оның бірі – прогрессивті ассимилияция, екіншісі – регрессивті ассимилияция. Алғашқы дыбыстардың кейінгі дыбысқа ықпал етіп, оны өзіне бағындыруы прогрессивті деп аталады. Ал, кейінгі дыбыстардың алғашқы дыбысқа ықпал етіп, оны өзіне бағындыруы регрессивті деп аталады.
Диссимиляция – бір тектес дыбыстардың арасында болады. Біркелкі дыбыстардың немесе өз ара ұқсас дыбыстардың әр дыбыстар немесе сәл ғана ұқсас дыбыстар болып өзгеруі.
Нәтижесіне қарағанда, диссимиляция ассимиляцияға қарама-қарсы құбылысы. Ассимиляция құбылысы бойынша әр дыбыстар біркелкі немесе өз ара ұқсас дыбыстар болып үндессе, диссимиляция құбылысы бойынша біркелкі немесе өз ара жақын, ұқсас дыбыстар әр басқа немесе өз ара ұқсастығы аз дыбыстар болып өзгереді. Мысалы, февраль (латынша februarius) сөзінің февраль болып өзгеріп қалыптасуы – осы аталған диссимиляция құбылысының нәтижесі. Орыс тіліндегі верблюд сөзі – велблюд сөзінің өзгерген түрі.
Түркі тілдеріндегі диссимиляция құбылысын аффикстердегі л, н дыбыстарының өзгеруінен көруге болады. Мысалы, қазақ, қырғыз тілдерінде л дыбысына аяқталған сөзге аффикстер де л дыбысынан басталып жалғануға тиісті болғанымен, ол өзгеріп, д дыбысына айналады.
1. К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. -Алматы, 2002 ж. 334-337 б.
2. Ғаламтор желісі
3. Ф.Ш. Оразбаева, Г. Сағидолда, Б. Қасым, А.Қабыланов, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж. 165-168 б.
4. Ф.Ш. Оразбаева, Г. Сағидолда, Б. Қасым, А.Қабыланов, Қ.Есенова, Ұ.Исабекова, Қ.Қасыбек, Ж.Балтабаева, Қ.Мұхамади, Р.Рахметова, Ж. Көпбаева. Қазіргі қазақ тілі. -Алматы, 2005 ж. 515-516 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті

СӨЖ
Пән: Қазіргі қазақ фонетикасы
Тақырыбы: Ассимиляция құбылысы және диссимиляция. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы Пунктуация мәселелері

Топ: ФИ-503
Орындаған: Куанова М.Б.
Тексерген: Қалиева С. Е.

Семей 2015 ж.

Жоспар:
1. Ассимилияция құбылысы және диссимиляция
2. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі
3. Қазақ жазуы және орфографиясы
4. Пунктуация мәселелері

Ассимилияция - сөз құрамында немесе сөздердің аралығында көршілес келген дыбыстардың бірі екіншісіне ықпал етіп, өзара үндесуі. Ассимилияция нәтижесінде бір дыбыс екінші дыбысты толық бағындыруы да, жартылай бағындыруы да мүмкін. Осыдан келіп, ассимилияция толық ассимилияция және жартылай ассимиляция деп аталатын екі түрге бөлінеді.
Егер тетелес келген екі дыбыстың бірі екіншісін дәл өзіндей, толық бағындарса, онда ол толық ассимилияция деп аталады. Мысалы, сүзсе деген сөз сөйлеу процесінде сүссе түрінде, басшы деген сөз башшы түрінде айтылыды. Бұл сөздердің құрамындағы көршілес дыбыстардың соңғысы өзінің алдыңғы дыбысты дәл өзіндей етіп, толық игеріп тұр.
Егер тетелес келген екі дыбыстың бірі екіншісін дәл өзіндей етіп өзгертпей, бір жақты, жартылай ғана икемдесе, онда ассимилияцияның мұндай түрі жартылай ассимилияция деп аталады. Мысалы, күз-дік, жас-тық деген сөздердегі қосымшалардың бірінде ұяңнан, екіншісінде қатаңнан басталып жалғануы сол түбір сөздің біреуінің соңғы дыбысы ұяң, екіншісінің соңғы дыбысы қатаң болуына қарай икемделіп үндесуінен. Бұл мысалдардағы көршілес келген дауыссыздардың бірі екіншісін өзіне бір жақты ғана - тек дауыс қатысы жағынан ғана - икемдеп тұр. Ассимилияцияның мұндай түрінің жартылай депаталуы да осыдан.
Көрші дыбыстардың бірінің екіншісіне ықпал ету бағытына қарай, ассимиляция екі түрге бөлінеді: оның бірі - прогрессивті ассимилияция, екіншісі - регрессивті ассимилияция. Алғашқы дыбыстардың кейінгі дыбысқа ықпал етіп, оны өзіне бағындыруы прогрессивті деп аталады. Ал, кейінгі дыбыстардың алғашқы дыбысқа ықпал етіп, оны өзіне бағындыруы регрессивті деп аталады.
Диссимиляция - бір тектес дыбыстардың арасында болады. Біркелкі дыбыстардың немесе өз ара ұқсас дыбыстардың әр дыбыстар немесе сәл ғана ұқсас дыбыстар болып өзгеруі.
Нәтижесіне қарағанда, диссимиляция ассимиляцияға қарама-қарсы құбылысы. Ассимиляция құбылысы бойынша әр дыбыстар біркелкі немесе өз ара ұқсас дыбыстар болып үндессе, диссимиляция құбылысы бойынша біркелкі немесе өз ара жақын, ұқсас дыбыстар әр басқа немесе өз ара ұқсастығы аз дыбыстар болып өзгереді. Мысалы, февраль (латынша februarius) сөзінің февраль болып өзгеріп қалыптасуы - осы аталған диссимиляция құбылысының нәтижесі. Орыс тіліндегі верблюд сөзі - велблюд сөзінің өзгерген түрі.
Түркі тілдеріндегі диссимиляция құбылысын аффикстердегі л, н дыбыстарының өзгеруінен көруге болады. Мысалы, қазақ, қырғыз тілдерінде л дыбысына аяқталған сөзге аффикстер де л дыбысынан басталып жалғануға тиісті болғанымен, ол өзгеріп, д дыбысына айналады.

2. Қазақ орфоэпиясының жай-күйі.
Орфоэпия - сөздер мен сөз тіркестерінің бірізді дұрыс айтылуын қамтамасыз ететін ережелер жиынтығы.
Орфоэпия ережелері тілдегі сөздер мен сөз тіркестерін әдеби тіл нормасына сай неғұрлым бірізді, дұрыс айтуды қамтиды. Бұл жеке дыбыстың, дыбыстар тіркестерінің айтылу ерекшеліктерімен, дыбыстардың үндестігімен тығыз байланысты. Орфоэпиялық норманы дұрыс меңгеру үшін тілдегі әрбір дыбыстың акустикалық-артикуляциялық белгі қасиеттерін қолданылуындағы ерекшеліктерді жақсы білу керек. Адам орфоэпиялық нормаларды, ережелерді негізінен жаттау арқылы емес, құлақпен тыңдап, үйрену арқылы игереді.
Қазақ тілінің дыбыс үндестігіне сәйкес көптеген сөздер орфография нормадан ауытқып айтылады. Мысалы, құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, айталады, ағиық, т.б. Сөздерді дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы орфоэпия сөздіктерде көрсетіліп отырады. Орфоэпия нормада дұрыс сөйлей білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. Орфоэпия тілдің ауызша сөйлеу нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық заңдылықтарына сүйенеді. Мысалы: орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе дыбыс үндестігі ерекше орын апады. Кейбір зерттеулерде сөздің бірыңғай жуан немесе жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып айтылуының фонологиялық мәні бар деп көрсетіледі. Мысалы, ен-сон-өн, іс-үн, үн т. б. сөздер бір-бірінен дискертті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан немесе жіңішкелігі, езулік-еріндігі арқылы ажыратылып тұр. Сондықтан дыбыс үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық нгізгі нормаларының бірі болып табылады.
Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір-бірімен үйлестілігі (ассимиляция) айтылуы: [башшы] басшы, [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ерекше мәні бар. Орфоэпия ұлттық тілдің қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен сөйлеу: [шаш] -- [чаш] емес, [ұш] -- [үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: [жарқын] -- [джарқын] емес, [жақсы] -- [джақсы] емес т. б. Сондай-ақ жалпыхалықтық тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқаларының маңцай (маңлай диал.) жылқылар (жылқыдар диал.) болып айтылуы ұлттық әдеби тіл нормаларының қалыптасуымен байланысты.
Қоғамдық өмірде шаршысөз (публичная речь) түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлар т. б.) пйда болып, әлеуметтік мәнінің артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң дыбыстарды "сындырып", "ұяңдатып" айту нормасы [қолғойды] -- [қолқойды] емес, [кәсібодақ] -- [кәсіподақ] емес, соңғы жылдарда әсіресе радиотелехабарларда әріп қуалай сөзді қалай жазылса, солай оқу дағдысымен байланысты бұзылып, "қатқылдата" дыбыстау жиі ұшырай бастады. Бұл жай орфоэпия тұрғысынан қазақ сөзінің әуезділігіне нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыс, нормадан жөнсіз ауытқу деп табылады.

3. Қазақ жазуы және орфографиясы.
Жазу өте ерте жасалып, ұзақ даму тарихи кезеңдерден өтті. Даму барысында жетілумен бірге оның принциптері де өзгеріп отырды. Оның себебі қай кез болмасын, жазуда сөздің дыбыстық жағын, яғни айтылу формасын дәл беру басшылыққа алынады, соған талпынады.
Қазақ тілінің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі. Қазақ жазуы және орфографиясы. Пунктуация мәселелері
Ассимиляция құбылысы және диссимиляция; қазақ орфоэпиясы; қазақ жазуы және орфографиясы; пунктуация мәселелері
Қазақ жазуы және орфографиясы
Қазақ жазуы және Ахмет Байтұрсынов
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің жай-күйі
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы
Қазақ тіліндегі фузия құбылысы
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы
Байтұрсынов жазуы және емле ережелерінің тарихы
Қазіргі қазақ поэзиясындағы метаморфоза құбылысы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь