Есенберлин романындағы алаш рухы

Халық ғұмыры – тарихи дамудың диалектикалық заңдылығын құрайтын жалғыз нысана. Дәуірлер сипатынан табиғи дамудың бел-белестерін, алған асу, шыққан биігін пайымдап, кешегі мен бүгіннің арақатынасын ажыратуға, өзгенің өресі жетпес жорамал деректердің жанды-жансыз жобасын жасауға болады.
Осы ретте көз жетер тарихын қаламен аттап, қағазға тақтап қойған елге қызыға да, қызғана да қарайсың. Хаттаулы тарих – халық болмысының рухани, мәдени өрісіне берілген төлқұжат. Ондай елдің әлемдік дамудағы кімнің-кім болғанын сарапқа салар тұста алдына жан салмай кететіні де сондықтан.
Қазақ қауымының қолына қалам алған санасы сардар азаматтарының қай-қайсысы болсын, әсіресе ХХ ғасырдың алғашқы шеңберінен бастап тарихи деректерге ден қоя бастауының себебін біз осы жайдармен байланыстыра қарауымыз керек. Өйткені «Алаш қозғалысына қатысып, «Алаш» партиясын құрысып, Алашорда үкіметін жасаған қайраткерлер ішінен қазақ әдебиетінің алтын діңгек, сом тұғырлары шықты. Отаршылдықпен шайқас, артта қалушылыққа қарсылық, надандықты мансұқ ету, азат, тәуелсіз демократиялық, дербес мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап мүддесі емес, жалпы ұлт мақсаты үшін күресі, өркениетті нысана ету – бұл ағымда болған ұлылы-кішілі азаматтардың баршасының дүниетанымына ортақ, ерекше қасиет» [1,424-б] болды. Ұлт тарихының мәнді тұстары А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Ж.Досмұхамедов, С.Сейфуллин, М.Әуезов шығармаларында қамтыла бастаған. Қазақ елі тарихының әдебиеттегі көрінісі сол дәуірдегі қазақ әдебиеттануының көрнекті өкілдерінің еңбектерінде көрініс тауып, әр қырынан сөз болды. Бұл ежелден-ақ көркем әдебиет пен тарихтың арақатынасы сөз боп келе жатқан қазақ әдебиеттану ғылымында да түбірлі мәселе екенін көрсетеді. Алайда түбірі терең, түбегейлі шындықты жүйелеп, ұлттық ғұмырнаманың әлемдік дамудағы дара тұстарын ашып көрсетудің алғашқы талпыныстарына талағы тар заман тұсау салып бақты.
Ұлт тарихының шындығынан жасқанудың коммунистік идеологияның күшті қаруларының біріне айналуы да сол ХХ ғасырдың болмысындағы танымдык кереғарлықтың керемет мысалы болып қала бермек. Солай дегенмен халық зердесі бұғауға да, бұрауға да көнбейтін қуат. Халық зердесі ешқашан да ұмытшақтық кеселіне ұшыраған емес. Ал зерденің зерлі нұсқаларына зер сала қарап, қара қылды қақ жарар әділет биігінен пайымдау – сол халықтың қанатты перзенттерінің парызы болған.
1. Р.Нұрғали. Әуезов және алаш. – Алматы: Санат, 1997. – 432 б.
2. // Писатель. Личность. Человек. – Алматы: Атамұра – Қазақстан фонд имени Ильяса Есенберлина, 1993. – 88 стр.
3. І.Есенберлин. 10 томдық. 8-том. – Алматы: Жазушы, 1984.-304б.
4. // Жұлдыз, 1975, №1
5. І.Есенберлин. 10 томдық. 9-том. – Алматы: Жазушы, 1987. -544б.
        
        Құныпия Алпысбаев
                                                ... ... ...                                         ... ... профессоры,
                                              ... ... ...                     ... ... АЛАШ ...      ... ...... дамудың диалектикалық заңдылығын құрайтын жалғыз
нысана. Дәуірлер сипатынан табиғи дамудың бел-белестерін, алған асу,  шыққан
биігін пайымдап, кешегі мен бүгіннің арақатынасын ажыратуға,  ...  ... ... деректердің жанды-жансыз жобасын жасауға болады.
      Осы ретте көз жетер тарихын қаламен аттап, қағазға тақтап қойған  ... да, ... да ... Хаттаулы тарих –  халық  болмысының  рухани,
мәдени өрісіне берілген төлқұжат. Ондай ...  ...  ...  ... ... салар тұста алдына жан салмай кететіні де сондықтан.
      Қазақ қауымының қолына қалам алған санасы  ...  ...  ...  ...  ...  ХХ  ...  алғашқы  шеңберінен  бастап  ...  ден  қоя  ...  ...  біз  осы  ...  ...  ...  Өйткені  «Алаш  қозғалысына  қатысып,  «Алаш»   ... ... ... ...  ...  ішінен  қазақ  әдебиетінің
алтын діңгек, сом тұғырлары шықты. Отаршылдықпен шайқас,  артта  қалушылыққа
қарсылық,  ...  ...  ету,  ...  ...  ...  дербес
мемлекет құруды биік нысана ету, белгілі бір тап  ...  ...  ...  ... үшін күресі, өркениетті нысана ету – бұл ағымда болған  ұлылы-кішілі
азаматтардың  баршасының  дүниетанымына  ...  ...  ...   ... Ұлт ... мәнді тұстары А.Байтұрсынов,  Ә.Бөкейханов,  М.Дулатов,
Ж.Аймауытов,    ...    ...     ...     М.Әуезов
шығармаларында қамтыла бастаған. Қазақ елі  тарихының  ...  ...  ...  ...  ...  көрнекті  өкілдерінің   еңбектерінде
көрініс тауып, әр қырынан сөз  болды.  Бұл  ...  ...  ...  ... ... сөз боп келе  ...  қазақ  әдебиеттану  ғылымында  да
түбірлі мәселе екенін көрсетеді. ...  ...  ...  ...  ... ... ғұмырнаманың әлемдік дамудағы дара тұстарын ашып  ... ... ... тар заман тұсау салып бақты.
      Ұлт тарихының шындығынан  ...  ...  ...  күшті
қаруларының  біріне  айналуы  да  сол  ХХ  ғасырдың  болмысындағы   ...  ...  ...  ...  қала  ...  Солай  дегенмен  халық
зердесі бұғауға да, бұрауға да көнбейтін  қуат.  ...  ...  ...  ... ... ... ... Ал зерденің зерлі  нұсқаларына  зер  сала
қарап, қара қылды қақ жарар әділет биігінен пайымдау – сол ...  ... ... ...      ... ... ... алғашқылардың  бірі  болып,  осы  үдеден  шыққан
жазушы Ілияс Есенберлин болды. Оның алты кітаптан  ...  ...  ... ...  әлемдік  нұсқасына  қосылған  тарихты  көркемдік  пайымдаудың,
әдебиеттегі ... ... пен  ...  рух  ...  ...  ... ... қала бермек.
        Қазақстан  ...  ...  ...  ...  Назарбаев
жазушының туғанына 80 жыл толуы қарсаңында ... ... ...  ...  ...  ...  ата  ...  «ақтаңдақтарын»   зерттеу   тыйым
салынған ...  ...  ...  ...  алғашқысы  болып  қиын  да
күрделі тақырыпқа – Қазақ хандығының  бостандық  пен  тәуелсіздік  ... ... ... тартып қана  қойған  жоқ,  өзінің  эпикалық  құлашы,
халық  өмірінің  сан  алуан  қырын  кең  ...  ...  ...  ... ... ... сомдауы  жағынан  өзге  туындылардан  оқ
бойы алда тұрған  талантты  ......  ...  ...  ...  Бүгінде  дүние  жүзінің   көптеген   ...   ... ... рет ...  ...  осы  ...  хандық  дәуірдегі
қазақ өмірінің  энциклопедиясы  десек  артық  бола  ...  [2,3-б]  -  ... бұл ... ... ... баға  ...  ...  туындысы  әрі
ешқандай шығармамен теңестіруге болмайтын орны бөлек тарихи, ғылыми  ... ... ... ... дегеніміз орынды.
      Рас, Есенберлиннің тарихи тақырыпқа  ...  ...  ...  ...  көлемінде  фундаментальді  тарихи  шығармалар  жарық  көрген.  Алексей
Толстойдың ...  ...  ...  Янның  «Шыңғысхан»,   Г.Гамсахурдияның
«Давид IV Строитель» тағы басқа романдар сөз жоқ  тарихта  үлкен  орны  ...  ...  да  өте  ...  ...  ...  Бірақ   олар   өз
шығармаларындағы  кейіпкерлерін  қай  қырынан  көрсетем  десе   де,   ... ... бар ... ... ... десе де шек  ...  ... жазылса, баспадан солай жарық көрді, барынша ерік  берілді.  Идеология
тарапынан ешқандай қысым, ешқандай кедергі ...  Міне  ...  ... ... ... пайдаланды.
      Ал ... ... ... жоқ  ...  ...  ...  шыққан
батырларды, атақты хандарды,  от  ауыз,  орақ  тілді  билер  мен  ...  ...  ...  мен   ...   ...   мен   өткірлігін,
ұйымшылдығы  мен  бірлігін  қалың  оқырманға  ...  ...   ... ... ... ... кез. ... болса, партиялық идеология  қазақ
халқының ғасырлар бойғы бай тарихын жылы  жауып  қойып,  қазақ  ...  ... ... бастау алады» дегенге  дейін  барды.  Ал  коммунистік
партияның сол кездегі ... ... бір ...  «Қазақстанда  қайдағы
бір Кенесары Қасымов дегенді шығарып алды»  деп  ...   сес  ...      ...   ...   трилогиясы   партиялық   идеологияның
қылышынан қан тамып тұрған уақытта дүниеге келген ... Ол  ...  ... жазбақ тұрмақ қазақ халқының ертеректе  өмір  сүрген  артында  мол
мұра  қалдырған,  елім  деп  ...  ел  ...  жер  үшін   мерт   ...  ...  ...  атын  ...  өзі,  олар  жөнінде
әңгіме қозғаудың өзі қиын еді,  ...  еді.  Ал  ...  ...  ... біле ... қазақ халқының  өткен  тарихын  бейнелейтін,  тарихтан  мол
мағлұмат беретін бір кітап емес, бірнеше роман ... ...  ...  ... қана ... ... ... саяси жеңісі еді.
      «Көшпенділер»  ұлт  тарихының   бастау   көзі   ...   ...   ... жөн ...  ...  бір  ...  өмір-тарихы  ұмытылып  бара
жатқандығын еске сала отырып, оған кінәлі коммунистік саясат екендігін  ... да, өмір ... ... арнамен ағылып бара жатқандығын, тарих  беттері
бұрмалағандығын көркем тілмен бейнелеп ...      ... осы ... нәр ... көп ... ...  алған
көпшілік  оқырман  ондаған  жылдардан  соң  тоталитарлық   ...   ... ... жүзі  ...  ...  ...  қан  ...  Горбачевтік-
Колбиндік баскесерлер әділдік іздеп, бой көрсеткен ... ...  ... ... ... ... куә.
      Қазақ     халқының     бұрмаланған     ...     ...     ...  ұлт  ...  ...  ...  ...  өнер   тілімен
өрнектеп баяндау мақсатында қолына  қалам  алып,  «Көшпенділер»  трилогиясын
жазуға   кірісті.   ...   ...   өз   ...   ...    ... оның ... және ... тұстарын нақты  дәлелдермен  оқырман
алдына  ұсынды.  Әбілқайыр  хан  мен  Абылай  ханның  әр  ...   ... ... іс- әрекеттерін  көрсетуге  тырысты.  Қазақ  халқының
ержүректілігін,  ... ... ... ... ... ... ...  қорғай
алатындығын көрсетіп берді.
      Қазақ қандай халық, олар ... және ... ... жеке ұлт ретінде
танылуға қандай  мүмкіндіктері  бар?  Романда  осы  сұрақтарға  нақты  жауап
берілген. Бұл тоталитарлық жүйе ... ...  ...  ...  сақтап  қалу
үшін жасалған бірден-бір қадам болатын.
      ...  ...  сол  ...  ...  ...  таныған   Есенберлин
қоғамның түрлі қабаттарындағы жасырын қалған күрделі оқиғаларды,  аса  мәнді
тарихи ... ... ... ұлы ... ... ...  ... қысылтаяң замандарда өз бойынан қуат  тапқан  халық  күшінің  құдыретін
көркем  бейнелеуге  ұмтылады.  Ол  көне  ...   ...   ...   ... ... ...      ...  өзегі  сол  кезең  үшін  аса  маңызды  болған  ...   ... ... ... романдарының  сюжеттік  желісінде  тарихи-
документтік сипат пен романтикалық леп аралас келіп отырады.
      ...... ... терең меңгерген сөз зергері  әрі  сол
заманға  сай  тарихи  сипатты  нақты  көре  ...  ...  ...  Оның
шығармаларында  суреттеліп  отырған  заманның  ...   мен   ... ...  ...  қуат  тарихи  тұрғыдан  нанымды.  Есенберлин
қаһармандарының мінез ... ... ...  ...  ...  ...  ...  ойдан  шығарған  оқиғалар  шынайы  ...   ... ...  ...  ...  пен  ...  зерттеушілік  ізденістің
нәтижесінде дүниеге  келген  «Көшпенділер»  мен  «Алтын  Орда»  ... ой мен ... ... ... ... ... ...      Халықтың  қай  кезең  болсын  езгіге,   ...   ...   ... ... еркіндік үшін соңғы күшін сарқып күресе беретіндігін  кең
тыныста суреттейтін трилогияда күрескерлік идея бой оздыра көрініп  отырады,
оптимистік күрес жолы ... ...      ... жеке ел ... ең ... және ... қуатты тегеуріні қазақ
халқының жоңғардың жойқын шабуылына төтеп беріп,  ...  мен  ...  ... ... Бұл ... Ұлы Отан  ...  сол  отан  үшін  ...  тұтас
халықтың ерлігі еді. Бұл сипат, Отан ... ...  қалу  үшін  ...  ... романда бар болмысымен жан-жақты көрінеді.  Тарих  оқулықтарында  «өз
еркімен қосылды» деп түсіндіріліп ... ... ... ...  даласының
бағындырылу  процесінің  қиын  да  ...  ...   ...    ... ... ... сияқты әртүрлі көзқарастағы ел  билеушілерінің  іс-
әрекет, айла шарғылары арқылы көрініс табады.  Қандай  тығырықтан  да  ... ... ... ... ... ... ... – қазақ  халқының
саясат бұғауы, шовинизм  құрсауымен  беймәлім  болып  ...  ...  ... «Адамзаттың нағыз шын тарихын  тарихшы  емес,  ...  ...  ... ... І.Есенберлин осы принципті ту етіп ұстап,  ...  да  ... ... ... ...  ...  тарихтың  қос  қыртыс  қатпарларына
қазақ қаламгерлерінің ішінде  тұңғыш  рет  ...  ...  ...  ... ... көне ... әлі ...  қоймаған  тың  беттеріне  ... ... ... бүкілодақтық бірінші сиезінде  сөйлеген  сөзінде
тарихи тақырыпты терендете ... аса қиын ... баса ...  аудара  келе
былай деген  болатын:  «Біз  өткен  заманның  тарихын  білмейміз.  ... және ... ... ...  ...  осы  күнге  дейінгі
тарихын жазуды ұйғарып отырмыз, бұл ішінара  қолға  да  ...  ...  ... ... очерк,  әңгімелер  арқылы  феодалдық  Россияның  ...  ... мен ... ... ... ... мен  ...  дамуы,
князьдың, воеводаның, көпестің, ұсақ мешанның,  шіркеудің  шаруаларды  қалай
қанап келгенін ... ... ... тиіс...
      Біз одақтас ... ...  ...  ...  ...  ...      ... бұл ойды жүзеге асыруға  солақай  саясаттың  кесірінен  Одақтас
республика жазушылары үшін дер кезінде мүмкіншілік тумады. Өйткені  ... ұлт ... ... ... ... ...  аулақ  ұстауға  мәжбүр
еткен еді. Бұл орайда Ілияс Есенберлин дәуір ...  жіті  ...  ... ... ең күрделі кезеңін  бейнелейтін  тарихи  романдарды  ...      ...  ...  ...  жігер  отына  бөлеген   ...  алау  ...  мен  ...  ілтипатына  ілігу  себебін   шығарманың
көркемдік қасиетіне байланысты  ғана  қарау  ...  ...  ... ... ... романдардың жылдар бойына  әсері  кемімей  келе  ...  ...  ...  ...  ...  ...  сыр  ...  бойлай
қарасақ, тағы да  уақыт  өлшемі  мен  замана  ...  ...  ұғым  ... Ой, сана жазушы қаламының қыран  қимылына,  қиял  қиянына  бұрылады,
ашып айтуға сол ... тар ... ... ... ... ...  көркемдік
үлгіде танып-білудің алғашқы талпынысына жетелейді.
      Өйткені, өткеніміз туралы кешеге дейін  там-тұмдап  қана  ...  ... ... ... ... ... ... шытырманға  толы
тарихымыз бар екенін көркем әдебиет ... ... рет ...  ...  ... ма, бұл шығармадан тіпті тарихи еңбектерде шешімін тауып ...  ... ... ... ...  жатқан  мағлұматтардың  бір  жүйеге  түскен
желісін  көреміз.  Соншама  көп  ...  ...  ...   ...   роман
шарттарына лайықтап, қорытып, көркемдік қиялға бөлеп  бере  алуы  шығарманың
тартымдылық ... ... ... ... ... ...  пен  ...  қиял
ауқымы  мен  шеберліктің  бірлестік   табуы   трилогияның   өзгеше   ... еді. ... ... әдебиеттегі  белгілі  жанрлардың  шартына  сай
бағалау ... да ... ... ... көркемдік  тәсілі  мейлінше
тың болғандығын көрсетіп тұр.
      ...  ...  ...  шегер  жападан  қорыққан  күйректік  ... ... бір ... қабыланға қарсы шауып, қарсақтан  қаймыққан  бала
мінез, ... ... ...  ...  ...  ...  жоғын  іздеген  ақ  жүрек
жомарт халықтың тарихи ... ... ... етуі ерлікке  пара-пар  қимыл
еді. Ол осы үдеден шыға білді.
      ... ... ... ...  ...  ...  алғашқы  қадамға
тигізер кесірінен де  қорықпады.  Сенім  салмағы  алдымен  ...  ... ... ... ... сөздің ақ боларына сенген жазушы  қаламынан
қазақ тарихының,  Дала  ...  ...  ...  ...  ... ... бейнесі туды.
      Арғысын айтпағанның өзінде, ... ... ... өресі деңгейінен
қараған оқырманға Ілияс Есенберлин ерлігіндегі біз пайымдаған  үш  арна  сөз
өнерінің ...  ...  биік  ...  ...  беріп  тұрғаны
анық.  Олар  –  аты  мен  затын  аңыз  желісі  көмескілеп,  ...  ... ... ... әкеткен  тарихи  тұлғаларды  қайтадан
жандандырып  әкелуі,  олардың  ...  ...  ...   ...  ажыратып  беруі.  Ел  аузындағы  аңыз-болжамдармен  астасып   барып
көптеген шығармаларға ... желі  ...  ...  ...  өз  ... саяси,  адами  бейнесін  мүмкін  алғаш  рет  аша  ...  осы  ...   ...   ...   Мұны   –   бірінші   арна    деп    ...      ... арна – ... ... ... жеке ... қажыр-қайраты
мен халықтық іс-қимылдардың өзара  үйлесуінен  туындайтын  идеал  беріктігі,
мақсат бірлігі. Адасудың ... ... ... ... жалғыз қуат  –  өмір
өркенінің тым нәзік әрі тым  ...  ...  ...  ...  ...  ... күштің жоқ екенін сезіну болса керек. «Шоқпар ұстаған жұртты  ...  ...  ...  ...  әрине.  Сондықтан  да  ...  ... ... ояту ... ғана іске асар ... ірілікті  адамзат  тарихы
саусақпен ғана санап бере алады.
      Бағындыру арқылы бағыну – мұратқа ... төте жолы бола  ...  ... ... ... ... ұрпақ, тіпті ел мұраты, халық  қамы  үшін
болса да, ... жоқ ... ... ... түптің түбінде су  аяғы  құрдымға
кетпек. Қараға күні түскен ханның кебі жеке адамның ғана ...  ... ... бұл кеп ... бір ... да ... басына  бақан  ойнатуы
мүмкін. Ілияс Есенберлин еңбегіндегі  ...  ...  ...  ...      ... ... арна – сөз өнеріндегі жанрлық  қуаттардың  жымдасуы,
ізденіс шиырларының бір арнаға  ұласып,  ...  ...  мен  ... бейнелер мен мифологиялық сарындардың жандануы.  Болған,  бірақ  ... жоқ ... ... іс-қимылдардың нанымдылығы.
      Рас,  шығарманың  кей  тұстары  әдеби-көркем  шығармадан  гөрі   ... ... ... ... ... ... бұл  ...  саналы
түрде барған. Мұны біз Қадыр ақын айтпақшы, «тарихы қалың, ...  ... ... ... ...   ... ... беру ниетінен  туындаған
өзіндік тәсіл деп түсінуіміз керек. Өйткені бұл  шығарма  сол  кезең  туралы
алғашқы ... ғой. Осы    ...  ...  іске  ...  ...  бір  кісідей
санаулы санаткерлердің  қатарында тұрған қаламгердің кезінде «Қаһар»  романы
туралы айтқан  мына  ...  еске  ...  ...  эпопеяны  жазуды  соңғы
кітаптан  бастауымның  себебі  –  жиналған   архив   ...   ...  ...  ауқымының  кеңдігі,  ойлаған,  жоспарлаған  кітаптарды
түгел ... ... жете ме, ... ме ... ... дей ... ол  ... күдігі туралы «Жұлдыз» журналының тілшісіне берген сұхбатында  былай
деді: «Мұның мәнісі бар. О ... ... ... ...  ...  ... бұрын, іштей жоспар жасаған едім.  Яғни  көңілімде,  іс  жоспарымда
халқымыздың 500 жылдық тарихын қамтитын  трилогия  ...  ...  ... ең ... бастауыма  себеп  болды.  Ең  алдымен     тіршіліктің
кейбір тауқыметін тартқандықтан ба, ... ... ... ... өмірім  жете
ме, жетпей ме деп те қауіптендім. Содан болар халыққа, болашақ үрім  ... ... ...  ...  оқиғаларға  деген  жазушылық  тенденциям  мен
позициямның айқын көрінісі болған басты темір қазығым –  ...  еді.  ... ... ... ... ... ойыма қол жетпей қалса,  өмірбақи
арманда, орны ... ... ... ... ғой. Ойға ...  көңілге  түйген
трилогияның ең әуелі соңынан ... ... сыры  осы  еді»  ...      ... ...  ...  караған  оқырманға  жазушының  бұл  жан
сырындағы жасырын  ...  көп  ...  ...  ...  ...  ... ... «білгірлікке», «Сақтықтан» самарқау тартқан санаға,  аттыға
ілесем деп таңы  айырылған  «хан-талапай»  қауымының  ...  ... ... ... ... ... оқырман  деп  аталатын,  жақсыны-жақсы,
жаманды-жаман деп айтуға арын да, барын да ... ...  даяр  ...  ... тарихи  зердесін  тағы  бір  селт  еткізерге  ...  ...  ...      ... бұл ... арқау болған  кезінде  қазақ  зиялыларының  басына
қатер төндірген тақырып еді. Қазақтың ұлы тарихшысы Е.Бекмаханов  сол  ... ...  ...  деп  бас  ...  ...  «Хан  Кене»
тарихи драмасын жазам деп М.Әуезов азапты күндерді бастан кешірген.
      ... ... ... ... ... тас ...  ...  деген
махаббатын  бірден  байқатып,  суреткерді  алакөзден  де,  жала  сөзден   ...  ...  Аты  ...  ...  ...  ...  ...  Қамшының
сабындай қысқа ғұмырға ғасырларға жетер  қуат  қосты.  Қазақ  тарихы,  қазақ
әдебиеті, қазақ қауымы дамудың дара ... орны бар, ...  ...  ... де көлеңкесін түсірмей, көсіліп  жатқан  рухани,  мәдени,  геосаяси
өрісі бар ... ... ... қауышты.
      Иә, ... ... ... өмір  ...  ...  тірілтіп,  сан  әрекет,
сансыз істердің мәнге ие ... ... ғана  ...  ...  ...  өзі
оңай емес екені түсінікті жай. Ал жеті ғасырға жуық мезгілді қамтитын  кемел
еңбектің кемерін тауып, сан тарау жолдың түйісер  ...  ...  сан  ... ... ... ... ... талант қана  көтеретін  жүк.  Арынды
мінез,  арқалы  дарынның  ғана   қолынан   ...   ...   ...  ...  ...  ...  ...  суреттеліп,  халық  өмірін
бейнелейтін орасан үлкен оқиғалар,  түрлі  байланыстар,  сан  ...  ... ...  ...  ...  ...  ...  баяндалады.  Осылайша
қазақ хандығының ХҮ-ХІХ ғасыр арасындағы құрылу  мен  ...  ... ... ... ... ... ... қозғалыстың  себеп-
салдары, сыр-сипаты мен  ақиқаты,  қамтылған   ...    ...  ...  ...  ...  ...  ...  қойнауына  бойлай
түсіп, ХІІІ-ХҮ ғасыр аралығын шежірелеп  беретін  «Алтын  Орда»  трилогиясын
жазып шықты.
       ... ... ... байқалатын құбылыстың  бірі  –  танымдық
фантазиялық және  ...  ...  оның  кең  әрі  мол  ...  ... өн ... өзінің дүниетаным, талғам таразысынан ауытқымайды. Ол  –
атақты хандардың, айбынды  әмірлердің  даңқы  мен  байлығы  ...  ...  ...  ...  дәл  ...  ...  ...  Зорлыққа,
қарудың күшіне ғана негізделген Алтын  Орданың  ұзақ  жылдар  бойы  ... ... ... алауыздығы мен бақталастығы, азғындауы, оларға  қарсы
езілгендердің күреске ... ... ... мен ...  қырылған  халық
тағдыры  шынайы  суреттеліп,  шебер  қиюластырылады.  ...   ...   ... атау, өткеннің бұлдыр елесі емес, нақтылы кұрамы, билеу  жүйесі
бар ел екендігі,  ол  ...  ...  ...  ...  ...  ... де, ата даңқына малданған, ұсақ мінезді, қара  басының  мүддесі
үшін ғана бәрін ... ... ... ...  ...  да  ...  ... сананы сан-саққа  бұратын  әсерлі  қалыпта  қатар  түзейді.  Халық
қолдамаған,  бейбітшілікке,  еңбекке,  ...  ...  ...  ұзақ  ...  ұқтырады.  Жалпы  мемлекеттік  емес,  жеке  ... ... ... ... ...  ...  ...  соғатындығын
еске салады.
      Жеке адамның бойындағы алапат алғырлықтың  арамзалықка  ауысып,  қалың
нөпір ... ... да, ел үшін ... су ... ...  оққа  ... есіл ерлерді де қайранға тастап,  өз  мақсатының  игілігі  үшін  жапа
шектіртіп, ... ... ... ...  олардың  бір  өзінде  «қырық
кісінің айласы бар» хандық тұлғалармен қабат  өріліп  көрсетілген  ... әр ... ... ... ... ... ... опасыздық  айласына
айналып,  бет   қаратпас   өжет   батырлықтың   жауыздыққа   ...   ... ... ... сәттер халық  тарихының  қатпар-қатпар
шындығы екені көз алдыңа келеді. Ол – бүгінгі заманның  да  ...  ... өмір ... ... ... ...  дәуір  елесін  көз  алдымызға  келтіру
арқылы беруге ... Ел ... мен ...  ...  ...  ... келген, тіпті жаңа қоғамдық формацияның тұсында  да  сыртқы  түрі
ғана  өзгергенімен,  ...   ...   ...   идея   мен   ... ...  пиғылдың  жаңа  формада  етек  алып  отырғанын  тарихи
кейіпкерлер  ...  ...  еске   ...   ...   пен   ...   заман
диалектикасын көркемдік тұрғыдан  танып,  заман  шындығын  өнер  ... бере ... ... қуатына сүйсінесіз.
      Дала төсіндегі  ...  ...  ...  ...  ...  аты  аңызбен
астасып кеткен Тоқтамыстың эпопеядағы тұтас бейнесі  емес,  бір  ғана  сәтін
еске  түсірейік:  ...  өзі  ...  ...  ...  қыпшақтың
әділетсіздікке қарсы бас көтерген ер жігіттерін  қойдай  қырды,  ...  ... ...  қол  ...  ...  ...  ...  құтыламын  дегенін
найзамен түйрей жер құштырды.
      Күн ... ... ... жүзі ... ... ... ұрыс ... қырылған» деген жер содан қалды.
        - ...  ...  ...  қол  ...  ...  ...  -  деді
Тоқтамыс [5,262-б].  «Ханның бұларды алдап ұрғанын» кеш білген  ел  осылайша
қырылып калмақ. «Қырық айлалы хан» тағы да  ...  ...  ...  «халық
деген алақанын түкіріп күреске шықса, кімді  болса  да  алып  ұратын  балуан
екенін ол ... ... [4].
      ... да ... көкжиекте  шоғырланып  жинала  бастаған  халықты
көріп сескенеді.  «Көп  ...  ...  ...  ...  ...  ... ол алпыс екі  тамырлы  айлаға  көшеді.  Жолбарыс  жүректі  батырлар
бастаған  азаматтық  ...  ...  ...  ...  ...  ... болып алдаусыратып барып, орайын тауып оларды орға түсіреді.
      Қоғамдық формациялардың кез-келген  тұсында  да,  ...  ...  ... де ...  беретін  психологиялық  сәттерді  (ұқсастықтарды)
терең  түсініп,  жіті  ...  ...  ...  тәнті  боласыз.   Тарихи
дәуірлердің көркем бейнесін  жасап,  ой  ...  ...  ...  ...  ... ... тіпті  сол  күндерге  эпопея  беттеріндегі  ...  ... ... ... ...  бағыт  беруді,  ой  тастауды  ...  ...  ...   бүгін   де   жасыруға   болмас.   ... ... ... сол ...  отырған  кезеңге  ғана  тән  деп
қарауға, жағымсыз қылық, опасыз  жан,  айлалы  ...  ...  ой,  ... ... идея тек сол ... адамдарын көрсететін ғана бейнелер  деуге
болмайды. Ол – жазушы өмір сүрген ортаның да жарқын  көрінісі  одан  ... де ... Әр ...  оқыған  сайын  бүгінгі  ...  ...  ... ...  ...  қиялымен  өріліп,  шеберлікпен  жымдасқан  қияметті
тірлік, қиянатқа толы өмір, қасиетті сенім мен қасіретті  өлім,  алау  ... ... ... ... ... ...  арқылы  көз  алдыңнан  ...  ...  пен  ...  ...  қатыгездік  пен  шуақты   мейірдің
мәңгілік  айқасын  жеріне  жеткізе  ...  ...  бере  ...   ...  ...  рухы  мен  ...  сана,  ұлттық   намысты   оятып,
азаттыққа ұмтылу идеясын  ...  ...  ...  ...  ... ...      Қай ... де ел басында, мемлекет тұғырында жүрегіне ұлттық сана сезім
ұялап, бойына ұлттық сана сіңген, ойын ұлттық патриотизм  кернеген,  жадында
халық ... орын ... бар  ...  ...  ... таза гуманистік идеямен көмкере біліп, өзі басқарып отырған  мемлекеттің
болашағы үшін, сол ... ... жер, суын ... бойы  қан  ... ... ... ... күшін халықтың ұлттық  тағдырына  арнайтын,  шын
күйінетін адам болмайынша зұлым ... ... ... жеке ... қамы  ... ... ... беретінін, жалғаса беретінін ескертіп тұрғандай.
      Ойлап қарайық, бүгінде  ...  те  ...  ...  ...  оң
бағытқа қарай жылжып келе жатқан  тәрізді,  алайда  адамдардың  адамгершілік
өркениетінің төмендігі салдарынан ... ... ...  ...  ... Бүгінде саясаткерлер мен өкімет чиновниктерінің көбі олардың моральдық-
этикалық құлдырауы салдарынан «күйіп  отырғаны»  да  ...  ...  ... – чиновниктер мен реформаторлардың  негізгі  ауруы.  Бұл  оларды
коррупцияға   алып   ...   ...   және   бұл    ...    ... ... ... ... бірі болып  отырғаны  өтірік  ... ... дәл ... ... ... Егер  адамдардың  адамгершілік
санасы  жетілмесе,  қоғам  өмірінің  жалпы   ...   тез   ...   ... ... ... Мұндайда,  егер  экономикалық-математикалық,
техникалық, биологиялық, саяси және ... ... адам  ...  түзу  ... ... ... онда  биік  ...  шындықтар  адамның  алдынан
өмірдің мәнін, оның  жұмбақ  сырларын  және  оның  ...  ...  ... адам ... ... дамытады.
      Заманнан адам өркениетінің ... мәні ... осы бір ... құратын
шындықты түсінуге жақындай беру құлшынысынан тұрады.
      Эпопеяның әр бетінде «Ханның алдауы – ... соры  ...  ... ... ... ой ... ... сөйлемдер  жазушы  қиялының  тұңғиық
сырына бойлатады. Ал  І.Есенберлиннің  тарихи  тақырыпқа  ...  ... Алаш ... ... ... жалғасы, оның рухы мен  идеясын  біздің
дәуірімізде қайта жаңғыртқан шығарма болғаны шындық.


                           ... ...     1. ... ... және ...... ... 1997. – 432 б.
     2. // ... ... ...... ......  фонд
        имени ... ... 1993. – 88 стр.
     3. ... 10 ... ...... ... 1984.-304б.
     4. // Жұлдыз, 1975,  №1
     5. ... 10 ... ...... ... 1987. ...      Біз тілімізді қанша сақтасақ, ұлтымызды да сонша сақтаған боламыз.
                                                                 ... ...  
        
      

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Ерлер мен пірлер: «Төрт батырға» тағы бір үңілгенде5 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жапониядағы педагогикалық мектеп7 бет
М.Вебердің «Протестанттық этика және капитализм рухы» еңбегіндегі протестанттар мен католиктердің этикасына салыстырмалы талдау4 бет
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
Этномәдени білім беру6 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь