Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов

Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835—1866 жж.) — демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-ғалым, шығыстанушы, саяхатшы, публицист және қоғам қайраткері Шоқан Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік пен Шығыс халықтарының мәдениеті жайлы терең түсінікті үйлестірді жөне қысқа ғүмырында мол да жан-жақты шығарма-шылық мұра қалдырды.
Уәлихановтың азамат, ғалым және ойшыл ретінде қалыптасуында орыстың озық мөдениеті мен ғылыми қайраткерлерінің маңызды рөл атқарғанын атап өтуіміз қажет. Шоқан В.Г. Белинскийдің, Н.Г. Чернышевскийдің, А.И. Герценнің, Н.А. Добролюбовтың еңбектерін оқып үйренді, олардың көзқарастары мен идеяларын қуаттады.
Уәлиханов шығармашылығын: 1) қалыптасу кезеңі (Петерборға барғанға дейінгі уақыт, яғни 1855—1859 жылдар аралығы) және 2) кемелдену кезеңі (1859—1865) деп екіге бөлуге болады. Петербордан басталатын қызықты да мазмұнды соңғы кезеңі Шоқанның туған жерге қайтып оралғаннан — өмірінің соңына дейінгі жылдарды қамтиды. Омбыда кадет корпусын бітірген Шоқан — өзінің отыз жылдық аз өмірінің ішінде этнография, Қазақстан жөне Орта Азия тарихы мен мәдениеті саласында еңбектер қалдырған ғалым, ағартушы-демократ.
Шоқан Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда көптеген шығармаларынан философиялық пікірлері мен тұжырымдарын байқауға болады. Ол «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы», «Даладағы мұсылмандықжөнінде», «Төңірі (Құдай)» деген еңбектерінде философия-ның негізгі меселесіне қатысты пікірлер айтады. Ең алдымен, Ш. Уәлихановтың сыртқы дүниенің адам санасынан тыс өмір сүретіндігіне шек келтірмейтшдігін айту керек. Қазақ жерінде шамандықтың орьш алу себебін түсіндіргеңде: «Сыртқы дүние — күн, ай, жұлдыздар және жер алғашқы қүдірет болып табылады», — деп көрсетеді. Сонымен бірге
        
        Қазақ ағартушылығының негізін салушы Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835—1866
жж.) — демократиялық ұлттық мәдениетіміздің көрнекті өкілі. Энциклопедист-
ғалым, ... ... ... және ... ... Шоқан
Уәлиханов өз бойында шын мәнінде еуропалық білімділік пен Шығыс
халықтарының мәдениеті жайлы терең түсінікті үйлестірді жөне қысқа
ғүмырында мол да ... ... мұра ... ... ... және ойшыл ретінде қалыптасуында ... ... мен ... ... ... рөл атқарғанын атап
өтуіміз қажет. ... В.Г. ... Н.Г. ... ... Н.А. ... ... оқып ... олардың көзқарастары
мен идеяларын қуаттады.
Уәлиханов шығармашылығын: 1) қалыптасу ... ... ... ... яғни ... ... ... және 2) кемелдену кезеңі
(1859—1865) деп екіге ... ... ... ... ... ... соңғы кезеңі Шоқанның туған жерге қайтып оралғаннан — өмірінің
соңына дейінгі жылдарды ... ... ... ... ... ... ... отыз жылдық аз өмірінің ішінде этнография, Қазақстан жөне Орта Азия
тарихы мен мәдениеті саласында еңбектер қалдырған ... ... ... ... философиялық мәселелер жөнінде еңбектер
жазбаған, алайда көптеген ... ... ... ... ... болады. Ол «Қазақтардағы ... ... ... ... ... деген еңбектерінде
философия-ның негізгі меселесіне қатысты пікірлер айтады. Ең алдымен, ... ... ... адам ... тыс өмір сүретіндігіне шек
келтірмейтшдігін айту керек. Қазақ жерінде ... орьш алу ... ... ... — күн, ай, ... және жер алғашқы қүдірет
болып табылады», — деп ... ... ... ... шығу ... зерттеуінен және басқа да ... ... ... ... ... құбылыс бол-майтындығына ... ... ... ... ... атты ... ... қасиет түтатын ырымдарының себебін ... ... ... ... ... ... ... дүниенің санадан тыс өмір сүретіндігін, оның
объективтік завдылықтарға ... ... ... болғанын көреміз. Қазіргі кезде философияның негізгі мәселесінің
маңыздысы есебінде адам, оның қоршаған дүниеге қарым-қатынасы ... бүл ... ... екенін сонау XIX ғасырдың орта кезеңінде-ақ
айтып кеткен. «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» деген" ... ... ... өмір мен өлім әрқашанда түпсіз сырға толы ғажайьш таңданудың пәні
болғанын» көрсетеді. Ғажайып ... өмір мең өлім ... ... ... ... ... ... туғаны жайлы пікір
түжырымдайды. Бұдан Шоқан Уәлихановтың адам мәселесіне, оның пәни ... өлім мен өлім ... ... мән ... ... ... шығуының бір себебі табиғатқа екінші ғажайып нәрсе — адам, ... ойға және ... ... рухы екенін көрсетеді. Яғни, адамның
ішкі дүниесі, оның қоршаған дүниеге қатынасы зертгеуді қажет ететін мөселе
ретінде қаралды.
Шоқан діннің, ... ... ... татар жөне Бұхара молдаларының
таратып жүрген діни қағидаларының халыққа тигізіп жүрген зияндығын баса
айтады. ... ... бүл ... ... ... ... «ой ... дамуын тежейтін өлі схаластикадан басқа ештеңе әкелмейтінін» ... ... ... ... жақтаушылардың Мұхаммед ілімін «тазартуға
болады» деген пікірлеріне қарсы ... онда ... ... ... мүмкін
еместігін айтады.
Шоқанның прогресті халықтың материалдық тұрмыс жағ-дайыньщ жақсаруымен
тікелей байланыстыруы қоғамды дұрыс философиялық түрғыдан түсінудің бірден-
бір белгісі ... ... ... ... ... Уәлиханов қоғамның топқа,
жікке бөлінетіндігін, үстем топтың мүддесі қалың бүқараның мүң-мүқтажына
қайшы келетіндігін атап ... ... ... нәрсе — Шоқанның демократиялық көзқарастары.
Мысалы, «Сот реформасы жөніндегі жазба-лар» атты еңбегінде патша өкіметі
тағайындаған соттан ... ... ... ... ... ... билер
артык де-ген қорытындыға кедді. Себебі би болу үшін ол адам ... ... ... керек. Егер әділ болмаса, оған ешкім билік
айтқызуға келмей қояды, ал патша ... ... сот ... ... ... міндетін атқаратын болады, оның ... ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Халық дұрыс
даму үшін, адды-мен қажет нәрселер өзіндік даму, өзін өзі ... өзін ... жөне өз соты ... ... Осы өзгерістерді енгізіп және оны сақтап
қалу үшін, реформалар халықтың материалдық мүқтажына сәйкес және ... ... болу ... ... ... ... ... негізделген немесе басқа елдің ... ... ... ... ... ... ... тигізеді.86 Сонымен бірге ... ... ғана ... ... өмір сүру ... деген ойдан аулақ.
Керісінше, еуропалық, жалпы адам-заттық мәдениетті ... қай ... ... ... ... болу ... деген ойды қолдайды. Әрине,
еуропалық мөдениетті меңгеру үшін қазақ халқы ... ... іске ... Бұл ретте қазақ жұрты үшін орыс мәдениетінің маңызын Шоқан ерекше
жоғары бағалады. Осы себептен де ... ... ... ... мектептерін ашуды, басқа да білім ошақтарын көбейтуді кеңес ... ... ... ... мен ... ... ... қинала
көңіл аударады. Алғашқы кезде осы қиыншылықтардың бәрін патша өкіметі шеше
алады деп ... ... ... көтермелемек тәсіліне үлкен үміт
артады. Шоқан Ресейдің оку орнын бітіріп, Еуропадағы ғылыми ... де, өз ... ... ... ... ... ... мүңын жоқтады. Н.Г. Потанин: «Еуропаға қүштарлық ... ... ... ... ... ол тәрбиеленген еуропалық рух оны өз
елінің қыз-метшісі ... ... — деп ... ... нөтижелі істер күткен Шоқан бірте-бірте үмітін үзе
бастайды. Әсіресе, ... ... ... ... ол ... отаршылдық озбыр істеріне наразылық білдіріп, қызметтен шығып,
ел ішіне кетеді. Н.М. ... ... ... ... ... ... өркениет нөрін татып, білім алса да, бөтен ... ... ... көзі Мен ... ... ... бо-лашағына сенбей, өз
жүртына оралуды жөн керді», — дейді. ... ... ... ... ... ... ... жасалатын реформаға шешуші мәселе
деп қарады. Сондықтан ... ... ... ... рет ... ... та ... Н.Г. Чернышевскийдің «Философиядағы
антропологиялық принцип» атгы Батыс Еуропа экономистерінің, оның ішінде ... ... ... ... ... ... мәселелеріне
көзқарас-тарын қолдауы көңіл аударарлық. Уәлиханов соңғысының жүмыстарымен
де жақсы таныс болған. ... ойын ... ... ... ... өлеуметтік қауымдастықтың түрмыстық, үлттық, тектік-
топтық, психоло-гиялық жөне салт-дөстүр ерекшеліктерін ескеруге тиіс деді.
Революцияшыл демократтар реформа мөнін теріске шығармағанымен, ... ... ... жолын қойса, Уәлиханов типтік ағартушылықты
үстаньш, халық бұқарасының өмірін материалдық және ... ... ... реформа деп білді. Қоғамдық прогрестің бірінші шарты ағарту мен ... ... ... соң ... жүргізуде деп түсінді. Уәлиханов жалпы
әлеуметтік бақытсыздықтың себебін жаппай сауатсыздықтан іздеді. ... ... ... ... ... ... шарттылығы жайлы
айтылған жеке ойлары болғанымен, ... ... ... ... Бірінші кезекте қалың бұқараның надандығы мен қараңғылығын жою
қажет. Олай болмаған ... ... ... экономикалық, әкімшілік жөне
сот реформаларының менін бұқара түсінбеуі мүмкін. Ал ... ... ... ... пен ... қанаудан арылған еркін, тәуелсіз қоғам
құру.
Уәлиханов ... ... ... ... ... Дін
түрлерінің ішінде Уөлиханов ислам мен христиандыққа қарағанда буддизмді
«гуманды ілім» деп ... ... ... ... ... оның
шығармашылық мүрасы мен практикалық іс-өрекеті Орта Азия мен Қазақстанның
ру-хани қалыптасуы жолындағы үлкен белес ... ... ... ... ...... және жазушы
Ыбырай Алтынсарин (1841—1889 жж.). Ыбырай дүниетанымы қалыптасуына туған
елінің халық ауыз ... ... орыс ... мен ... еңбектері өз әсерін тигізді. Уәлиханов секілді, Алтьшсарин да
өз халқының артта қалушылығын жоюдың бірден-бір жолы ... ... және ... ... ... ісінің үйымдастырылуы мен дамуына
белсене, араласты.
Ыбырай Алтынсарин арнайы философиялық тақырыпта ең-бектер жазбаған,
дегенмен, ағарту және ... ... ... ... ... ... пікірлер қалыптастырған. Ыбырайдың көптеген өлеңдері
мен өңгімелерінен оның қоршаған дүниенің санадан тыс жене ... ... ... байқаймыз. «Жаз», «Өзен» сияқты өлендерінде
табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен ... оның адам ... ... тәуелсіз екеңдігі сезіледі. Бұл — ұлы ағартушының дүние туралы көзқа-
растарының бір ... ... ... ... жаратушы Құдай деп біледі.
Бүл ойды ол ... ... ... ... Мысалы, «Жаратқан
мүнша таңсық Жаббар Құдай» «Жаратты неше алуан жүрт бір Құдайым» деген ... ... ... т.б. ... осы ... ... ... бүкіл дүниені, жан-жануарларды
атай келіп, «мұның бәрі де жалғыз теңдесі жоқ, ұқсасы жоқ бір ... ... һөм ... жаратушы халық — қадір екеңцігіне дәлел
болса керек», — деп түжырымдайды. Ойды ... ... ... ... ... емір ... ... сонымен бірге дүниені
жаратушы Құдай деп біледі. Бұдан Алтынсариннің дүниеге көзқарасы деизмге
жакын екенін ... ... ... ... ... ... ... болған деп айтып жүр. Мәселені нақты қарасақ, Алтынсарин Шоқан
сияқты татар және Бұхарадан келген ... ... ... ... ... ... Н.И. Ильминскийге 1882 жылы 12 қыркүйекте ... ... жөне ... ... ... ... өз діні ... толық мешеу,
оның есесіне мұсылман еместің бәріне өшпенділікпен ... ... ... ... ... дүмше молдалардың барлық ақылпарасатты тек Мұхаммед
дінінен тапқысы ... ... ... ... ... ресми және монопологиялық түрге айналса, ерте
ме, кеш пе, оның ... ... ... ... ... ... ... идеология болып тұрған кезінде озбыр түріне қарсы
шықты. Мұнымен қатар Алтынсарин ... ... ... ... зорлап
үйретушілерге де үзілді-кесідді қарсы бодды. В.В. Катаринскийге 1888 жылдың
20 ақпанында жолдаған хатында А.Г. ... ... ... ... ... ... мен оның парыздарын уағыздағаны туралы қатты ренжіп
жазады. Ыбырай: «...мұнымен тек окытуиіылар мектебінің ... ғана ... ... жалпы орыс-қазақ мектептершің бәрінің де келешегін мүлдем
бүлдіріп алуымыз мүмкін ...... ... және ... ... құндылығы жөне
маңызы жағынан ерекше орын алады. Мысалы, «Жаз», ... ... ... сұлулығы, көк-орай шалғынды көркі, күмістей сылдыраған суы,
көкжиектің мүнарланған сағымы ... ... ... Бұл ... ... ... табиғатты сүйе білуге, қүрметтей білуге
тәрбиелейді. Ағартушылық женіндегі көпте-ген ... мен ... ... ән-күйден, суреттен сабақ беру керектігін мәселе етіп қояды.
Бұдан ... ... ... ... берудің маңызын жоғары
бағалағандығын көреміз.
Этикалық ... ... ... ... ... асыл ... ... Ең алдымен, Ыбырайдың өз басының өте жоғары дәрежелі мәдениет
иесі ... айта кету ... Оның ... мен ... ... кішіпейілділік пен ізгіліктің белгісі айқын көрінеді. Үстазы
болған Н.И. ... ... ... үлкен қүрмет пен ілтипат
сезімдерін білдіріп, ал өзінің шәкірті ... ... А.А. ... ... ... «сүйікті досым» деп бастап жазады. Кейбіреулерге
ағарту жүмысындағы кемшіліктері үшін ... сөз ... ... білдірсе,
артынан артық кеткеніне кешірім сүраған көңілін білдіреді.
Жастарды инабаттылық пен адамгершілікке тәрбиелейтін ... орын ... ... сүю, ... құрмет-теу, мейіртділік,
кішіпейілділік сияқты қасиетгерді қьірда ... ... ... ... ... арқылы жеткізе білді. ... ... ... ... талқылайды. Ресей оқу орындарынан білім
алып, өркениеттен нәр алған Алтынсарин демократиялық ағартушылық идеяла-рын
қазақ елінде ... ... үшін ... ... ... ... балалар, оқылық»,
«Өнер, білім баржүрттар» сияқты ... ... ... ... ... ... ісінің тек насихатшысы ғана емес, сонымен бірге аса
көрнекті үйымдас-тырушысы болды. Қазақ даласында ... ... ... ... ... ... ... кадрлар даярлайтын арнайы техникальіқ-
кәсптік оқу орындарьш ашу жөнівде ... ... ... Алтьшсариннің
өндірістің қоғам өміріндегі рөлін жоғары бағалағандығы көрінеді. Ыбырай
айтқан ... ісі, ... ... өркендеуі сол замандағы қазақ халқы
үшін бірден-бір дүрыс жол ... ... ... ... шығармаларынан өз халқына деген зор
махаббатын, ... ... ... ... Н.И. ... В.В.
Катаринскийге жазған хаттарын-да қазақ халқының көңілі ашық, ... ... ... ... ... ... жүрт ... үлкен
сүйіспеншілікпен айтады. Халқының өзіндік мөдениетінің ... ... ... тілмен шүбарланбай, таза болға-нын тілейді. Н.И.Ильминскийге
1862 ж. жазған хатында: «Молдалар өздерінің адам ... ... ... ... қазақтың табиғи тілін де бұзып жүр», — деп ... ... ... ... қазақ халқы басқа ... ... және ... ... үлгі алуы керектігін әр
уақытта уағыздап отырды. Ыбырай толығы-мен ағартуды ... ... ... ... үшін ... ... феодалды-клерикалды
идеологиясын сынады, мүсылман дінбасыларын, олардың ... ... ... қоғамдық-саяси көзқарастарына шынайы да терең
демократизм, ез халқының ... ... ... ұмтылыс тән. «Қырғыз
қайғысы» деген жазбаларында ол 1868 ... ... ... ... ... ... реформасына наразылығын білдірді. Халыққа пай-
далы реформа қандай болу ... ... ... берер жауа-бы Шоқан
Уөлихановтың «Сот реформасы туралы» жазбала-рындағы ойларына ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселеде Алтынсарин
ғы-лым мен ағартушылыққа, олардың түрленуші күшіне сенім білдіреді.
Қазақ ағартушылығында, ... ... ... ... ... үлкен орын алған үлы ақын, ойшыл демократ, сазгер ... ... жж.) ... Оның ... ... елең, поэма,
философиялық проза, аудармалар мен әндерден түрады. Абай — ... ... ... негізін салушы. Ол «ақынның азаматтық парызы
шындықты ... ... ... ... пен ақылдың ... деп ... ... мәсе-леде Абай Алтынсарин ... ... Абай дін ... мен діни ... ... ... ... түрғысынан емес, Қазақстан ағартушы-демократтарының
кебісінде кездесетіндей, ... дін ... ... ... ... Дінбасыларының насихаттап жүрген соқыр сеніміне Абай
ақылмен тануды қарсы қойды. Немесе оның өз ... ... ... табарака
уатағаланың шөріксіз, ғайыпсыз, бірлігіне, барлығына... хақтығына бірлен
дәлел жүргізерлік болып, ақылы ... ... ... ... ... ... 13-
сөз).
Абай Құнанбаев өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына
деген қамқорлығымен әлемге ... ... ... ... ... ойы мен
қыры мол, күрделі. Оны біржақты бағалауға, бір ... ... ... ... туралы пікіріне келсек, деизмге жақын деуге болады. Бірішпіден,
сыртқы дүниенің санадан тыс өмір ... ... ... ... қара сөзінде адам: «...көзбен көріп, қүлақпен ... ... ... татып, мүрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады», — ... ... ... ... отыз ... ... жан-
жануарларды, адамды, тіпті, машина, фабрикаларды Алла жаратты деген тұжырым
жасайды. «Мен» және ... ... ... ... ... ... келеді. Ақынның ойынша, «мен» — ақын, жан, «менікі» —
адам ... ... ... ... жоқ өуел ... «менікі» өлсе, өлеін,
оған бекі, — деп, дене ... жан ... ... ... ... ... ... қүнды пікірлер қалдырды. Түйсіктеріміз арқылы дүниеден
хабар аламыз, пайда, залалды айыратын қуаттың аты — ақыл ... ... мен қара ... диалектикалық түжы-рымдардың
бейнесін көруге болады. «Қартайдық, қайғы ойла-дық, үйқы сергек» ... ... жок ... ... ... Тағдыр жоқ өткен өмір қайта
келмек.
Ал отыз екінші қара ...... ... ... ... ...... толқын — інілер, —
деп, дүниенің өзгерісте, дамуда екендігін болжайды. Мұнымен бірге ... ... бар, ... ... — бір ... ... іс» ... пікір
айтады. Өлеңдер мен қара сөздеріне зер салып қарасақ, көптеген философиялық
мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... көпшілігівде өмір, өмірдегі адамның орны, оның
мақсаты, мүң-мүқтажы туралы ой ... ... ... негізгі
мәселесі Абай шығармаларында кеңінен талқыланады деуге болады.
Ақынның эстетикалық және этикалық мәселелер жөніндегі ой-лікірлері ... ... ... ... ... ... ... Оның «Қүлақтан кіріл,
бойды алар», «Қүр айғай бақырған құлаққа ән бе ... ... ... ... адам ... өсер етер қуатты қүдіреті, шипалы ... ... ... жақсы ән мен тетті күйдің ассо-циативтік ... ... ... ... ең бір ... кездерін еске
түсіретіндігін шебер көрсетеді. ... ... ... ... көркем бейнесін ардақтап, оның адам ойы мен ... ... ... ... Абай ... ... ... маңызына ерекше
көңіл бөледі.
Тілге жеңіл, журекке жылы тиіп,
Теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы, —
деп, өлеңнің «іші алтын, сырты ... ... ... сөзбен сөз арасы
былғанбауын, әркімді мақтап, қайыр тілеуге арнал-май, адамгершілікті,
инабаттылықты ... ... баса ... ... ... ... ... пробле-малар десек,
қателеспейміз. Еңбекке, ғылымға мойын бүрмай, ауыл ... бос ... ... пысықсымақтар жөнінде:
Осындай сидаң жігіт елде мол-ақ,
Бөрі де шаруаға келеді олақ.
Сырын тұзер біреу жоқ, сыртын түзеп,
Бар өнері — қу борбай, сымпыс, ... ... ... бос ... ... ... ... сынайды. Әсіресе, пайдасы
үшін арын сатқан, екіжүзді адамдарға ... ... ... ру тартысы, болыс сайлауы, партия таласы секілді парықсыздықтарға
итермелеп жүрген ауыл ... ... ... ... ... тамған жас қамыс,
Ормасаңшы, көктейін, —
деп ренішін біддіреді. Жастарға ғылым таппай мақтанбауды, ... ... ... ... мал ... ... мінездерден аулақ болуды кеңес
етеді.
Әсемпаз болма ернеге,
Өнерпаз болсаң, арқалан.
Сен де — бір ... ... тап та, бар, ... ... әр адам қоғамда өзінің орнын алуы керектігін, ол үшін өнер мен ... ... ... ... ... ... Абайдың көзқарасы, әрине, идеалистік тұрғыда
болды. Ол ... ... ... ... даму деңгейі төмен болуы
себепті қоғамның объективтік заңдылықтарын дәл ... өте қиын ... ақын ... кезде әлеуметтік істерге біраз араласып, Орта ... басы ... ... ... 76 баптан тұратын жаңа заң
ережелерін ұсынады. Қазақ даласында реформалар енгізуге тал-пынады. Алайда
ескі, ... ... ... ... ... ... және ... қолданған патша өкіметі бұл реформаларды аяқсыз қалдырды. Орыстың
алдың-ғы ... ... ... ... ... Абай ... ... аспайтынына бірте-бірте көзі жетеді. Қазақ елінде
бай, ... ... ... ... ... ... Абай ақын көрді.
Кедейлердің жоқ-шылық ... ... ... мен сол ... ай», тағы
басқа өлеңдерінде өмірді реалистік түрғыдан суреттейді, қалың бүқараның
ауыр тағдырына жаны ... ... жол ... ақын да ... ... сияқты қазақ халқының шыр-ғалаңнан қүтылар
жолы — білім игеру, кәсіптік дамыту, аянбай еңбек ету деп ... ... ... ... ... ... ... асқан штшадан
Мимен асқан қара артық.
Сақалын сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық,—
деген ... ... ... ... ой ... ... еңбек етудің
арқасында ғана адам дүрыс тұрмыс қүра ... ... ... ... ... деп түжырымд айды.
Абайша, сену үшін алдымен ... ... Бұл ... Пьер ... ... Абай адам ... оның ... толы қоғамдық
болмысыньщ аясында қарастырады. Осыдан ... ... ... шығармашылық мүмкіндігінің шексіздігі туралы идея туады. Ал
адам — өз тағдырының қожасы жөне ... Адам ... ... ... ... әр адам ... қайталанбас сонылығы — Абай
тұжырымдамасындағы негізгі идеялар. Өз шығармаларыңда ол ... ... ... ...... ... қасиетінің белгісі, көрінісі
деп айтудан жалықпайды.
Адамдардың әртүрлілігі жайлы айта келіп, Абай өр адамның өмірде ... ... ... атап ... Адамның өз орнын, өзін табуына
жол сілтеу, бағыт беру — ... ... ... бірінші
міндеті осы деп біледі. Осыдан келіп, «Адам ... ... Абай ... ... ... мен мәні ... ... әр адам өзінің
шығармашылық мүмкіндігін іске асырып, өзін ... ... және ... ... ғана ол жаратылысынан өзіне белгіленген орынға сай келеді.
Абай — ұлы гуманист. Абстрактылы, утопиялық сарынды ... Ол ... ... ... сырт күш деп ... ... жан ... мәңгілік,
шексіздік жайлы ой қозғағанмен, бұл ұғымдар діни ... ... ... игі ... мен ойдың өлеуметтік жадындағы мәңгіліктігі ... ... ... ... және ... деп ... ... адамның рухани
дүниесі мен тән тіршілігін, биологиялық бол-мысын қарама-қарсы ... ... бүл ... жан мен төн ... ... ... қоймайды.
Осылайша, Абай адам мәселесін этикалық, қоғамдық-саяси, т.б. ... ... ... ... ... ... үғынуға үмтылғанын атап
өтуіміз қажет.
Өз халқын шын пейілімен сүйген Абайға ұлтшылдық, ... ... жат. Ол өз ... бір ... ... қалмауға, тұйықталмауға,
рухани байлықтарын өр халықтың, соның ... орыс ... ... ... ... ... ... терең адамгершілік мағынаға ие
және ағартушылық-тербиелік мәні жағынан баға ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Рухани мәдениеттің негізін салған қазақ ғұламалары7 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Уәлиханұлы Шоқан Шыңғысұлы4 бет
ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ ағартушыларының қоғамдық - саяси көзқарастары19 бет
Шоқан (Мұхаммед-Ханафия) Уәлиханұлы11 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Шоқан Уәлиханов13 бет
Шоқан уәлиханов жайлы8 бет
Шоқан Уәлиханов талантты ғалым14 бет
Шоқан уәлиханов туралы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь