Қазақ философиясы қалыптасуының тарихи ерекшеліктері

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

Қазақ философиясы қалыптасуының тарихи ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..7

Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
КІРІСПЕ

Әдетте, адамдардың барлығы да ізденуші өмірге қажеттінің бәрін өзімен бірге ала келген жоқ. Тарихты адам жасайды, адамзат тарихы дегеніміз – дарияның асау тасқыны да, толқынға қарсы жүзетін кеме де, кемені қозғаушы жекен де осы адамның бір өзі ғана. Демек өмірдің мәні де, қожасы да адам. Рас, адам өмірі ешбір бөгетсіз сырғи бермейді.
Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақтар, ғасырлар бойында жазба мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін бұл мұра өте үлкен қарқынмен дами отырып, әр қилы ерешеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Зерттеу тақырыбы: «Қазақ философиясы қалыптасуының тарихи ерекшеліктері» деп аталады. Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап, қазіргі заманғы толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия тарихы мол орын алды. Оның негізгі бағыттары ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, дүниеге шынайы түрдегі көзқарасты, дінді тану және басқа да еркін ойлау процестерін, адамгершілік мәселелер мен адам туралы ілімдерді, күш көрсетпеу идеясы және оның күш көрсету саясатына қарсы бағыттарды насихаттау, тағы басқа мәселелері болды. Бұл қызығушылық оқырман қауымының, оның ішінде философтардың тарихи логикасына жету жолында пайда болды. Сонымен қатар сол кездегі қазақ философиясының тарихи ерекшеліктерін бағалағысы келетін біздер үшін, үлкен сын сағат туғандай.
Тақырыптың өзектілігі:
Тәуелсіздікке көзі жеткен Қазақстан Республикасы алдында руханиет саласында орасан зор әрі қасиетті мақсат – халық рухын, оның өзегі – ұлттық философияны жаңғырту немесе қайтадан қалпына келтіру мақсаты тұрған еді. Қаншама экономикалық және саяси жетістіктерге жеткенмен де, мәдени қайта өркендеусіз, Қазақстан өркениетті елдер қатарына еш қосыла алмайды. Біздер ауызша да, жазбаша да «рухы күшті халық», «рухани биік халық» деп бағалаймыз. Қазақылықты немесе ұлттық рухты анықтауға тікелей қатысы бар басқа да қасиеттер болуы мүмкін. Қалай болғанда да олардың қазақ халқының тұтастығынан туындайтындығына күмән келтіруге болмайды. Оны бейнелейтін, санасына сіңіретін адам.
Зерттеліп отырған тарихи кезеңдегі және алға қойылған мақсат негізінде төмендегідей міндеттер бейнеленеді:
- Зерттелмеген жақтарын ашу. Бүгін де осының дұұрыстығын анықтау;
- Деректемелер мен әдебиеттерді топтастыра отырып, әр әдебиеттерге сыни көзқарас тұрғысынан қарай отырып, қазақ философиясының тарихи ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсету.
Философия тарихы туралы жазылған еңбектер ерте заманнан белгілі. Ұлы ғұлама ойшыладардың шығармашылық мұраларын, олардың философияға қосқан үлестері, көтерген өзекті мәселелері жайлы әр елдің, әр заманның тарихшылары айқындап кеткен тұжырымдар, келелі ақын мен сезімге негізделген ойлары баршылық. Оларда философияның қоғамдық сананың ерекше түрі ретінде дүниеге келуіне басқадай алғышарттардың бастысы болып, мифологияның, діннің халықтың қарапайым санасының, ғылымның тигізген әсерлері толыққанды да ерекше сипатталған.
Реферат жұмысының деректік негізі ХХ ғасыр басында шыққан 80-90 жылдар аралығында әдебиет, баспасөз беттерінде жарияланған кейбір мақалалар пайдаланылды. Сонымен қатар, М.Орынбековтың, Қ.Ш.Бейсеновтың, Қ. Өмірәлиев сынды зерттеушілердің еңбектері қаралды. Атап айтқанда М.Орынбековтың «Ежелгі қазақтың дүниетанымы» атты монографиясында қазақ жерінде көне заманда өткен сақтар, түркілердің дүниетанымдық негіздері, ой кешу үрдістері, озық философиялық ұғымдары тарихилық, сабақтастық тұрғысынан қарастырылып, оның біртұтас қазақ ұлттық сана-сезімінің мазмұнын құрайтындығы жөнінде пікірлер айтылған. Ал Қ.Бейсеновтың «Қазақ топырағында қалыптасқан ғақмиятты ой ешу үрдістері» еңбегінде философиялық принциптері арқылы рухани мәдениеттің тарихи бітімдері айқындалып, олардың дүниетанымдық типтік ерекшеліктері баяндалды.
Бұл еңбектердегі философиялық ой-толғамдар оқырманды қызықтырып, сырттан қарап, сол оқиғаларға өзінше баға беруге итермелейді, және де бұл еңбектер реферат жұмысының жазылуына негіз болады.
Халық философиясы тарихының тәуелсіз мемлекет үшін маңызы аса зор. Өйткені өзінің жеке философиясы болмаған елдің дербес рухани тұрмыс пен өркендеуге мүмкіндігі болмай, бөгде тектік факторларға тәуелділігі күшейе түседі. Ұлттық философия тарихы – жүйелілік ілім, ол философияның бір бөлігіне дәлірек айтқанда, тарих философиясына жатады.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Бейсенов Қ.Ж. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақмиятты ой кешу үрдістері – А.: 1994
2. Алтаев Ж. Философия және мәдениеттану: оқу құралы – 2-ші басылымы – А.: 2001 – 272 б.
3. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында – Алматы
4. Нұрпейіс К. «Ұлттық рух» //Ақиқат, 2000, № 10, 3-9 б.
5. Қысқаша философия тарихы – А.: 1999 – 272 б.
6. ХХІ ғ. Ұлттық философияның көкжиегі көріне ме? //Ақиқат, 1998, №11, 12-20 б.
7. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы – А.: 1996, 168 б.
8. Өмірәлиев Қ. VІІІ – XII ғ. Көне түрік әдеби ескерткіштері – А.: 1985
9. Тұрғынбаев Ә.Х. Философия тарихы – А.: 2001 – 378 б.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.....................................................................
..................................................4
Қазақ философиясы қалыптасуының тарихи
ерекшеліктері..............................7
Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық
ойлар..................................12
Қорытынды...................................................................
.........................................20
Қолданылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
......22
КІРІСПЕ
Әдетте, ... ... да ... ... ... ... өзімен
бірге ала келген жоқ. Тарихты адам жасайды, адамзат тарихы ... ... асау ... да, ... ... жүзетін кеме де, кемені қозғаушы
жекен де осы ... бір өзі ... ... ... мәні де, қожасы да ... адам ... ... ... ... ... ... өмір сүріп келе жатқан түркі ... ... ... ... бірі ... ... ... жазба
мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді.
Ал жазба әдебиет пайда болғаннан ... бұл мұра өте ... ... дами
отырып, әр қилы ерешеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Зерттеу тақырыбы: ... ... ... ... деп ... Осы ... мұра жүйесінде қазақтың ертедегі
философиялық ойлау элементтерінен бастап, ... ... ... ... ... ... ұзақ та жемісті философия тарихы
мол орын алды. Оның ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты, дінді тану және басқа да еркін
ойлау процестерін, адамгершілік мәселелер мен адам туралы ... ... ... және оның күш ... саясатына қарсы бағыттарды
насихаттау, тағы ... ... ... Бұл ... ... ... ... философтардың тарихи логикасына жету жолында пайда болды.
Сонымен қатар сол ... ... ... ... ерекшеліктерін
бағалағысы келетін біздер үшін, үлкен сын ... ... ... көзі ... ... ... ... руханиет
саласында орасан зор әрі қасиетті мақсат – халық рухын, оның өзегі – ұлттық
философияны жаңғырту немесе қайтадан ... ... ... ... ... экономикалық және саяси жетістіктерге жеткенмен де, мәдени қайта
өркендеусіз, ... ... ... ... еш қосыла алмайды. Біздер
ауызша да, жазбаша да ... ... ... ... биік ... ... Қазақылықты немесе ұлттық рухты анықтауға тікелей қатысы бар
басқа да қасиеттер ... ... ... ... да ... ... халқының
тұтастығынан туындайтындығына күмән келтіруге болмайды. Оны бейнелейтін,
санасына ... ... ... ... ... және алға ... мақсат негізінде
төмендегідей міндеттер бейнеленеді:
- Зерттелмеген жақтарын ашу. Бүгін де осының дұұрыстығын анықтау;
- Деректемелер мен әдебиеттерді ... ... әр ... ... тұрғысынан қарай отырып, қазақ философиясының тарихи
ерекшеліктерін жан-жақты ашып көрсету.
Философия тарихы ... ... ... ерте заманнан белгілі. Ұлы
ғұлама ойшыладардың шығармашылық мұраларын, ... ... ... ... өзекті мәселелері жайлы әр ... әр ... ... ... тұжырымдар, келелі ақын мен сезімге негізделген
ойлары баршылық. Оларда философияның қоғамдық сананың ерекше түрі ретінде
дүниеге келуіне ... ... ... ... мифологияның, діннің
халықтың қарапайым санасының, ғылымның тигізген әсерлері толыққанды ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басында шыққан 80-90 жылдар
аралығында әдебиет, баспасөз ... ... ... ... ... ... М.Орынбековтың, Қ.Ш.Бейсеновтың, Қ. Өмірәлиев
сынды зерттеушілердің ... ... Атап ... ... ... дүниетанымы» атты монографиясында қазақ жерінде көне
заманда ... ... ... ... негіздері, ой кешу
үрдістері, озық философиялық ұғымдары тарихилық, ... ... оның ... қазақ ұлттық сана-сезімінің мазмұнын
құрайтындығы жөнінде пікірлер айтылған. Ал Қ.Бейсеновтың ... ... ... ой ешу үрдістері» еңбегінде философиялық принциптері
арқылы рухани ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері баяндалды.
Бұл еңбектердегі философиялық ой-толғамдар оқырманды қызықтырып,
сырттан қарап, сол оқиғаларға өзінше баға беруге ... және де ... ... ... ... негіз болады.
Халық философиясы тарихының тәуелсіз мемлекет үшін маңызы аса ... ... жеке ... ... елдің дербес рухани тұрмыс пен
өркендеуге мүмкіндігі болмай, бөгде ... ... ... ... Ұлттық философия тарихы – жүйелілік ілім, ол ... ... ... ... ... ... ... философиясы қалыптасуының тарихи ерекшеліктері
Ежелгі заамннан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде
қалыптасқан ... ... бірі ... ... ... жазба
мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді.
Ал жазба әдебиет пайда ... ... бұл мұра өте ... ... ... әр қилы ... толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық элементтерінен
бастап, қазіргі заманғы толысқан философиялық теориясын ... ... та ... философия тарихы мол орын алды. Оның негізгі бағыттары
ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, ... ... ... ... тану және ... да еркін ойлау процестерін, ... ... адам ... ... күш ... ... және оның күш көрсету
саясатына қарсы бағыттарды насихаттауы, тағы басқа мәселелері болды.
Ақындар мен ... ... мен ... ... мен
қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер – бәрі де ... ... ... объективті құбылыстарын тілге тиек, ойға өрнек етіп,
әр түрлі деңгейде, бірақ жалпы алғанда жартылай даму ... ... ... ... ... мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау
жүйесінің құрылымын жасады. Олар шынай реализм, бітімнің ... ... ... ... және ... ... адамгершілік, ізгілік,
имандылық, зорлық-зомбылықққа қарсы күресу, құқықтық саяси ... ... ... қоғам, жеке адам мәні, тағы басқалар еді.
Осы ... ... ... тоқыраушылыққа, қазақ халқының
прогрессивті дамуына кедергі болатын басқа да ... ... Бұл да ... философиясының қалыптасуы мен дамуының өзіндік
ерекшелігі.
Қазақ ... ... тағы бір ... деп оның ... ... сүйіспеншілігін, оның бағыты, мүддесі және болашағы
үшін ... ... және оған жету ... өз ... анық, жан-жақты
көрсете білуі дер едік.
Бұл айтқандардан қазақ философиясы басынан-аяқ тік тұрған, бірден
қалыптасып ... жүйе ... ... ... ... ... көзқарас, дүниені
жан-жақты танып білу, оның заңдылықтарын, таным процесін, ... ... ... ... ... жүйесін анықтау – ол ... ... ... ... ... ... ... қоршап тұрған табиғат пен әлеуметтік орта туралы ойлаудың
біршама жиынтығы болды. Негізінен кездейсоқтық, ... ... онда ... бай ... өмірін, халық даналығын
көрсететін философиялық мән бар еді. ... ... ... шығармашылық жолы
мен шығармалардың сақталуы ауыз мәдениетіне сай, оны есінде сақтау және
ұрпақтан-ұрпаққа өзгертпей, ... ... ... – бұл ... ... құбылыс.
Халқымыздың өмірін бейнелеген, адамдардың түйсігін, ойларын, өскелең
талабын көрсете білген ... ... ... ... бар.
Халық эпостары, ертегілер, аңыздар, лирикалық-тұрмыстық поэмалар, мақалдар
мен мәтелдер – адамдарды ... және ... ... ... ... ... ... өз уақытына сәйкес танып-
білуінің куәгерлері. Ауызша халық мәдени ... ... ... ... ... және ... ... білуге көмектеседі.
Табиғи және әлеуметтік өмірді тікелей бейнелеу, дүниенің құрылымы, оның
жасырын күштері ... ... ... – бұл қазақ философиясының бастапқы
кездегі деңгейі еді. Ол кезде жүйелі және негізделген көзқарас болған жоқ.,
сондықтан ол ... ... ... да ... ... философиясының тарихы – халық тарихының ең ... ... ірі. Онда ... ... ... мен ... идеялық
ізденістері, бай тарихы мен ұлттық ойлау айшықтары көрініс тапқан. Қазақ
философиясы – ... ... ... ... үшін үлкен негіз және
әдістемелік құрал. Ол ... ... ... да ... тығыз
байланыста. Сондықтан оны зерттеп үйренбейінше қазақ ғылымының ... ... ... ... ... ... және тағы басқа пайымдау мүмкін емес. Халықтың ұлт-азаттық
қозғалысымен тығыз қоян-қолтықтасқан ... ... ... ... ... азаматтық қасиетімен, әлеуметтік әділеттілікке жету жолдарын
тікелей іздеуге ат ... ... ... ... ... ... ... қазіргі аумағында алғашқы қауымдық
құрылыс ыдырап оның ... ... ... ... ... ... болуының тарихи алғышарты - миф. Бірақ оны философия
эпос ... ... және ... ... ғана ... Әрбір заманға
байланысты эпос мифтің түрін өзгертіп отырды және сонымен қатар өнер ... ... ... ... ... шығу ... оның
қоғамдық сананың шығу және жаңа бір түрі ретінде қалыптасуын жеделдетті.
Мифологиялық көзқарас пен табиғат және қоғам туралы жаңа ... ... ... ... ... ... шешу философияның
пайда болуының жолы деген де қалыптасқан ... бар. ... ... ... ... көзқарастың бағытын сақтауға тырысады. Соның негізінде
мифологиялық не аллегориялық – көркем, не ...... не ...
ғылыми ойлау, бірақ олардың әрқайсысынан қабылданған түрлеріне сыймайтын,
жаңа түсініктегі ойлау нысандарын құрайды.
Белгілі ... ... ... одан да ... мол ... ... егер де ол ... тіпті, танып- білуге мүмкіндік
бермесе, тәңірге немесе құпия ғаламат күшке сілтеме ...... ... ... ... әлеуметтік басқару жүйесін танып, оны түсініксіздеу
әлдебір күштің әсерімен түсіндіру ғылым мен ... ... ... ... ... жағдайда жеке адамға өзінің дүниеге көзқарасын
өзгертіп, мүмкіндігін жетілдіру – бұл миф пен ... ... бір ... ... ой ... ... ... бет бұру, дұрыс
көзқарастың қалыптасуы философияның пайда болуындағы диалектикалық синтез,
бастапқы қайшылықтардың ... ... ... пайда болуы туралы тек ойшылдардың дүниеге
көзқарасы жалпылықты, ... ... ... немесе
«бастауларды» анықтаудағы заңды бағыттары болған кезде ғана айтуға болады.
Діни – мифологиялық ... ... пен ... бой ... ... мен құбылыстардың, оқиғалардың мәнін ашуға, пікір-сайыс ретінде
қолданылатын ... ... ... ... ... мен ... тырысады. Бұл әрекет адамның жан-жақты ойлауы және ... ... ... қабысқан нәтижесінде туады.
Қазақ тарихында көп кездесетін ... ... осы ... ... ... және ... ... пайда болған кезінде
күшейеді. Соңғылардың қоғамдағы «заңды» орындары олардың төркіні құдайдан
немесе ... ... ... деп түсіндірілді. Сөйтіп, олардың
әлеуметтік дүниенің қажетті және заңдастырылған ... ... ... ролі ... Осы рулардан шыққан ойшылдардың әлеуметтік
идеялары қоғамның даму ... ... ... ... Осыдан келіп
олардың көзқарасы, қоғамның тарихи дамуының мүддесіне сай ... ... ... ... ... Төле би, ... би, ... би
және тағы басқа ой жүйесі, олардың ақыл кеңесі, айтқан тұжырымдары осыған
дәлел.
Жалпы дүниежүзілік тарихтан ... ... ... ... ... экономикалық мүдделер мен саяси ... ... ... діни және тағы ... ... ... ... Олар – азаттық және адам еркіндігі, діни сенім және ақыл-ой, өмір
сүру және адамгершілік ... ... пен ... ... ... «қой
үстіне бозторғай жұмыртқалаған», «алтын ғасыр» және «ақыр заман» туралы
және басқа мәселелер.
Қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... асып жатады. Мәселен, ағартушылық бағыты таза ұлттық қасиетке
ғана ие ... Оның ... ... ерекшеліктері әлемдік жалпылықпен
астарланып жатады. Қазақ ағартушылығының ерекшелігі – ... ... ... етіп ... ... ... тығыз байланысы. Соңғысы жалпы
ағартушылықтың әлеуметтік табиғатына сай. Жаңадан қалыптасып келе ... ... ... ... отырып, бұл ағартушылық халықтың
ұлттық сана-сезімін оятуға, оның ... ... ... жетуіне
жәрдемдесті.
Оның Қазақстанда қалыптасып, ... ... ... ... ... ауыз ... мен ... феодализмнен капитализмге
өту барысында шыққан. Қазақ философиясында қоғамдық ой үш кезеңнен ...... ... және ... ... ... ... белгілі бір
кеңістік – уақыт, философиялық құбылыстарды үш кезеңге бөліп ... Алғы ... ... пен субъективтілікті өте нашар
ажырататын сана. Оның ... ... ... ... кем, ... ... ... алмайды. Осы құбылыс қазақ философиясы ... ... ХІІ ... ... кезеңдеріне тән.
2) Объективтілік пен субъективтілікті жоғары деңгейде ажырататын сана.
Оның негізінде түсініктерді ... ... ... ... ... жасау. Яғни ойлау дәрежесі ұлғайып, қоршап тұрған дүниені,
қоғамды және ... өзін ... ... ... жету. Осы құбылыс қазақ
философиясы тарихының XIV ғасыр XX ғасыр ... ... ... ... ... ... ... байытылып, классикалық жүйеге ие
болған және әлемдік рухани ... ... ... ... алғы философиялық ойлар
Қазақтың ата-тегі болып табылатын сақтар, ... ... ... ... ... көшпенділк әмбебапшылығы
басымдылыққа ие болды. Солай бола ... жер ... де ... ... ... ... ... отырды.
Ұлттық сананың өсуі, мәдениеттің қайта өрлеуі 25 ғасырлық тарихы бар
халықтың рухани бастауларға көңіл аударуын ... ... еді. ... арғы философиясынан бастап дінге сенімінде, ... және ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық мәселе отырықшы тайпалардың ... ... ара ... ... Бұл көне түрік жазу
мәдениетінің ... ... ... (көк ... ұрпақтары VІ ғасыр хандықтың басқару жүйесін ... ... ... ... пен заң ... ісі ақсақалдар алқасының
(кейінгі қазақ хандығында – билер алқасы мен хан кеңесі) құзырында болды.
Ал хан ... ... ... ... ... ... Бұл мансаптар мұрагерлік жолмен хандық билік, ... ... ... ... ... құқықтық санасының әрі ... ... ... кең ауқымды жеті баптан тұратын, ... ... ... ... атқа ие ... ел ... ғасыр басында жазылған атылмыш жәдігерліктер типі XIX-XV ғасыларға
дейін жеткен. Мұндай жәдігерліктер қатарына «Қорқыт Ата» ... ... да ... болады. Олардың өзара желілері, баяндау үлгілері,
дүниетанымдық арқаулары өте ұқсас.
Бұл аталмыш жәдігерліктердің ... да ... ... көктей
өтеді, ол олардың дүниетанымдық өзегі ретінде көрінеді. Мысалы: ... ... ... мына ... ... болады:
«Жоғарыда Көк тәңірі, төменде Қара жер жаралған екі арасында кісі ... ... ... үстінен қарайтын «Тәңіріден болған», яғни қоғамдық
үстемдікке ие болғандар Бумын, ... ... ... еді. Аспанның,
жердің, тау-ойпатының кереғар ұғымдар, ... ... ... көне ... ... ... да ... алды ма? Әрине,
оның үстіне тәңіршілдік, анимизм мен тотемдік көзқарастар ... ... ... ... (Көк ... мен Қара жер ... аралығындағы
ғұмыр кешкен адамзаттың екі топқа бөлінуі де адамдардың қарама-қарсы екі
жаратушының қайсысына «жақын» ... ... ... тығыз байланысты
болғандығын көруге болады. Тәңіршілдік көзқарастың танымдық тірегі ... ... ... ... ... ... Түркілердің танымдық
қабілеті, жеңіске жетуі табғачқа (қарақытай) бағынғаны үшін жазалануы да
тәңірінің ... ... ... ... ... ... ... келтіретін болса, дана қарт Тоныкөк өзінің біліктілігін тәңірдің ... ... ол ... ... ... ... Әрине, өзінің табиғи
қабілетінің арқасында. Өзінің даналығын дәріптеу ... ... ... алып ... ... дана ... ... сөз тіркесін
жауларының аузына салып отыратындығы Тоныкөктің мақтаныш ... ... ... жазбалары «Қорқыт Ата» кітабы, Оғызнама жәдігерліктерінде
тотемдік, аналистік ... ... ... ... ойлаудың
ықпалы азая бастағаны байқалады. Оны оқиғалар желісінің реалистік, тарихи
шындыққа біршама жанасымды тұрғыда баяндалатынынан-ақ ... ... ... ... ... тас дәуірінен бастап еңбек құралын
сапасына қарай таңдады, ... ... ... ... ... ... дәуірі жалпы тұрғыдан бақташылықтың пайда болуымен, яғни қоғамдағы
алғашқы ең үлкен ебек ... ... Бұл ... ... өркендеуіне қуатты қозғаушы күш береді. Сапа санаты қасиет ұғымына
алып ... Ол ... ... ... мен ... ... ... Ғұндардың өзі заттар мен тіршілік иелеріне сапа ... ... ... оның ... ... ... отырып сайлады.
Оның қасиеттері неғұрлым ... ... ... ... мен ... ... ал кәрілері мен әлсіздері керісінше болды.
Мұндай теңсіздік сапалардың сандық ... ... ... ... ... көп, ең бай адам ... жылқы иеленеді!?!! Демек
малшылықтың дамуы сандық айқындылықты дүниеге әкелді. Санның ... ... пен ... Қазақтың ата тегінің еңбек әрекетімен, сан
мың шақырымдық көш жолдарының ... бір күн мен айға ... ... ... ... ... басталды. Кеңістік бет-бағдары ежелгі
қазақтар ... ... ... ерекшелінеді. Ғұндар жайлы былай
делінген: «Шаньюй ертемен ... ... ... ... ... қарай айға
табыну үшін шығады». Ғұндардан қалған бұл дәстүр түріктерге ауысты. Бұл
ғұндардың алғашқы ... ... ... ... қуаттайды. Киіз
үйлерінің есігі әрқашан оңтүстікке ашылған Монғолиядан айырмашылығы осында.
Таным бағдарында ... ... ... көне тас ... ... көне ... ... Шығыс алдыңғы жоқ, батыс (кейінгі) арқа бет, ал
оңтүстік-оң, солт-сол жақ болып ... ... ... былай
делінеді: «Ілгері-күншығыс, оңға-түстік, кейін-батыс, солға терістік». Бұл
кеңістік орналасуының қатаң тәртібін ... ... ... әйгілі мәдени ошақтардың ұдайы көшпелілер
мекені мен жапсар өңірлерінде дүниеге келіп отырғаны ... ... ... бастау тегіне Тәңірлік діннің өзекті қағидалары арқау
болған. Тәңірлік дін ... пен ... ... ... ... тіл табысуға ұмтылған адам баласының алғашқы таным ... ... дін ... өмір сүруінің кепілі болып, өмір салтына
айналды. Қазақатр күні бүгінге ... ... атуы мен ... ... дейінгі
уақытты 5-ке бөледі: таң, сәске, түс, екінді, ақшам. ... ... ... ... ... өз ... ... қоңыр күз, сары ала күз, қара күз немесе қыстың басы. Осынау өмір
салтының өзегінен бір жылды 12-айға ... ... ... ... ... ... ... 3-мың жылдық ғұмырында Жерорта
теңізі мен Қиыр ... ... ... ... ... бастан
өткерді.
Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына мифологиялық
(қиял-ғажайып) ертегілері, хайуанаттар (жан-жануар) ... ... ... ... ... де ... әсері болды. Бұл ертегілер
өте ерте заманда адамның табиғат сырын әлі ... ... ... ... ... аңыз, ертегілерінің ой туғызар дүниетанымдық тұстары ... ... ... қоя ... ... ... ... адамды ең
басты киелі күш деп ұғынуы үстем болған. Табиғаттың тілсіз күштерін ... ... ... адам ... қарсы қоятын қиял-ғажайып аңыз-
ертегілері осы ізде туған. Көшпенділердің аңыздарының бір ерекшелігі оның
жалпы халықтық ... ... ... ... ... ... төл ... белгілері бірден байқалады. Себебі олар ... ... ... ... ... ... дала аңыздары
ішінде халық арасында Қорқыт, Асан қайғы туралы толып жатқан аңыздар ... ... ... ... ... күйші, қобызшы болғандығын айта ... ... ... ... ... ... алысқан алып жанды
танытады. Қорқыт халық ұғымынша, болашақты көре білетін, ... ... ... алып философ, ұлы қобызшы. Жалпы айтар болсақ, көне шығыс
пен алғы түркі ... нәр ... ... аңыз ... ... ... біте ... ауыз әдебиеті, фольклор, эпостық жырлар,
сал серілер, ақын ... ... ... ... қазақ
философиясының қайнар көз, алғы бастауы болды деп айта аламыз.
Экономикалық, мәдени және ... даму ... ... ... ... дүниетанымдық түсініктерінің өзара байланысы нығая түсті. ... әр ... еді. ... ... ... егіншілік, ал үйсіндер –
жартылай көшпелі мал шаруашылығын жүргізіп отырған. Бүкіл Евразия ... Ұлы ... жолы ... мен ... ... экономикалық
байланыстардың қаншалықты жемісті болғанын көрсетеді. М.С. Орынбеков
пайымдағандай, «мемлекеттілігі әлсіз болған ... ... ... ... зор ... ... белгілі». Әлемді сезіну айқындала түсті.
Дүниетаным шарттылығы шынайы, айқын болды. Табиғат қалтқысыз өзіндік ... ... ал адам ... бір ... және төл баласы ғана болып
қалды. Әйтпесе де, ... даму ... ... ... және ... ... ... пайда болды. Осы
процесс нәтижесінде табиғи ортаны адам қажетіне бейімдеу және оның ... іске ... ... ... ... ... ... жылқыны қолға
үйрету - жалпы малшылық және көшпелі өмір ... Бұл өз ... бір ... болды.
Табиғи ортаны өңдеудің туындауы философиялық көзқараста адамның айқын
мақсатты қызметінің, мақсат белгілеу факторының пайда болуын ... өзі, ... ... ... ... ... иесі болып
қалыптасуының алғы шарты еді. Тұтас, бірақ қарама-қайшылықты процессте ... қилы ... ... және ... ... қызметі ретінде көрінеді.
Енді ол ... ... ... оның ... ... дәрежесіне
ұмтылуымен қаббатаса дамиды.
Қ.Ш.Бейсеновтің зерттеулеріне сүйенер болсақ, қауымдық сана қоршаған
ортаның ерекшеліктеріне, қауымдық ... ... ... байланысты
дамып отырды. Табиғатты игеру ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі әдет-ғұрыптар, қарапайым
түсініктер пайда бола бастады. ... бәрі ... ... күнделікті
тәжірибесін жинақтаудың, танымның, көбінесе сезімдік сатысына тән
нәтижелерін ... ... ... ... Қауымдық болмыстың бейнесі-
қауымдық сананың негізгі өзекті мазмұнын құрайтын, жеке адамдардың, ... ... ... ... ықпал жасайтын, реттеушілік
атқаратын ой кешу үрдістерінің жиынтығы танымдық тәжірибесі мол, көргені
мен көңіліне ... көп ру ... ... ... ... кезінде ру көсемдерінің ұрпақтан-ұрпаққа ұласқан тәжірибені зердесіне
сақтаған әрі ... өмір сүру ... ... ... ... сол заманға тән заңдылық болатын. ... сан ... ... ... ... қатысты мәселелерді шешу
ақсақалдар кеңесінің үлесінде еді. Олардың шешімдері барлық қауымдастар
үшін жазылмаған заң, ал ... ... ... ... ең ауыр жаза
қауымнан аластау болатын. ... тыс қалу жеке адам үшін өлім ... ... еді, себебі ол заманның жағдайында ... адам өз ... ... ете алмайтын. Қауымдастықтың өзі саналылықтың нәтижесінде
емес, ғұмыр ... ... ... ... жан сақтаудың табиғи
түйсікке негізделген мүдделеріне сәйкес ... Осы ... ... тән ... ... ой кешудің үрдестері жеке ... мен ... ... ... ... ... қасиет
сайын даланың перзенттері қазақтарға тән еді. Қазақтың болмыс шындығына,
бақыланушы және ... ... ... бұл ... етенелігі
уақытты, кеңістікті адамның ішкі әлемін, тіршіліктің басқа әлемін, болмыс
мәнін, ... ... ... ... ... ... ... негізгі шындық-түптамырға ие, осыдан келіп басқа ешбір әлем
түсінігіне ұқсамайтын әлемнің ... ... ... ... деген
қағидға келіп саяды.
Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ... ... ... осыдан 2,5 мың жыл шамасында бұрын өмір сүріп, грек философиясында
скифтердің ой-үрдістерінен өшпес із ... ... ... ... ... Ол ... грек философы Платон былай дейді: «Анахарсис – аты
ауызға айналған скиф. Грецияға саяхат жасағанда ... ... ... ... ... атағы шыққан».
Диоген Лаэртскийдің грек философиясының тарихына арналған кітабында
Анарыс жайлы жеке бөлім бар. Онда ұлы бабамыздың Грецияға ... ... ... өмір тарихы және философиялық нақылдары туралы
мәліметтер келтірілген.
Біздің жыл санауымыздың ... ... өмір ... ел ... ... би бабамыз Анарыстың өсиеттері деп ел билеудің жолдарын айтып
отырады екен. «Ең ғақылды адам – ел билеуден аулақ адам» ... ... ... латыншалап кеткен Анахарсис скфиский дегеніміз
осы Анарыс бабамыз. Бұл ... ... ... көңілге қонарлық.
«Біріншіден – дейді ол, Майқы бабамыздың айтуынша Анарыс ел ... ... ... Анахарсис Сақ патшасы Кадуйдің інісі. Ол Афиныдағы Солонмен
достасып, онда бірнеше жыл өмір ... ... ... – ел ... реформа жасаған әйгілі саясаткер. Сондықтан Анарыстың ел ... ... ... өте ... ... ... өлі көп пе, ... пе? – деген сұраққа кері жауп бергені философия ... ... ... ... ол ... ... делінеді: «На вопрос
кого больше, живых или мертвых, он переспросил: «а кем считать плывущих»».
Анарыс айтты деген ... ... ... ... келіп отыр. Бұл
екеуінің бір адам ... тағы бір ... ... ... ... біледі? – деген ой келеді, Анахарсис біздің дәуірімізге дейінгі VІ
ғасырда өмір ... ... би ... ... дейінгі І ғасыр басында
дүние кешкен. Араларында 600 жыл ... ... Бұл ... әлі Анахарсис
есімі ел жадында сақталған, ұмытылмаған. Төртіншіден, Анарысты Майқының
бабам ...... сақ ... ... тағы бір ... керек. Үйсіндер туралы Геродот тарихында ... ... ... ... көне ... бірі ... ал Майқы би оның тарихын
білмеді деуге негіз ... ... ... дала ... ... ... өмірбаян туралы
деректер сақталмаған. Тек Диогеннің мәлметтері бойынша, ол ... ... ... 594 жылы ... ... ... 47 Олимпиада өтіп
жатқан сәтте Афиныға келген». Осы күннен бастап ... ... ... ... бойы дос ... өтіпті. Геродоттың айтуы бойынша, «Анахарсис – скиф
патшасы Спаргапиптің шөбересі, ... ... ... ... Ол ... ... ата-тегін, есімін, Грекияға қалай келгенін де айтып өтеді.
Геродот Анахарсисті Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы скиф тайпаларынан
шыққан, жастайынан өмір-білімге ... ... ... ... өсен, әскери
өнерден де тағылым алған, скифтердің әдет-ғұрпын өте жетік ... ... ... ... атақты адам» - деп жазды.
Көптеген жазбаларда сақ – скиф философы ... көне ... ... ... сөз ... ... ... айтқан философтар біршама, солардың арасында
Секст Эмперик анахарсисті «жеті ғұламаның» бірі деп санайды.
Плутархтың пікірінше, Милет мектебінің негізін ... ... ... ... Анахарсис туралы пікірі өте жоғары ... ... ... көне ... философиясы тарихында, мәдениетінде еңбегі
зор болған.
Ол Солон өлгеннен кейін, өз туған еліне Скифияға қайта ... ... ... ... заң ... өз ... ... әрекет
жасайды. Анахарсис елді жаңа құрылыс орнатпақ болып, заң ... ... ... түсіндіріуі бойынша, басқа халықтар сияқты
скифтер де өзге елдің салт-дәстүріне, оның ... ... ... ... қараған. Сондықтан да, Анахарсистің реформаторлық идеясы,
озық ойын іске ... ... ... ... жебесінен қазаға ұшырайды.
Соңғы демі үзілерде ол: «Эллада жерінде ақылым мені ... еді, ал өз ... мен ... ... ... ... (Плутарх).
Грекиядағы Анахарсиске қойылған мүсін бар. Онда: «Басқа пәле тілден»
деген қанатты сөз қашап жазылған. Ұлы ... ... ... ... ... тобына кіргенін ескерсек, оның философиялық ... де ... ... зерттеу болашақтың ісі екендігіне көз
жеткіземіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен зерттеудің нәтижесін екі түбегейлі мәселелер төңірегінде
түйіндеуге ... ... ... арқа ... ... философиясының
уақыт пен кеңістік арнасындағы білмдерін топшылау және ... ... ... ... авторлар көшіп-қонатын «ареап» емес, оны игере білген
адамдардың асқан шеберлігі мен ... ... ... ... ... ... ... халықтың өзіндік Отаны бар, әрбір адам
өз табиғатының аясында, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... бекер келмеген. Мәдени кеңістік
әмбебапты сипатта болады, өйткені ол уақыт және ... ... ... ... оқу ... табиғи және тарихи құбылыстар ... ... ... және ... адам ... ... ... (мифологиялық, діни, көркем-өнерлік, теориялық,
философиялық тағы басқа) тұлғалық тұрғыдан тұтас қарастыру. Бұл – ... ... ... ... ... ... арасынан қазақ философиясы мен
мәдениетін бөліп алудың да себебі бар. Ғасырлардың ... ... ... ... ... грек ... ... жағып
жіберіп, сол күлден қайта тіріле беретін қасиеті бар ... құс ... ... ... өркениеттің ең ертедегісінің бірі ... ... ... ... ... ... дүниенің жартысында ізін қалдырған, кейінірек
орта ғасырларда философия мен ... ... ... адамзат қорына
қосқан Кіндік Азия - әлем қайнарының бірі. Шын ... ... ... және оның ... ... дүниежүзілік сұхбат аймағынан нәр
алады. Бұл тұрғыдан алғанда Платон мен Аристотельді, Бэкон мен ... пен ... білу ... біз әл-Фараби мен Абайды терең түсінеміз.
Қазіргі кезде еліміздің рухани өміріндегі өзекті мәселелердің бірі
отандастарымыздың философиялық ... ... ... ... Оған
қоғамымыз басынан кешіп отырған қайшылықтарды әлемдік ... ... ... ... ... зерттеу арқылы шешіп ... ... ... ... халыққа ашып көрсету арқылы қол жеткізуге
болады. ХХ ғасыр шығыс пен батыс философиясының компаративистік тәсілделуі
арқылы ұлттық ... ... ... ... туды. Түркі
тілдес философияның ерекшеліктерін зертеуге мүмкіндік туды. Түркі ... ... ... туысқан елдердің рухани көкжиектеріне назар
салу міндеті тұр.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бейсенов Қ.Ж. Қазақ ... ... ... ой кешу
үрдістері – А.: 1994
2. Алтаев Ж. ... және ... оқу ... – 2-ші басылымы –
А.: 2001 – 272 б.
3. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында – Алматы
4. Нұрпейіс К. «Ұлттық рух» ... 2000, № 10, 3-9 ... ... ... ... – А.: 1999 – 272 ... ХХІ ғ. ... философияның көкжиегі көріне ме? //Ақиқат, 1998, №11,
12-20 б.
7. Орынбеков М. Ежелгі қазақтың дүниетанымы – А.: 1996, 168 ... ... Қ. VІІІ – XII ғ. Көне ... ... ... – А.: ... ... Ә.Х. Философия тарихы – А.: 2001 – 378 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық туралы106 бет
Қазақ философиясының тарихы14 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
Cана3 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
І. Жансүгіровтың шығармашылығы11 бет
Абай15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь