Етістік оның мағанасы

Жоспар.

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
Етістік оның мағанасы.
Етістік оның граматикалық категориялары

III.Қорытынды.
Кіріспе.
Етістік деп қимыл-әрекетті, қалып пен күйді білдіретін,етіс, рай, шақ, жақ, сан, болымсыздық категорияларын арнайы морфологиялық тұлғалар жүйесі арқылы білдіреалатын сөз табы аталады. Етістік деп аталатын сөз табына тікелей жақ, шақ қосымшаларын қабылдай алатын сөздер жатады. Мұндай ерекшелік олардың синтаксистік
қызметі арқылы айқындалады. Сол сияқты синтаксистік қызметі бойынша түркі тілдеріндегі етістіктер жіктелетін формалар жүйесіне және жіктелмейтін, жақ, шақ бойынша өзгермейтін формалар жүйесіне бөлінеді.
Етістіктің есімдерден морфологиялық тұлғалар арқылы бөлектенуі түркі тілдерінде бір сипатта өтеді. Оның себебі: етістіктердің есімдерден негізгі жіктелісі ата тіл, негіз тіл дәуірінде басталған процесс. Дегенмен, бұл процестің (яғни етістіктердің есімдерден жіктелуінің) әлі де түгелдей аяқталып болмаған. Айталық, қазіргі түркі тілдррінде есімдер мен етістіктерге жақ, шақ жалғаулары бір сипатта жалғанады. Мысалы, ноғай тілінде: аламан, тува тілінде: алыр мәл, алыр сән. Ал қазақ тілінде: инженермін, аламын,инженерің, аласың т. б. Көне түркі тілінде: мен батыр мен т. б. Бұл фактілер жаңағы аталған формаларда етістіктер мен есімдердің айқын жіктелгендігін көрсетпейді. Сондай-ақ, кейбір тілдерде ды тұлғалы жедел өткен шақ ер көмекші етістігімен тіркесіп қолданылады. Түрік тілінде* гелдійді (ер етістігінің продукцияланған түрі). Бұл -ды тұлғасының о баста таза етістік болғандығын дәлелдейді.
Етістіктердің есімдерден бөлектеу процесі негізінен етістік мәнін, қызметін жасайтын аффикстерді қолдану арқылы жүреді. Бұл — күрделі процесс. Бұл процестің күрделілігінің екі түрлі жағдайы бар: біріншіден, етістіктің құрылымдық дамуы, етістіктің грамматикалық мәнінің тануымен бірге оның категориялық жаңа белгілері дамиды, жаңа грамматикалық белгілері келіп шығады. Екіншіден, предикатив қызметінде тұрақты қолданылу арқасында қимыл есімдері етістіктің мәні мен қызметіне ие болып отырса , да, есім мәні мен қызметінен бірден ажырап қалмайды. Қазіргі түркі тілдеріндегі есімше формалары деп қаралатын морфологиялық топ есімдерше түрленіп, септік, тәуелдік, көптік жалғауларын қабылдайтыны белгілі. Екінші жағынан, сол формалар етістіктердің қасиеттерінен ажырап қалмаған: олар есімдерді меңгереді, баяндауыш қызметінде тұрақты қолданылады. Осыдан барып түркі тілдеріндегі есімше формалары әр түрлі синтаксистік қызмет атқарады: баяндауыш болады, анықтауыш "мүше қызметінде тұрақты қолданылады, септеліп толықтауыш қызметін де атқарады. Қысқасы, синтаксистік жағынан есімшелер есім мен етістіктерге тән қызметтердің барлығында жұмсалады.
Түркі тілдерінің тарихы басқаша құбылысты береді: -ды қимыл есімі орта ғасырдың кейбір жазба тілінде көмекші етістікпен келіп те, жеке келіп те баяндауьгш қызметінде жұмсалып, анықтауыш қызметінде қолданылады. Ал қазіргі түркі тілдерінде -ды тек баяндауыш қызметінде жұмсалады. Бұл ыңғайда қимыл есімі түгелдей етістік формасына ауысады.
Етістіктердің ежелгі сипаты туралы мәселе. П. М. Мелиоранский өзінің Күлтегін ескерткішін мұқият зерттеуге арналған белгілі еңбегінде «...көне дәуірлердегі түркі тілдерінде түбірлердің етістіктер мен есімдерге жіктелуі қазіргідей қатаң жүйе болмаса керек» деп жазғаны белгілі. Белгілі ғалымның бұл ескертпесі түркі тілдері тарихының аса бір үлкен проблемасын аңғартады. Шынында, есімдер мен етістіктер мәндерінің бір сипатты түбірлер негіздер арқылы немесе сионимдер арқылы берілуін солай деп түсінуге болады, есім де, етістік те болып жазынылатын түбірлер мен негіздер тілдің ежелгі сипаты болған ба, әлде кейін қалыптасқан құбылыс па? дейтін сұрақтарға жауап беру тілдің қазіргі жағдайын еркін түсіндірумен қатар, оның тарихын да түсінудің басты шарттарының бірі болып табылады. Жалпы етістіктердің шығуы, қалыптасуы жайлы мәселенің басқа тілдерге де қатысы бар. Тіл дамуының ежелгі дәуірінде сөздер етістік, есім болып жіктелмей, бір сөз әрі етістік, әрі есім болып ұғы-нылған. Бұл тұжырым тіл білімінде үлкен бағдарға негіз болмаса да, есімдер мен етістіктердің шығуы туралы тарихи морфологиялық түсініктердің пайда болуына түрткі жасады.
Орыс оқымыстысы А. А. Потебня «орыс тілінде біздің заманымызға қарай есімдер мен етістіктер арасындағы қарама-қарсылық күшейе түседі»—деп жазды. Сондай-ақ ол: «қазіргі орыс тілінде етістіктің сөйлемде айтылмауы есімдік сөздерінің алғашқы екендігіне дәлел бола алмайды, бұл жерде басқа да құбылыстың болуы әбден ықтималх деп қарады4. Сонымен, бұл айтылғандардан «етістіктер алғашқы құбылыс па? дейтін сұрақ туады.
Күлтегін ескерткішін зерттеу үстінде П. М. Мелиоранский есімдер мен етістіктердің формалық жағынан бөлектенбей келуін байқағаны белгілі. Кейінгі зерттеулер бұл құбылыстың көне ескерткіштер құрамында ғана емес, яғни көне түркі тілдерінде ғана емес, қазіргі түркі тілдерінде де бір екендігін анықтады. Түркі тілдерінде тоң (тоң мұз, тоң май), тоң (ол тоңды), тат (тат басты, тістің таты), тат (дәмін тат, астан тат), көш (үлкен көш, күзгі көш), көш (бұл жерден көш), қат (қат-қат қылып жинады), қат (жер қатты), сұқ (сұқ саусақ), сұқ (қолын сұқты) сөздерінің түбір күйінде омонимдік қатар құрып немесе бір ғана түбірдің етістік болып та, есім болып та ұғынылуы оар. Мұның өзі бірен-саран тілдерде ғана кездесіп қоймайды, түркі тілдерінің барлығында бар, барлығында орныққан құбылыс. Кейбір түркі тілдерінде есім-етістік омонимиясы бірте-бірте азая бастағаны байқалады. Кейбір тіл-дерде омонимдік атаулардың бір сыңарыда аффикс жалғану арқылы ол етістікке, не есімге айнілады да, синкретикалық қатар түзеді, екеуі екі тұлғалы сөз ретінде ұғынылатың болған. Мысалы: қазақ тілінде: ақ (ақсын, қалу — оиланбай қалу), аңда (аяғыңды аңдай бас), бай (бай кісі), (ол байыды), оң (оң жақ, оңба ісі оңбайды), оңда
(жөнде, қолда), тың (тың алды), тыныш (тыныштық) тыншы (тыншыды), дем (дем алды), демік т. б. Есімдер мен етістіктер омонимдердің мұндай жолмен бір-бірінен жіктелуін кез келген тілден сан-салалы фактілер арқылы көруге болады. Бұл жағдай тілдер арасынан байқалады: бір тілде синкретикалық жұптың есім сыңары бар да, екінші тілде сол түбір сипатында — етістік ретінде ғана айтылады немесе керісінше қолданылады; қазақ тілінде қарт, қария — есім түбірлер, түрік тілінде қары-қартаю, қазақ тілінде түн — зат есім, мезгіл атауы, түрік тілінде мезгіл атауы және «қараңғы түсу, көз байлау» т. б. Мұндай синкретикалық параллельдер туыс тілдер арасында мол кездесетіні мәлім. Қазіргі түркі тілдерін көне мұралар фактілерімен салыстырып, тарихи тұрғыдан қарастыру мынаны көрсетеді: көне түркі тілдерінде есім-етістікті синкретикалық жұптардың саны қазіргі түркі тілдерімен салыстырғанда әлдеқайда көп. Біздің заманымызға жуықтаған сайын ондай сөздердің саны азая бастады. Көне дәуір мұраларымен салыстырғанда, орта ғасырдың соңғы кезеңдеріндегі мұралар тілінде рдәуір азайғаны байқалады. Мұ-ның өзі орыс лингвисі А. Потебняның пікірін растайды, сөз жасаудың аффиксальді тәеілі салаланып, тілдің бүкіл өн бойын қамтумен бірге есімдік-етістік синкретизмінің аумағы тарыла береді.
Есім-етістік синкретумы әуелі етістіктер қалыптасты ма, әлде есім қалыптасты ма дейтін түбегейлі мәселемен тығыз байланысты. Өйткені, бір ғана түбірдің әрі есім, әрі етістік болып ұғынылуы, сол қызметте жұмсалуы олардың қайсысы бұрын немесе қай мағына дейтін мәселені алға тартады. Мұндай сұрақ түркі тілдерінде ғана емес, басқа тілдерде де көп замандар бойы қойылып келеді. Үнді-европа, семит тілдерін зерттеушілер бұл сұраққа етістіктің жіктелетін тұлғаларының арғы негізі — есімдер деп жауап бергені мәлім.
Әдебиеттер.

1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000.
6. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы., 1992 ж.
        
        Кіріспе.
Етістік деп қимыл-әрекетті, қалып пен күйді білдіретін,етіс, рай, шақ,
жақ, сан, болымсыздық категорияларын арнайы морфологиялық тұлғалар ... ... сөз табы ... ... деп ... сөз табына
тікелей жақ, шақ қосымшаларын қабылдай алатын ... ... ... ... синтаксистік
қызметі арқылы айқындалады. Сол сияқты синтаксистік қызметі бойынша түркі
тілдеріндегі етістіктер жіктелетін формалар ... және ... шақ ... ... формалар жүйесіне бөлінеді.
Етістіктің есімдерден морфологиялық тұлғалар арқылы бөлектенуі түркі
тілдерінде бір сипатта өтеді. Оның ... ... ... ... ата тіл, негіз тіл дәуірінде басталған процесс. ... ... ... ... ... ... әлі де түгелдей
аяқталып болмаған. Айталық, ... ... ... ... ... жақ, шақ ... бір ... жалғанады. Мысалы, ноғай
тілінде: аламан, тува ... алыр мәл, алыр сән. Ал ... ... ... ... т. б. Көне ... ... мен батыр
мен т. б. Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... көрсетпейді. Сондай-ақ, кейбір тілдерде ды тұлғалы
жедел өткен шақ ер ... ... ... ... Түрік тілінде*
гелдійді (ер етістігінің продукцияланған түрі). Бұл -ды ... о ... ... ... дәлелдейді.
Етістіктердің есімдерден бөлектеу процесі негізінен ... ... ... ... ... ... ... Бұл — күрделі процесс.
Бұл процестің күрделілігінің екі түрлі жағдайы бар: біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... оның
категориялық жаңа белгілері дамиды, жаңа грамматикалық белгілері ... ... ... ... тұрақты қолданылу арқасында қимыл
есімдері етістіктің мәні мен қызметіне ие болып отырса , да, есім мәні мен
қызметінен бірден ... ... ... түркі тілдеріндегі есімше
формалары деп қаралатын морфологиялық топ ... ... ... ... жалғауларын қабылдайтыны белгілі. Екінші жағынан, сол
формалар етістіктердің ... ... ... олар есімдерді
меңгереді, баяндауыш қызметінде тұрақты қолданылады. Осыдан ... ... ... ... әр ... синтаксистік қызмет атқарады:
баяндауыш болады, анықтауыш ... ... ... ... ... ... де атқарады. Қысқасы, синтаксистік жағынан есімшелер
есім мен етістіктерге тән қызметтердің ... ... ... тарихы басқаша құбылысты береді: -ды қимыл есімі орта
ғасырдың кейбір жазба тілінде көмекші етістікпен келіп те, жеке ... ... ... ... ... ... ... Ал
қазіргі түркі тілдерінде -ды тек ... ... ... ... ... ... ... етістік формасына ауысады.
Етістіктердің ежелгі сипаты туралы мәселе. П. М. Мелиоранский өзінің
Күлтегін ескерткішін мұқият зерттеуге арналған ... ... ... ... ... ... етістіктер мен есімдерге жіктелуі
қазіргідей қатаң жүйе болмаса керек» деп ... ... ... ... ... түркі тілдері тарихының аса бір үлкен проблемасын ... ... мен ... мәндерінің бір сипатты түбірлер негіздер
арқылы немесе сионимдер арқылы берілуін солай деп түсінуге ... ... ... те ... жазынылатын түбірлер мен негіздер тілдің ежелгі сипаты
болған ба, әлде кейін қалыптасқан құбылыс па? ... ... ... ... қазіргі жағдайын еркін түсіндірумен қатар, оның тарихын да ... ... бірі ... ... ... ... шығуы,
қалыптасуы жайлы мәселенің басқа тілдерге де ... бар. Тіл ... ... ... етістік, есім болып жіктелмей, бір сөз әрі етістік,
әрі есім болып ұғы-нылған. Бұл тұжырым тіл білімінде үлкен бағдарға ... да, ... мен ... ... ... тарихи морфологиялық
түсініктердің пайда болуына түрткі жасады.
Орыс оқымыстысы А. А. Потебня «орыс тілінде біздің ... ... мен ... ... ... ... ... жазды.
Сондай-ақ ол: «қазіргі орыс тілінде етістіктің сөйлемде ... ... ... ... ... бола алмайды, бұл жерде басқа да
құбылыстың болуы әбден ықтималх деп қарады4. ... бұл ... ... ... па? дейтін сұрақ туады.
Күлтегін ескерткішін зерттеу үстінде П. М. Мелиоранский есімдер ... ... ... ... ... ... белгілі.
Кейінгі зерттеулер бұл құбылыстың көне ескерткіштер құрамында ғана емес,
яғни көне ... ... ғана ... ... түркі тілдерінде де бір
екендігін анықтады. Түркі тілдерінде тоң (тоң мұз, тоң май), тоң ... тат (тат ... ... ... тат (дәмін тат, астан тат), көш
(үлкен көш, күзгі көш), көш (бұл ... көш), қат ... ... ... (жер ... сұқ (сұқ саусақ), сұқ (қолын сұқты) сөздерінің түбір
күйінде омонимдік қатар құрып немесе бір ғана ... ... ... ... ... та ұғынылуы оар. Мұның өзі бірен-саран тілдерде ғана ... ... ... ... бар, ... ... ... түркі тілдерінде есім-етістік омонимиясы бірте-бірте азая бастағаны
байқалады. Кейбір тіл-дерде омонимдік ... бір ... ... ... ол ... не есімге айнілады да, синкретикалық қатар
түзеді, ... екі ... сөз ... ... ... Мысалы: қазақ
тілінде: ақ (ақсын, қалу — оиланбай ... аңда ... ... бас), ... ... (ол байыды), оң (оң жақ, оңба ісі оңбайды), оңда
(жөнде, қолда), тың (тың алды), тыныш (тыныштық) тыншы (тыншыды), дем ... ... т. б. ... мен ... ... мұндай жолмен бір-
бірінен жіктелуін кез келген тілден ... ... ... ... Бұл ... тілдер арасынан байқалады: бір тілде синкретикалық
жұптың есім ... бар да, ... ... сол түбір сипатында — етістік
ретінде ғана айтылады немесе керісінше қолданылады; қазақ ... ... — есім ... ... ... ... ... тілінде түн — зат
есім, мезгіл атауы, түрік тілінде мезгіл атауы және ... ... ... т. б. ... синкретикалық параллельдер туыс тілдер арасында ... ... ... түркі тілдерін көне мұралар фактілерімен
салыстырып, тарихи тұрғыдан қарастыру мынаны ... көне ... ... ... жұптардың саны қазіргі түркі
тілдерімен салыстырғанда ... көп. ... ... ... ... ... саны азая бастады. Көне дәуір мұраларымен салыстырғанда,
орта ғасырдың соңғы кезеңдеріндегі ... ... ... ... Мұ-ның өзі орыс лингвисі А. Потебняның пікірін растайды, сөз
жасаудың аффиксальді тәеілі салаланып, тілдің бүкіл өн ... ... ... ... ... ... ... синкретумы әуелі етістіктер қалыптасты ма, әлде ... ма ... ... ... тығыз байланысты. Өйткені, бір
ғана ... әрі ... әрі ... ... ... сол ... ... қайсысы бұрын немесе қай мағына дейтін мәселені алға ... ... ... тілдерінде ғана емес, басқа тілдерде де көп ... ... ... ... ... ... ... бұл сұраққа
етістіктің жіктелетін тұлғаларының арғы негізі — есімдер деп жауап бергені
мәлім.
Түркі тілдерін зерттеушілер де ... бойы ... ... ... тіл ... ... етістіктерді морфологиялық
жағьшан жіктеледі деп есептеді. Бұл қорытынды ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі етістік болып уғынылған
түбірден әуелі қимыл есімі жасалып, қимыл есім тұлғасы ... ... ... ... ... сөйлеушінің қимылы мен оның орындаушыға көзқарасы
білдірілген. Қысқасы, қазіргі тілдердегі шақ, жақ, ... ... ... ... ... ... алғаш шыққан жері — қимыл есім
тұлғасы. Сонғ-ыснан жіктелетін (яғни жақ, шақ, ... ... ... ... қалыптасуында қимыл есімдер жүйесінің ролі зор.
Түркі тілдерінде қолданылатын ... ... ... мен ... қарай екі топқа бөліп қарау керек. Олар: субстантивтік
қимыл ... және ... ... ... ... ... зат ... қызметі мен мағынасында қолданылады. Ал объективтік
қимыл ... ... және ... ... ... ... ... айқын көрінетін бұл жіктеліс көне дәуір
мұраларының тілінде айқын ... ... ... ... ол тілдерде
субстантив пен объектив арасындағы айырмашылықты не ... не ... ... ... тіпті байқалмайды да.
Түркі тілдері тарихында қолданылған, қазір де қолданылатын қимыл есімдері
шамамен 40 шақты. Олардың ішінде көп ... ... ... -ма, -ыс, -ыш, -ынч, -ғы, ық, -ығ, -ы, ыт, -ын, -мыш, -қын, ... -ыр, -ар, -қыр т. б.
Бұл көрсетілген тұлғалардың ерін дауыстыларымен (мысалы, -уш, -ғу) келген,
ұяң дауыстылармен айтылатын (-ғын, -ғыр) варианттары бар. ... ... ... ... езу ... гөрі ... айтылуы басым болса, (мысалы, қырғыз тілі) кейбір тілдерде
қатаң дауыссыздардан гөрі ұяң ... ... ... ... (айталық,
оғыз тілдері). Сондықтан жоғарыда көрсетілген тұлғалардың варианттары ... аяда ... көп ... ... ... Бұл ... ... әр
түрлі тілдерге немесе жеқе топтағы әр түрлі тілдер тобына тән болып, ... ... ... сол ... ... ... көрсетеді.
Мысалы, -ған тұлғасы көбінесе қыпшақ тілдеріне тән, ал -мыш ... ... ... ... мен Қиыр ... ... ... тілдерге
ортақ. Жеке тілдердің, сондай тілдер топтарының осындай айырмашылықтары бар
әрі олар ... ... ... ... ... ... ... атпен
біріктірілетін тілдер өз ішінде әр түрлі ... ... ... ... Қай топ ... ... тілдері негізінде
қалыптасса немесе қай тіл қай тайпалық тілдер одағына Қатысты болса, ... ... ... тайпалар тілдерінің жүйелік белгісін сақтайды, солар
бойынша жүйеленіп, салаланады. Сондықтан көрсетілген тұлғалардың ... тіл ... ... ... тобы ... ... ... бір
тұлғалардың жиі қолданылып, екінші бір тұлғалардың аса ... ... ... де ... ... ... ... аталған — мыш қазақ
тілінде, басқа да ... ... ... ... құрамынан ғана
ұшырайды, еркін қолданылмайды. Өйткені қазақ тіліне, жалпы ... ... ... ... ... ... тұлға қолданылмаған. Ал, -мыш тұлғасы
кездесетін сөздер тілдердің кейінгі байланысының ... ... ... О оғыз ... -ған тұлғасының ұшырасуын да солай түсіну керек.
Тілдердің даму барысында қимыл есімдері фонетикалық, грамматикалық және
семантикалық өзгерістерге ... Тіл ... ... жіктеліс
қимыл есімдеріне әсер етпей қоймады. Сондай ішкі даму ... ... ... ... ... ... грамматикалық
езгерістерге ұшырады. Нәтижеде кейбір тілдер ... жеке ... ... бір ... семантикада, қолданысында орнығуын
айту керек. Ондай тұлғалардың жалпы түркілік құбылыс екендігі тек салыстыру
арқылы ғана ... ... ... ... көпшілігінде -ма
тұлғасы зат есімдер құрамында орныққан. Қазақ тілінде, Сібір мен ... ... де ... Ал -ынш ... ... түркі тілдерінің
ешқайсысында қимыл есім қызметінде қолданылмайды. Ондай тұлғалы ... ... эат есім ... ... Көне мұралар тілінде -унч
қимыл есім тұлғасының ... кең ... ... емес. Бұл тұлғада
реттік сан есімдер құрамы сақталып қалған: ... ... ... ... сан ... жасайтын -ыншы тұлғасы бір кездегі қимыл есімі
екені айқын. ... ... ...... ... Бұл, ... сөз ... аяқтауға ұмтылудың нәтижесі де, оның ш дыбысынан соң қысаң дауысты
і айтылған.
Сан ... ... ... сан есім жасаушы морфологиялық тәсіл
ретінде ұғынылып кеткен қимыл есім ... бұл ғана ... ... екеу
тәрізді сандар жасайтын -у, алты, жеті сөздерінің құрамындағы -ты, бірер
сөзінің құрамындағы ер ... көне ... ... ... қимыл есім
формалары. Алдыңғы -у тұлғасының байырғы еипаты -гү, -ғу, ғ дыбысы әсерінің
нәтижесінде -у -ға айналған; алты, жеті сөздерінің ... -ты ... ... -ды ... айтылады, яғни жедел өткен жасайтын тұлғаның ... ... ... ... ... Ал -ер қосымшасын есімше тұлғасы деп
қарауға керек.
Түркі тілдерінщ тарихында жоғарыда көрсетілген алашкы қимыл есім тұлғалары
негізінде қимыл есімдерінің ... ...... тұлғалары қимыл
есімдерінің алғашқы жалаң тұлғаларының өзара немесе басқа бір тұлғаларымен
тіркесіп, жымдасуынан ... ... ... ... жаңа ... кең
таралған басты түрлері мыналар: ... ... ... ... ... -ығчы, -ғучы, -ығма, -ығлы, -ғалы, -ғанлы, -мақлы, -ығлық, -ғулық,
-ажақ, -асы т. б. Бұл ... ... ... ... олардың алғашқы,
бірінші бөлігі міндетті түрде қимыл есім ... ... ... де, ... ... есім тұлғасымен субъектіге телитін тұлғасының қосындысы (-ығ+
-|-сақ, ... ... т. б.) ... есім ... ... . (-ға+лы,
ғу+луқ) болып келеді. Қалайда мұндай аффик-стердің екінші компоненті ... яғни ... ... ... есім ... ... ... есім формаларының бұл тобы етістіктің жіктелінін категорияларын
жасауға тікелей қатысты. Жоғарыда ... ... ... ... жіктелетін категорияларының арғы негізін ... ... ... айналғандар ең ... ... ... ... сол қызметке бейімдері. Атрибут — қызметіне
бейімдері өзіне қатысты есім ... ... ... ... Сол ... ... ... дамуы субъект пен
предикат қызметіне айналады, соған орай олардың арасындағы қатынас қайта
ұғынылады. ... ... ие болу үшін ... ... ... не ... құрамындағы мәні қайта немесе басқаша ұғынылуға тиіс, ... ... ... ... ... қатынас қайта ұғынылады.
Бұл жерде субъект пен предикат мәніндегі тұлғалардың ... мен ... ... ... ... ... ... еске
альшады. Шақ жағынан ыңғайласу, сондай ... ... жақ ... ... ... ... ... туғызады. Әрине, жақ жайлы
ұғым немесе сондай ұғымдардың жиынтығы қимыл есімнің негізгі мағынасының —
қимыл атаулының дамуы, соның ... ... ... ... ... ... есімдерінің қолданылуы сөздің белгілі бір
мәнде «мамандануын» туғызады. Яғни әрбір қимыл есім формасы белгілі бір
мәнде қолданыльщ қалыптасты да, ... ... ... ... ... бұл ... ... қолданылатын аясы болудаң қалды. ... ... әрі ұзақ ... ... әрі өте ... болады, оның
үстіне жеке тілдердің өздеріне тән ерекшеліктері, даму айырмашылықтары
бар. Мұны қазіргі ... ... ашық рай ... ... ... болады. Айталық, қазақ тілінде -а ... ... ... (немесе грамматикаларда айтып жүргендей ауыспалы осы шақты)
білдіреді, яғни бұл тұлғаның осы ... ... ... шақты білдіруден
гөрі әлдеқайда басым. Ал — р тұлғасы қазақ тілінде келер ... ал ... ... ... тілдерінде — а
тұлғасы негізінен қалау рай жасаушы форма, -р ... ... ... білдіреді.
Қимыл есім тұлғалары іс пен қимылды білдірсе, морфологиялық ... жоқ ... ... ... ... кінші жағы болып қалыптасқан. Бұл
ешбір ... ...... атау ... тұлғасының,
етістіктердің бұйрық райлы II жағындағы морфологиялық қосымшасыз тұлғасы
мен есім-етістік жүйесінің қалыптасуына алып келеді. Ал ... ... ... рай мен ашық ... ... ... ... тілдік жүйенің кейінгі дамуының өзегі болып табылатын қарама-
қарсылықтар ... ... ... ... ... бұйрық рай тұлғасы сол
сипат, сол қалпында қалды да, ашық ... ... ... ... ... ... және семантикалық) ұшырайды.
Шығу тегі мен қалыптасу ерекшелігі жағынан бұйрық райдың II ... ... ... есімдердің вокатне тұлғасымен ... ... бар. И. А. ... ... вокатне тұлғасын
етістік түбірдің субъектісі деп қарайды. Етістік түбір қимыл-әрекет ... ... ...... есім ... ашық рай тұлғалары тірқес құрамының ... ... кез ... ... ... (есімдер) біркелкі болады. Тіркес
құрамындағы компоненттердің қызметі мен мәні ... ... ... ... ... ... қатынас олардың
орнына, яғни араласуына негіз-деледі. ... ... ... құрамында
соңғы орынға — басыңқы компонент ретінде орналасуы ... ... ... ... ... есімдерін ика қызметінде орнығуын тиянақты
аяқтаған оларға жіктеу есімдіктерінің тіркесіп ... бол- ... ... ... ... мен ... көрсететін
бірден-бір тәсіл — предикаттық мәннің басты тәсілі.
Түркі тілдерінің құрылымдық ерекшеліктері ... сөз ... әр ... қатынас пен предикативтік қатынасты білдіретін тәсілдердің тарихи
бірлігі жайлы айтылады. Мұндай тұжырым қазіргі түркі тілдерінің ... ... ... ... қатынастағы сөздердің тұлғаларына
ұқсап жіктеледі: барса -м," балам келдім т. б. ... ... ... ... ... көне ... қазіргідей екі түрлі жіктелудің
орнына бір ғана жіктелу жүйесі болған. Жоғарыда көрсетілген шартты ... көне ... ... түрінде жіктелген, яғни бұл ... ... ... жалғанған.
Сондай жалғану жедел өткен шақ тұлғасында да бар. Бірақ қимыл есім
тұлғаларының басқа түрінен гөрі ... ... ерте ие ... сол ... ... ... ... өткен шақта -ды, шақты рай тұлғасында -са
болса керек. Өйткені, қазіргі тілдерде бұл екі ... таза ... ... ... ... басқа түрде қолданылмайды. Басқа қимыл есім ... екі ... ... ... Бір тілде ашық рай ... ... ... ... ... ... ... әрі ашық рай, әрі есімше (қимыл
есімі) қызметін ... ... ... бір ... ... ... ... болатыны бар. -ды, -са тұлғаларының предикаттық қызметтегі көрінісі
оларға жалғанған қосымшаның өзгерістерге түсуіне себеп ... ... ... мен ... -м, -мын) ... олардың кейбір
тұлға-лары пассив тұлғаларымен бірдей болып шықты. Сонымен, Қимыл есімдері
негізінде шақ ... ... ашық рай ... ... жүйе
есебінде дамуы шамамен осылай түсіндіріледі, мұны тарихи түркологиялық
зерттеулер дәлелдеп ... мен ... ... ... ... ... ... синтаксистік функцияға негізделуі түркі
тілдерінің орын тәртібін ... ... ... тәртібін қатаң сақтайтын
синтаксистік құрылысының қалыптасуына негіз болды. Мұндай синтаксистік
құрылыс тілдік ... ... ... — ашық рай ... ... тілдеріндегі предикативтік қатынас пен прЪдиқаттық категория ретінде
қалыптасуына мүмкіндік жасады. Сонымен түркі ... ... ... ... дәуіріндегі қалып-күйі, аффиксальды тәсіл арқылы есім,
етістік ... ... ... соның салдары ретінде өзгеріске түсу
нәтижесі. Аффиксальды тәсілдің ... ... ... ... ... ... ... қозғалысқа, тілдік стихияға түсуінің нәтижесінде
ашық рай тұлғалары, предикаттық тұлға қалыптасты. Ашық рай ... ... оның ... ... ... ... ... құрылыстың тарихи құрамын анықтау баяндауыш пен баяндауыштық
қатынастың есімдер негізінде пайда болғанын көрсетеді. ... ... ... есім ... ... ... қосымшалары. Етістіктерге қосылып жақ мәнін туғызатын
қосымшалардың шығу тегі бір ... ... ... әр ... болып
келеді. Олар екі топқа жіктеледі. Бірінші топқа бұрынғы өткен шақ пен ... ... шақ ... ... ... ... Осы топқа қалау
рай тұлғалары мен ... рай ... ... ... да ... I жақ қосымшалары кейбір тілдерде мына сипатта кездеседі: -мын,
-бын ... ... ... якут, қырғыз, хакас тілдері: -мин.
-мин, -мән: татар, башқұрт тілдері; -мән: ... ... -м: ... ... ... ... ... -ым, -им: алтай, шор, гагауз,
түрік тілдерінде;-ын, -ин: тек ... ... ғана ... аларын
алардын; -эм, -эм: әзірбайжан тілінде ... ... тек ... ... вариант. Жекеше II жақ қосымшалары: -сың, -сиң:
қырғыз, қарайым ... ... -сын, -син: ... ... ... -сің: қазақ, башқұрт, татар, қарақалпақ, ноға тілдерінде ... тува ... ... ... ... ... жоқ; ... өзбек тілінде айтылады;-сан, -сән: әзірбайжан тілінде ... -са, -се: ... ң ... ... ... ... бұл ... тілінде ғана қолданылады; -сең: ... ... ... ... ... түрікмен тілінде ғана айтылады; -һың, -һің:
башқұрт тілінде ғана бар; -ғын, -гин: тек якут ... ... III жақ ...... ... ... қалыптасқан. III жақ
қосымшасына негіз болған сөз — тур ... Бұл сөз ... ... ... ... ... ... қазақ, қарақалпақ тілдерінде
-ды: ала-ды, қырғыз тілінде — алат, чуваш тілінде — ... ...... ... өзбек тілінде — олади, түркімен тілінде — алыпдыр,
ұйғыр тілінде — ... Тур ... ... ... ... берудің факультативтік тәсілі ретінде қолданылған. Көне
жазбаларда жоғары тұлғаның 3 жақта ... ... бар: ... Осыған ұқсас тұлғалану қазіргі әзірбайжан, түрікмен тілдері
диалектілерінде кездеседі: ... ... т. б. ... I—II жақтарда турур етістігін қолданудың қажеттігі жоғалды.
Осымен бірге баяндауыш ... ол ... ... ... (жақ ... ... ... мына сипатта қолданылады;
-биз, -быз: қарашай-балқар, қырғыз, құмық, қарайым тілдері; -быз, ... ... -быз, ... ... ... -быс, -бис: алтай, хакас, шор, тува,
чулым татарлары тілдері; -быт, -бит: якут ... -мыз, -миз: ... ... ... ... -мыз, -міз: ... қарақалпақ, ноғай
тілдері. Бұлардың өзбек, ... ... ... қысаң жіңішке
дыбысы айтылады және қосымшаның басқы дыбысы түрдің (негіздің) соңғы
дыбысының ... б, п ... ... ... ... тілінде тек
қана — иң варианты айтылады, бұл тек сол ... ... -ыз, ... ... ... бұл ... көне ... екілік (көптік)
қосымшасы негізінде қалыптасқан. Шамамен, бұл қосымшасының I жақ көптік
мәнді ... осы ...... ... ... деу ... Осы
қосымшаның қатаңдаған варианты түрікмен тілінде айтылады: -ыс, -ис, ... бір ... ... ... ... тілінде айтылады: -ых,
-их Бұл жедел өткен шақ ... ... ... ... ... ... -пэр ... тілінде ғана айтылатын варианттар Сыртқы пішіні басқа
тілдерден бүтіндей өзгеше болғанмен оларды тарихи тұрғыдан ... б мен п ... ... ... ... ... белгілі құбылыс, ал р мен з дыбыстарының ... ... ... бірлестігінің іштей жік-телуінің бір белгісі, сонда б//п және ... ... -быз ... ... ... ... ... қалған. Яғни чуваш тілінде өте көне вариант ... ... ... ... жеке ... ... -сыз, -сиз; ... қарайым,
ұйғыр, өзбек тілдерінде айтылады. Бұл қосымшалар өздерінің арғы архетипінен
алыс кетпеген. -сыз, -сіз қазақ, ноғай, ... ... ... ... ... тілінде айтылады. болады:
Жоспар.
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
Етістік оның мағанасы.
Етістік оның ... ... ... кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және ... тіл ... Тіл ... ... ... М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы., 1992 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз мағыналары6 бет
Eciмшe туралы жалпы түсінік44 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту мәселесінің зерттелуі42 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь