20-30 ж.ж. қазақ интеллигенциясы: кітап баспа және кітапхана ісі


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І.бөлім
ХХ ғасырдың 20.30жж. Қазақстанда кітап баспа ісінің
қалыптасу тарихынан ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... . ... 6
1.1 Қазақ кітабы тарихының теориялық зерттеулері ... ... ... ... ... ..6
1.2 А.Байтұрсынов: Мемлекеттік баспаның құрылуы ... ... ... ... ..11
1.3 А.Төреқұлұлы . Орталық баспаның (Центриздат)
ұйымдастырушысы және басқарушысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ІI.бөлім
Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметі ... .. ... .. ... .. ... .. ... .28
2.1 Х. Досмұхамедұлының баспагерлік қызметі ... ... ... ... ... ... ...28
2.2 Ораз Жандосовтың кітапхана ісі саласындағы мұралары ... ..35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз егемендік алып, тарихымызды жаутаңдай отырып жазудан арылған шағымызда, рухани-мәдени өміріміздің айнасы боларлықтай айғақтарды қайтадан өз халқымыздың рухани мәдениеті, ғылымы екендігі даусыз. Өкінішке орай, науқандық идеологияның шашбауын көтеріп, мәдени мұрамыздың бары мен нәрін тұтас игеруден гөрі, алалап жинау, біржақты бағалау күні кешеге дейін орын алып келгені мәлім. Сондықтан да тарихымыздағы іргелі мәселелермен қатар халқымыздың мұрасын, ұлттық мәдениетін, ғылымды өздерінің қара басының қамынан жоғары қойған тұлғаларымыздың тұтастай бір ұрпағының қызметін өмір сүрген кезеңімен байланыстыра зерттеу аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Академик М.Қ.Қозыбаев «Ғұмырнама жанрын зерттеу мәселелері» деген мақаласында былай деген еді: «Біз қазақ зиялыларының жалпы тарихын жазар белеске келіп қалдық. Онда зиялы қауым кім, ол қай заманда жеке тап болып, топ болып қалыптасты, қандай кезеңдерді басынан кешірді, қазақ зиялыларының өркениетке қосқан үлесі қандай? – деген сияқты келелі сауалдарға жауап беруіміз керек.
Ұлттың ашытқысы – зиялы қауым. Ол барша халықты қоса да, ыдырата да алады. Сондықтан қазақ зиялылары тарихы шын мәнінде ұлт тарихы екендігін айтқан орынды. Сөз арасында айта кетер жай қазақ зиялылары туралы сөз - өркениет туралы сөз» [1].
Тұлғаның қоғамдағы атқаратын зор беделін көрсете келе, академик В.И.Вернадский жазған болатын: «Мыслящий и работающий человек есть мера всему. Он есть огромное планетарное явление» [2]. Білім мен тәжірибе арқылы біліктілікке ие болған ойлы адамдардың ақыл-ойына, олардың болашаққа жасаған болжамына құлақ аспау – замана кемістігі, дәуірдің қатерлі ауруының көрінісі, болашаққа артар ауыр жүгі. Міне, сондықтан өткеніміздің куәгерлерінің қалдырған мұраларының тынымсыз ізденістер арқылы естір құлаққа, көрер көзге дәл мағынасында жеткізіліп, өз бағасын алар уақыт жетті.
1. 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы туралы ҚР Президентінің жарлығы: 2004 ж. 13 қаңтар. №1277// ҚР Президенті мен Үкіметінің актілер жинағы.-2004.- №2.-4-19б.
2. Қазақ тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-3 том.-Алматы, 1996-2002
3. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2002.-455б.
4. Байырғы түркі өркениеті: Жазба ескерткіштер: (ҚР тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Астана қаласы, 2001 жылғы 18-19 мамыр). – Алматы, 2001.-548б.
5. Тасмағамбетов И. Елдік пен ерліктің ерекше ескерткіші //Егемен Қазақстан, 2001, 19 мамыр.
6. Сулейменов О. Золотая латынь. /О судьбе книги в современном мире //Простор-1996, №3. – с.35-42.
7. Сулейменов О. Язык письма.-Алматы-Рим:8ап Paoio, 1998.-501 с.
8. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Тарихи-(философиялық зерттеу).-Алматы: Рауан, 1995.-237 б.
9. Елекенов Ш. Кітаптану негіздері. Оқу құралы. Алматы: Санат, 1997.- 76б.
10. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптарының тарихынан – Алматы: Қазақстан, 1971.- 180 б.
11. Жиренчин А. Из истории казахской книги-Алма-Ата: Казахстан, 1987.- 144 с.
12. Субханбердина У. Қазақ кітабының шежіресі. 1807-1917. Библиогр. көрсеткіш.-Алматы: Рауан, 1996.-285 б.
13. Барманкулов М.К. Тюркская вселенная.-Алматы: Білім, 1996.-240 с.
14. Бектемісов Ә. Жан азығы. Қазақстан кітап баспаларының өткен жолы мен өркендеуі жайлы естеліктер-Алматы: Қазақстан, 1991.-144 б.
15. Бочагов А.К. У истоков. Воспоминания-Алма-Ата: Казахстан, 1972.-10 с.
16. Елеукенов Ш., Шалғымбаева У. Қазақ кітабының тарихы. /Ежелгі дәуірден 1917 жылға дейін-Алматы:Санат, 1999.-197 б.
17. Динерштейн Е.А. Развитие издательского дела в союзных и автономных республиках. Обзор литературы в 1967-1979 годы-М: Книга, 1973.-115 с.
18. Қазыбек Тауасарұлы.-тарихи тұлға, ғалым және ақын Ғылыми конф. Материалдары.-Алматы: Қазақ университеті, 2001.-171 б.
19. Қасқабасов С. «Темір қазығымыз – рухани мұралар болуы тиіс»: (2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламаны іске асыру жөнінде).//Алматы ақшамы.-2005.-27 қаңтар.
20. Мамажанов М. Асыл мұра. Кітап – даналық қазынасы.-Алматы: Қазақстан, 1993.-128 б.
21. Калиев Ж.К., Коротовский М.П. Книгоиздательское дело Казахстана.-Алма-Ата, 1992.-256 с.
22. Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. –Алматы: Қазақ университеті, 1992.-272.
23. Рахимжанов С.Р. Из истории книги Казахстана /1945-1960 гг./-Алматы:Талант, 1998. – 186 с.
24. Алсатов Т.М. Қазақ қолжазба кітаптарының тарихы.-Алматы:Баспагер, 1999.-108 б.
25. Атабаев Д.А., Есенғалиева Ә.Г. Қазақстандағы мәдени құрылыс тарихынан./Қазақстанның кітапбаспа ісі үлгісінде/. –Алматы, 2000.- 148 б.
26. Қозыбаев С., Рамазанова А., Аллабергенов Қ. Әлем баспасөзі тарихынан.-Алматы «Санат», 1998.-256 б.
27. Атабаев Д.А. Организация и деятельность казахского государственного издательства.- В кн.: Книга и чтение в жизни различных социально-профессиональных групп населения республики.- Алма-Ата, 1982.- С.85.
28. Аймауытов Ж. Психология.- Ташкент, 1926.- 176 б.
29. Досмұхамедұлы Х. Жануарлар. Үшінші бөлігі. Ташкент, 1926. ІҮ бет.
30. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное).- Алматы: Ана тілі, 1998.- 164 б.
31. Диваев Ә. Тарту.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 29 б.
32. Диваев Ә. Тарту.- Алматы: Ана тілі, 1992.- 33 б.
33. Жұмабаев М. Таңдамалы өлеңдер жинағы. 3 басылымы.- Ташкент,-1923.
34. Нұрпейісов К., Құлкенов М. т.б. Халел Досұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы.- Алматы, 1996.- 155-160бб.
35. Декрет ВЦИК и СНК об организации Центрального-Восточного издательства //Издательское дело в первые годы Советской власти: Сб. Документов и материалов.- М., 1972.- С.139-140.
36. Сонда. 225б.
37. ГАРФ. Ф. 1318, Оп.1, Д. 1700, Л.2.
38. Центральное издательство народов СССР и его книга //Красная печать.- 1926.- N 4.- С.34.
39. Книговедение: энциклопедический словарь.- М.: Сов. Энциклопедия, 1982.- 585 б.
40. Идрис. Качество книг Центриздата //Красная печать.- 1927.- N 7.- С.49.
41. Баренбаум И.Е. История книги. Изд. 2-е.- М.: Книга, 1984.- С.171.
42. Книговедение. Энциклопедический словарь. М.: Сов. Энциклопедия.- 1982.- С.585.
43. Торекулов Н. 5-летие Центриздата //Новый Восток.- 1929.- 26-27.- С.421-422.
44. Тогжан Г. О деятельности киргизской секции Центр-издата //Книгоноша, 1925.- С.61.
45. Пять лет Центрального издательства народов СССР. 1924- 1929 гг.- М., 1929.- С.61.
46. Еңбекші қазақ, 1926.- №80.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1500 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
МУЗЫКАЛЫҚ БІЛІМ ЖӘНЕ МӘДЕНИЕТ ФАКУЛЬТЕТІ
КІТАПХАНАТАНУ ЖӘНЕ БИБЛИОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

Тақырыбы: 20-30 ж.ж. қазақ интеллигенциясы: Кітап баспа және кітапхана ісі

Қорғауға жіберілді Орындаған:
Кітапханатану және
Кафедра меңгерушісі библиография
мамандығының
п.ғ.к., доцент Нұрахметова К.Ғ.
3
курс (3 жылдық) студенті:
“______” ____________2008ж. Жұмағұлова Шолпан

Ғылыми жетекшісі
ф.ғ.к.,
доцент Рахимжанова С.Р.

АЛМАТЫ-2008
М А З М Ұ Н Ы

КІРІСПЕ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ...3
І-бөлім
ХХ ғасырдың 20-30жж. Қазақстанда кітап баспа ісінің
қалыптасу тарихынан ... ... ... ... ... ... .. ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... . ... 6
1.1 Қазақ кітабы тарихының теориялық зерттеулері ... ... ... ... ... ..6
1.2 А.Байтұрсынов: Мемлекеттік баспаның құрылуы ... ... ... ... ..11
1.3 А.Төреқұлұлы - Орталық баспаның (Центриздат)
ұйымдастырушысы және
басқарушысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

ІI-бөлім
Қазақ зиялыларының ағартушылық қызметі ... .. ... .. ... .. ... .. ... .28
2.1 Х. Досмұхамедұлының баспагерлік қызметі ... ... ... ... ... ... ...2 8
2.2 Ораз Жандосовтың кітапхана ісі саласындағы мұралары ... ..35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... .52

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... 55

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еліміз егемендік алып, тарихымызды
жаутаңдай отырып жазудан арылған шағымызда, рухани-мәдени өміріміздің
айнасы боларлықтай айғақтарды қайтадан өз халқымыздың рухани мәдениеті,
ғылымы екендігі даусыз. Өкінішке орай, науқандық идеологияның шашбауын
көтеріп, мәдени мұрамыздың бары мен нәрін тұтас игеруден гөрі, алалап
жинау, біржақты бағалау күні кешеге дейін орын алып келгені мәлім.
Сондықтан да тарихымыздағы іргелі мәселелермен қатар халқымыздың мұрасын,
ұлттық мәдениетін, ғылымды өздерінің қара басының қамынан жоғары қойған
тұлғаларымыздың тұтастай бір ұрпағының қызметін өмір сүрген кезеңімен
байланыстыра зерттеу аса өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Академик М.Қ.Қозыбаев Ғұмырнама жанрын зерттеу мәселелері деген
мақаласында былай деген еді: Біз қазақ зиялыларының жалпы тарихын жазар
белеске келіп қалдық. Онда зиялы қауым кім, ол қай заманда жеке тап болып,
топ болып қалыптасты, қандай кезеңдерді басынан кешірді, қазақ зиялыларының
өркениетке қосқан үлесі қандай? – деген сияқты келелі сауалдарға жауап
беруіміз керек.
Ұлттың ашытқысы – зиялы қауым. Ол барша халықты қоса да, ыдырата да
алады. Сондықтан қазақ зиялылары тарихы шын мәнінде ұлт тарихы екендігін
айтқан орынды. Сөз арасында айта кетер жай қазақ зиялылары туралы сөз -
өркениет туралы сөз [1].
Тұлғаның қоғамдағы атқаратын зор беделін көрсете келе, академик
В.И.Вернадский жазған болатын: Мыслящий и работающий человек есть мера
всему. Он есть огромное планетарное явление [2]. Білім мен тәжірибе арқылы
біліктілікке ие болған ойлы адамдардың ақыл-ойына, олардың болашаққа
жасаған болжамына құлақ аспау – замана кемістігі, дәуірдің қатерлі ауруының
көрінісі, болашаққа артар ауыр жүгі. Міне, сондықтан өткеніміздің
куәгерлерінің қалдырған мұраларының тынымсыз ізденістер арқылы естір
құлаққа, көрер көзге дәл мағынасында жеткізіліп, өз бағасын алар уақыт
жетті.
Егер де өткен тарихымыздың терең қойнауына көз жүгіртер болсақ, оның
аумалы-төкпелі болғанын байқаймыз. Бірнеше ұрпақтың өмір-тіршілігі алмасқан
кезеңнің өзінде, біздің көптеген тұлғаларымыз – ойлы, жүректі және сөзсіз
талантты, кіндік қаны тамған туған жері, елі үшін көзсіз сеніммен, бар жан-
тәнімен қызмет еткендер есімі танылмай, тиісті бағасын алмай отырғандығы
кезінде – заманымыз тарихшылар алдында шаң басқан мұрағаттар сөресіндегі
олардың туындыларын зерделеп, көпшілікке таныту міндетін артып отыр.
Өйткені солар өмір сүрген дәуірден неғұрлым алыстаған сайын біз
олардың өз ортасынан ерекшеленетінін байқап, олардың іс-әрекетінің тиісті
бағасын бере отырып, замана қыспағындағы ерік-жігерінің, рухының
құламағандығына таңданысымызды жасыра алмаймыз.
Қазіргі күні Шәкәрім өлеңдерінің философиялық тереңдігіне шынайы
таңданыспен қараймыз, Мағжанның қайталанбас поэтикалық дауысын зор
мақтанышпен атаймыз, Міржақып Дулатовты, Жүсіпбек Аймауытовты, Ахмет
Байтұрсыновты, Әлихан Бөкейхановты және Мұхамеджан Тынышпаевтардың атақ-
даңқын аспандатамыз.
Бізде отандық ғалымдар соның ішінде тарихшылар, әдебиетшілер, тілтану
мамандары өткен ғасырдың 20-30 жылдардағы қазақ зиялыларының мұраларын
зерттеуде айтарлықтай жұмыстар орындады. Оның дәлелі соңғы оншақты жылда
жарық көрген қазақ зиялыларының еңбектері, оларға арналған зерттеулер,
монографиялар, ғылыми жинақтар, мақалалар.
Сонымен бірге айтатын жайт, осы уақытқа дейін аз зерттелген
мәселелердің бірі 20-30 жж қазақ зиялыларының кітап баспа ісінің қалыптасуы
мен дамуындағы ролі жатады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Кітап мақсаты бүгінгі заман талаптары
тұрғысынан зерттеліп отырған бұл еңбекте кітап баспа ісінің және күрделі
кезеңдерінің бірі 20-30жж арналған беттерінде қазақ зиялыларының баспа
ісінің дамуындағы ролі туралы айтылады. Сонымен қатар кітапхана қорының ең
маңызды бөлімі – Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Н.Төреқұлұлы,
Х.Досмұхамедұлының және т.б. еңбектерінің жиынтығы алғашқы рет зерттеледі.
Зерттеу жұмысының негізгі нысаны.
20-30 жж қазақ зиялыларының кітап баспа және кітапхана ісі саласындағы
қызметі. Негізгі зерттеуге алынған нысаналар – ғылыми еңбектері, оқулық пен
оқу құралдары, мақалалары, сөздері.
Мемлекеттік кітап баспасының ұйымдастыруы мен басқаруы. Кітап баспа
өнімдері.
Зерттеу жұмысының міндеттері.
• 20-30жж. Республикада кітап баспа, кітапхана ісінің қалыптасуындағы қазақ
зиялыларының қосқан үлесін анықтау;
• баспа өнімдерінің негізгі даму бағыттары;
• қазіргі кездегі Қазақстан кітапханаларының даму басымдықтары қазақ
зиялыларының еңбектерін жинау, сақтау.
Зерттеу жұмысының ғылыми әдістері.
Зерттеу жұмысын жазу барысында соңғы жылдары Отандық тарих,
мәдениеттану, кітаптану, кітапханатану ғылымдарында болып жатқан түбегейлі
өзгерістерді негізге алдық.
Қазақ зиялыларының баспа, кітапхана ісі жөніндегі еңбектері арнайы
зерттеу көзіне айналмай, тіпті назардан тыс қалып келгенін айта кеткен жөн.

Жұмыстың зерттеу негізіне тарихи-мәдени тәсіл қолданылды. Осы жерде
көңіл аударатын жағдай көрнекті қоғам қайраткері Ораз Жандосовтың кітапхана
ісі саласындағы еңбектері алғашқы рет қазақ тілінде ғылыми айналымға
ұсынылып отыр.
Диплом жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі бөлімнен, алты тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.
1. ХХ ғасырдың 20-30жж. Қазақстанда кітап баспа ісінің қалыптасу тарихынан
1.1 Қазақ кiтабы тарихыныњ теориялық зерттеулерi

Белгiлi орыс кiтапханатанушысы А.А.Сидоров: “Кiтап – мәдениет атты
жалпы ѓылымныњ ажырамас бірлiгi”, - деп, кiтап тарихын кiтап µндiрiсiнен
кейiнірек аяда тексеру қажет деп д±рыс атап кµрсеткен болатын. Кiтаптыњ
тарихи кезењдегi жаѓдайы елдiњ экономикасы және мәдениетiмен тыѓыз
байланысты, олардыњ даму дењгейiн бейнелейдi.
Кењес дәуiрiнде кµп ±лтты кењес кiтаптану ѓылымыныњ негiзi қаланѓан
едi. Елуiншi жылдардыњ аяѓы, алпысыншы жылдардыњ басында б±л ж±мыс қолѓа
алына бастады. Кiтап пен кiтап iсi тарихы және теориясы жµнiнде бiрқатар
ѓылыми ењбек жарық кµрдi. Олардыњ iшiнде мањыздылары: “Книга. Исследования
и материалы”атты ѓылыми серия, “400 лет русского книгопечатания” (1964, 2-
томдық басылым), “500 лет после Гутенберга” (1968), “Проблемы рукописной и
печатной книги” (1968) т.б. аталѓан ењбектер кiтаптану ѓылымын жања белеске
кµтердi.
Кiтаптану саласын зерттейтiн ѓылыми мекемелер ж‰йесi кењейдi. Б±л
ѓылымныњ орталықтары: Б‰кiлодақтыњ кiтап палатасы, Мәскеу мемлекеттiк
университетi журналистика факультетiнiњ, Санкт-Петербург және Мәскеу
мәдениет институттарыныњ арнайы кафедралары, КСРО академиясыныњ жаңа
мәдениетi тарихы жµнiндегi ѓылыми кењесiнiњ кiтапты кешендi т‰рде
зерттейтiн комиссиясы, елдiњ iрi-iрi кiтапханалары.
Алпысыншы-жетпiсiншi жылдары республикаларда ашылѓан мәдениет
институттары мен университеттердiњ арнайы кафедралары б±л ж±мысқа µз
‰лестерiн қосты. Кiтап iсi мамандықтары бойынша кадрлар даярлау жолѓа
қойылды. Кiтаптану бойынша аспирантура ашылды, кандидаттық және докторлық
диссертациялар қорѓалды.
Кiтаптанудыњ тарихы, теориясы мен әдiсi мәселелерiнiњ жан-жақты, ж‰йелi
зерттелуiне б‰кiлодақтыњ кµлемiнде ±йымдастырылѓан пiкiр сайыстар, ѓылыми
айтыстар мен конференциялар м±рындық болды. Осы ѓылымды дамытудыњ жања
белестерiне шыѓаруда 1971 жылдан 1984 жылѓа дейiн, араларына ‰ш жылдан
салып µткiзiлiп т±рѓан Б‰кiлодақтыњ конференциялардыњ мањызы айырықша.
“Кiтап және әлемдiк µркениет” деген атпен 2004 жылы Халықаралық XI ѓылыми
конференцияда кiтаптанудыњ қазiргi кездегi кµкейкестi мәселелерi
талқыланды[1].
Қазақстанда кiтаптану саласы бойынша ѓылыми-зерттеу ж±мыстардыњ қанат
жаюына жоѓарыда айтылѓан жаѓдайлар сµзсiз септiгiн тигiздi. Баспа,
полиграфия және кiтап саудасыныњ жалпы мәселелерi мәдениет пен баспа
тарихына арналѓан зерттеулерде қарастырылѓан. Б±л ретте белгiлi ѓалымдар
Р.Б.С‰лейменов пен Қанапиннiњ монографияларын ерекше атап кµрсету керек[2].
Оларда баспа iсiнiњ даму жолдары, полиграфиялық базаныњ қ±рылуы және осы
саланыњ ѓылыми-техникалық, әлеуметтiк прогрестегi орны айқындалды.
Республикада кiтап баспа iсiнiњ қалыптасу және даму кезењдерiн
зерттеуге кiтаптанушы ѓалымдардыњ қосқан ‰лесi аз емес. Б±л ‰рдiстiњ әр
т‰рлi баѓыттары мен кезењдерi, әр қилы дәрежеде, тµњкерiске дейiнгi
басылымдар туралы Ә.Жиреншиннiњ, ¦.Субханбердинаныњ, Ш.Елеукеновтыњ,
Ә.Дербiсалиевтiњ, Ж.Шалѓымбаеваныњ, кењес дәуiрi кезiндегi және қазiргi
уақыттаѓы баспахана iсi туралы М.Мамажанов, П.Коротовский, Ж.Қалиев,
А.Сәрсенбаев, Д.Атабаев, Б.Бөлеков, С.Рахимжанова, З.Қасымов,
А.Асылбекованыњ[3] т.б. ењбектерiнде зерттелген.
Қазақ кiтабыныњ шыѓуы мен дамуы, кµне қолжазба м±раларды және сирек
кездесетiн басылымдарды зерттеу, олардыњ қазақ кiтабына қатысы мен
байланысын анықтау, республикамыздаѓы қолжазба қорын тексерiп баѓалау
барысында қызықты ж±мыстарды Қазақстан Республикасыныњ ±лттық кiтапханасы
және республикалық Алматы қаласындаѓы кiтап м±ражайы ж‰ргiзедi.
Баспа iсiнiњ жеке мәселелерiне арналѓан алѓашқы мақалалар µткен
ѓасырдыњ 20-шы жылдарыныњ басынан бастап газет-журнал бетiнде жарияланды.
Оларда сол кездегi баспаханалар, кiтап басылымдары туралы мәлiметтер
берiлген. 20-40жж жариялымнан А.К.Бочагов, ¤.Тоѓжанов, Ауелбаев,
М.Жанѓалин, С.Ж‰сiпбеков, И.Ф.Киселев, А.Потемкиннiњ мақалаларын атауѓа
болады[4]. Республиканыњ он, он бес және жиырма жылдарына арналѓан
жинақтарда баспа, полиграфия және кiтап саудасы туралы жалпы қорытындылар
берiлген.
50-60 жж бiрнеше мақалалар жазылды. Олар кiтап баспа iсiн ныѓайту, кадр
даярлау жайы мен сапасы, полиграфия мекемелерiн техникамен жабдықтау сияқты
мәселелерге арналѓан. Бiрен-саран жеке ењбектер басылып шыѓа бастады.
Н.Н.Греховодовтыњ “Книжная торговля в Казахстане” (1966) деген
монографиясында кiтап саудасы мен ассортиментi, баспа µнiмдерiнiњ таралымы,
кiтап насихаты туралы айтылады[5]. Қазақстандаѓы кiтап саудасы жайында
бiрталай маѓл±мат бередi.
Аударма мәселелерi де ѓылыми зерттеулердiњ тақырыбы болды. әсiресе
марксизм-ленинизм шыѓармаларын қазақ тiлiне аудару ж±мысы қарқынды
ж‰ргiзiлдi. Б±л мәселеге байланысты кµптеген ѓылыми және кµпшiлiкке
арналѓан мақалалар жарияланды, кiтаптар шыѓарылды. Б±лардыњ iшiнде
М.Жанѓалиннiњ “Марксизм-ленинизм классиктерi шыѓармаларын аударудыњ кейбiр
мәселелерi” деген зерттеуi баспасµз бетiнде жоѓары баѓаланды[6]. Осы
жылдары зерттеушiлер µздерiнiњ назарын кiтап iсiнiњ басты проблемаларыныњ
бiрi – басылымныњ кµркемдiк және полиграфиялық безендiруiне аударды[7].
70-80 ж.ж. баспа iсiнiњ әрт‰рлi мәселелерiне арналѓан мақалалардыњ саны
кµбейе т‰стi. Олардыњ тақырыптары кењейiп, сол кездегi баспа ж±мысыныњ
кµкейкестi мәселелерi талқыланѓан, атап айтқанда: баспагерлiк репертуар,
редакциялық-баспагерлiк µњдеу, кiтап саудасы, баспа µнiмдерiн тарату,
насихаттау т.с.с[8].
Осы жылдары елiмiзде кiтап және кiтапхана iсi, библиография саласында
ѓылыми-зерттеу ж±мыстары жолѓа алына бастады. Оны ±йымдастырушылар
Қазақстан Республикасыныњ ±лттық кiтапханасы, Орталық ѓылыми кiтапхана,
қазақ қыздар мемлекеттiк педагогика және Шымкент мәдениет педагогика
институттарыныњ арнайы кафедралары. Жекелеген ѓалымдар мен мамандар да б±л
iске µз ‰лестерiн қосты.
Қазақ кiтабыныњ тарихы бойынша алѓашқы диссертациялар қорѓалды, бiрнеше
ѓылыми мақалалар, кiтапшалар, кiтаптар жарияланды. Б±л ретте тарихшы
Ә.Жиреншиннiњ “Қазақ кiтабыныњ тарихынан” (1971) деген ењбегiн ерекше
айтуымыз керек. Монография тµњкерiске дейiнгi отандық кiтаптыњ қалыптасу,
даму кезењдерiне арналѓан. Зерттеудiњ басты мақсатыныњ бiрi – қазақ кiтабы
дамуыныњ кезењдерiн жiктеу. Б±л мәселемен Ә.Жиренше алѓашқы шұѓылданѓан
ѓалым.
Осы тақырыпқа арналѓан белгiлi ѓалым, филология ѓылымдарыныњ докторы,
профессор Шериаздан Елеукеновтыњ “Қазақ кiтабыныњ тарихы” (1999 ж.
Ж.Шалғымбаевамен бiрге) деген ењбегi б±л саладаѓы оңды зерттеу қатарына
жатады. Басылым қазақ халқыныњ және оныњ арѓы т‰ркi тегiнiњ қолжазба кiтабы
мен қазақтыњ µз баспа кiтабыныњ 1917 жылѓа дейiнгi сан ѓасырлық тарихымен
таныстырады; елiмiздегi кiтап және кiтап iсiнiњ қалыптасу ерекшелiктерiн,
әр кезењдердегi кiтап репертуарыныњ баѓыт-баѓдарын саралай отырып, б±л
әлеуметтiк қ±ралдыњ халық арасына таралуы, кiтап саудасы, баспасµз
еркiндiгi, цензура т.б. жайынан тиiстi маѓл±мат бередi.
1997 жылы “Санат” баспасы ѓалымныњ “Кiтаптану негiздерi” атты ењбегiн
шыѓарды. Б±л туынды осы салада қазақ тiлiнде алѓаш жарық кµрген осы
моралы[9]. М±нда кiтаптану ѓылымыныњ басты-басты теориялық мәселелерi
қамтылѓан. Ш.Елеукеновтiњ жоѓарыда аталѓан және осы саладаѓы басқа да
ењбектерi қазақ кiтабыныњ тарихын ѓылыми т±рѓысынан зерттеуге, жалпы
кiтаптану ѓылымыныњ негiзiн салуда едәуiр ‰лес қосады.
Қазақ кiтабыныњ тарихын сµз еткенде оныњ ѓылыми негiзiн салушыларыныњ
бiрi ¦.Субханбердинаныњ есiмiн атамай кетуге болмайды. Ғалымныњ “Дала
уалаятыныњ газетi”, “Т‰ркiстан уалаятыныњ газетi”, “Айқап бетiндегi
мақалалар мен хат-хабарлар”, “Қазақ кiтаптарыныњ шежiресi” атты туындылары
қазақ баспасµзi мен кiтабыныњ зор табысы деп есептеу керек[10].
Кiтап тарихын б‰гiнгi заман талаптары т±рѓысынан жазылѓан ењбектер де
жарық кµрдi. Соныњ бiрi М.Мамажановтыњ 1993 ж. “Асыл м±ра” атты кiтабы.
Басылымныњ туындылыѓы – автор тыњ деректерге с‰йенiп ±лттық баспа тарихына
жања беттер қосты. Т‰п н±сқалы м±раѓат қ±жаттарына негiзделген тарауларѓа
қазақ зиялыларыныњ ±лттық баспа iсiнiњ қалыптасуына қосқан ‰лесi туралы
материалдарды жатқызуѓа болады “Ахмет Байт±рсынов – ±лтымыздыњ бас
баспагерi”, “Мiржақып Дулатов – тұңғыш қазақ библиографы” т.б.
Елiмiзде кiтап шыѓару iсiнiњ соњѓы жылдардаѓы жаѓдайы А.Сәрсенбаевтыњ
“Кiтап: тәуелсiздiк пен демократия таѓдыры” (Атам±ра, 1998) деген ењбегiнде
зерттеледi[11]. Автор нарық жаѓдайындаѓы кезењде республикамызда баспа
iсiнiњ даму баѓыттары; кiтаптыњ б±л аралық, коммуникациялық ролi, кiтап
саудасыныњ қазiргi кездегi ерекшелiктерi, полиграфия µндiрiсiнiњ µзектi
мәселелерi және алдаѓы мақсаттары мен мiндеттерi туралы баяндайды.
Зерттеушi кiтап даѓдарысыныњ себептерiн ашып, қиындықтан шыѓудыњ, орын
алѓан кемшiлiктердi м‰мкiн болѓанша жоюдыњ амалдарын
қарастырады.А.Асылбековтыњ ењбегi де жоѓарыда айтылѓан мәселелерге
арналѓан[12].
Республикадаѓы кiтап баспа iсiнiњ қазiргi кездегi кµкейкестi
проблемалары газет-журнал бетiнде де жариялануда.
Қазақ кiтабы тарихын зерттеуде ±лттық библиография мен кiтапхана iсiмен
салыстырѓанда әжептеуiр iлгерiлегендiк бар. Сонымен бiрге кiтаптану
ѓылымыныњ қазiргi жайы әлi талапқа толық сай емес екендiгiн, теориялық жғне
әдiснамалық жаѓынан шындала т‰суi қажет екендiгiн ескертуiмiз керек.
Осы уақытқа дейiн аз зерттелген мәселелердiњ бiрi - µткен ѓасырдыњ 20-
30 жылдар арасындаѓы қазақ зиялыларыныњ баспа iсiнiњ дамуындаѓы ролi.
Ұлттық баспаныњ қалыптасуына, оныњ ныѓаюына зор ‰лес қосқандар: Ахмет
Байт±рсын±лы, Мiржақып Дулат±лы, Нәзiр Тµреқ±л±лы, Халел Досм±хамед±лы,
Алихан Бµкейхан±лы, Сәкен Сейфуллин және т.б.
Кiтап тарихы б‰гiнгi заман талаптары т±рѓысынан зерттелiп отырѓан б±л
ењбекте кiтап баспа iсiнiњ к‰рделi кезењдерiнiњ бiрi – 20-30 ж.ж. арналѓан
беттерiнде мемлекеттiк жања баспалар ±йымдастырылѓаны туралы айтылѓан; б±л
кезењде кiтап б±л халықтыњ µнер-бiлiмге деген алѓышарттлыѓын ±штай т‰сiп,
адамдардыњ әлеуметтiк белсендiлiгiн кµтеруде, ѓылыми техникалық прогреске
жетуде, әдiлетсiздiкке қарсы бiтiспес к‰ресте тењдiгi жоқ µлшеусiз рол
атқарады.

1.2. Мемлекеттiк баспаныњ қ±рылуы

1917 жылдан кейiн б‰кiл кењестiк республикалар сияқты қазақ ССР-iнде де
кiтап баспа iсiн жолѓа қою аса қиын, қоѓамдық-саяси µмiрдiњ қайшылықтары
жаѓдайында қалыптасты, б±л кезењде бiр жаѓынан халықтыњ жанқиярлық ерлiк
iсiмен қатар µктемдiк пен т‰решiлдiк, екiншi жаѓынан сталинизм уақытындаѓы
жаппай қылмыс жасау, мемлекеттiк басқарудаѓы аса iрi қатерлiктер мен
келењсiздiктер орын алды.
Осы кезењде мәдени қ±рылыс пен оқу-аѓарту iсiнiњ негiзгiсi баспа iсiн
±йымдастыру болды. Қазақ кiтап тарихыныњ осы уақытқа дейiн аз зерттелген
мәселелерiнiњ бiрi - µткен ѓасырдыњ 20-30 жылдар арасындаѓы қазақ
зиялыларыныњ ±лттық баспа iсiнiњ дамуындаѓы ролi.
Қазақ Автономиялы Республикасыныњ мемлекеттiк баспасы 1920 жылдыњ
қарашасында ±йымдастырылды. Оны кµру туралы мәселе сол жылдыњ 4-12
қазанында µткен қазақ АКСР Кењесiнiњ қ±рылтай съезiнде қабылданды. Б±л
съезде республика ‰кiметi мен мемлекеттiк органдары қ±рылды. Сонымен қатар
съездiњ шешiмiнде: “...Аѓарту комиссариатыныњ iс-шараларын µмiрге ендiру
‰шiн Халық аѓарту комиссариаты жанынан мемлекеттiк баспа ±йымдастыру
қажет”, - деп атап кµрсетiлдi.
1920 жылдыњ 3 қарашасында қазақ Орталық Атқару Комитетi µзiнiњ кезектi
мәжiлiсiнде ±лттық мемлекеттiк баспа туралы Ереже қабылдады. Б±л қ±жатта
баспаныњ қ±қықтары мен мiндеттерi айқындалды. Ережеде былай делiндi:
“...бiр орталықтан идеялық басшылық жасау және әдеби-баспагерлiк iсi мен
‰гiт- насихат қызметiн iске асыру, жергiлiктi орындарѓа әдебиеттер мен
ақпараттық байланыстар бµлiнiсiн реттеу мақсатында қ±рылады”. Мемлекеттiк
баспа қазақ Республикасыныњ ‰кiметiне тiкелей баѓынышты болды.
Сµйтiп, республикада алѓаш рет ресми баспа айымы қ±рылды. Баспа
редакция алқасы қ±рамына А.Байт±рсын±лы, А.Бµкейхан±лы, С.Садуақасов,
Х.Болѓанбаев, Ж.Аймауыт±лы кiрдi. “Белгiлi әзiрлiк ж±мысынан кейiн редакция
алқасы қазақ мектептерi ‰шiн кiтап тапшылыѓын жою мақсатымен ж±мыс жоспарын
белгiлеу ‰шiн жиналды, - деп жазады зерттеушi В.С.Познанский. Осы уақытқа
дейiн м±қият жабық болып келген қ±жаттармен танысу кейiн ол алмас
буржуазияшыл ±лтшылдар деп жарияланѓан адамдар, “...д±шпандық идеологияны
тықпалап, зиянкестiк жасамаѓанын, қайта пайдалы iспен - µз халқын оқыту-
аѓарту iсiмен ш±ѓылданѓанын айқын кµрсетедi”.
Редакция алқасы 1921 жылы 31 қањтарда µткiзген мәжiлiсiнде қазақ
тiлiнде оқулықтар дайындау және шыѓару жµнiнде шаралар белгiледi. Мектепте
µтiлетiн пәндер бойынша оқулықтардыњ қолжазбаларын жазатын авторлардыњ
тiзiмi бекiтiлген. Бiрiккен кењестiњ мәжiлiсiн А.Байт±рсын±лы басқарѓан.
1921 жылы ақпанда Республика Орталық Атқару Комитетiнiњ бiрiншi
сессиясы болып µткен, онда жасаѓан баяндамасында С.Мендешов Республикада
кiтап баспасыныњ қ±рылуын жоѓары баѓалап, Орталық Атқару Комитетiнiњ ж‰зеге
асырѓан iрi шараларыныњ бiрi-мемлелекетiк баспаныњ қ±рылуы болады деп
кµрсетедi.
Т±њѓыш қазақ тiлiндегi оқулықтар шыѓарыла бастады. ¤йткенi оларѓа
с±раныс µте жоѓары едi. 1921 жылы баспа ‰лкен қиыншылықпен Ахмет
Байт±рсыновтыњ “Тiл қ±ралы” атты оқулыѓы басып шыѓарылды. Ол кейiн Орынбор,
Қызылорда, Ташкентте бiрнеше рет қайта басылды. Қазмембаспаныњ сондай-ақ,
кесiндi әлiппе, µлшеу, салмақ табицаларын шыѓаруѓа қол жеттi. Б±л жањадан
қ±рылѓан баспаныњ ењ алѓашқы қазақ кiтаптары едi. Орыс тiлiнде қазақ АКСР
кењесi II съезi шешiмдерi және қаулысы жарық кµрдi.
Бiрақ, қиындық жеткiлiктi болды. Баспаханаларда қаѓаз, қарiптер,
бояулар, құрал-жабдықтар, таѓы басқалар жетiспейтiн. Даярлықтан µткен
мамандар аз, әсiресе, араб қарпiмен мәтiн терушiлер жоқтыњ қасы болатын.
Б±л жаѓдай туралы баспаныњ сол кездегi мењгерушiсi А.К.Бочагов былай
деп жазѓан: “Технический аппарат в каре крайне слаб. Часть типографий
уничтожена, шрифты затоплены вколодцах отступавшими белогвардейцами, машины
износились, материалов мало, удовлетворить потребности республики при таких
условиях невозможно, особенно в мусульманских изданиях ”. Мемлекеттiк
баспаныњ Бас басқармасы 1922 жылѓы 30 қазандаѓы м‰мкiн болмады, сондықтан
техникалық орындалуы жењiл – пьесалар, брошюралар және есебiнде
кµрсетiлген – әр т‰рлi қарiптердiњ жоқтыѓынан оқулықтарды басу басқа
ж±мыстарды алуѓа тура келдi. Баспа iсi ±лттық авторлардыњ жоқтыѓынан да
ақсады. Қазақ мемлекеттiк баспасы қ±рылѓан алѓашқы жылы қазақ тiлiнде бiрде-
бiр қолжазба (насихаттық әдебиеттерден басқа) болѓан жоқ, оқулықтар м‰лдем
шыѓарылмады.
Ењ қиын мәселенiњ бiрi –баспа тµњiрегiнде шыѓармашылық iскер авторлар
мен аудармашы тобын кµру болды. Қазмембас ±лттық авторларды қазақ тiлiнде
қолжазба дайындау, шыѓатын кiтап санын кµбейту ‰шiн “Ењбекшi қазақ” (1922,
31 қазан) газетi арқылы “Қазақ жазушыларына” және “Қазақ әдебиетiн
с‰юшiлерге, әдебиетшiлерге, барлық қазақ ақындарына” деген үндеу жолдаѓан.
Оларды қазақ мектептерi ‰шiн оқу қ±рал, оқулық даярлауѓа белсендi қатысу,
фольклорды кµбiрек жинауѓа шақырѓан. “Ләзiм болса қазақ жазушылары
µздерiнiњ негiзгi ж±мысымен ш±ѓылданумен бiрге µздерiнiњ бар қолжазбаларын,
кµне халық әдебиетi бойынша материалдарын баспаѓа жiберсiн”.
Осылар жµнiнде А.К.Бочагов µзiнiњ “Бастапқы кезде” деген естелiгiнде
әсерлi де, шыншыл әңгiмелейдi. 1921 жылы оны Орынборѓа шақырып,
Қазмембастыњ мењгерушiсi етiп таѓайындайды. 1930 жылдары ол Орынбор
педагогика институтыныњ ректоры, тарих ѓылымдарыныњ кандидаты, доцент
болады. Оныњ оншақты кiтаптары мен кiтапшалары жарық кµрдi. Мiне, ол
“Бастапқы кезде” деген естелiгiнде (Алматы, 1972 ж.) былай деп жазады:
“Кәсiби мамандардыњ, әсiресе әрiп терушiлердiњ жетiспейтiндiгi анық
байқалды. Теру бµлiмiнде татарлар iстейтiн. Б±лар µз iстерiнiњ шеберлерi
едi, бiрақ олар аз болатын, бiз әрiп теруге қазақ жолдастарды қалайша тез,
пiшiмдi даярлауды ойластыра бастадық.
1922 жылдыњ бас кезiнде баспахананыњ жанынан қазақ әрiп терушiлердi
даярлау жµнiнде қысқа мерзiмдi курстар ашылды. Оларда 20 адам оқыды.
Олардыњ бәрiн цехқа жiберiп, тәжiрибелi әрiп терушiлер бекiтiп, мамандыққа
ж±мыс процесi ‰стiнде ‰йреткен. Оқушыларѓа теориялық бiлiм аз берiлдi.
Соѓан қарамастан бiз олардыњ сауатын арттыруѓа тырыстық. Тµрт-бес ай µтер-
µтпестен оқушылардыњ кµбiсi әрiп теру iсiне белсене қатыса бастады”.
Полиграфиялық базаныњ негiзiн кµру ‰шiн арнайы шаралар қабылданды.
1921 жылы Орынборда 10 баспахана болѓан, оныњ жетеуi мемлекет м‰лкiне
айналдырылып губерниялық комитеттiњ полиграфиялық бµлiмiне берiлдi. 1922
жылы 18 ақпанда Ењбек және қорѓаныс кењесi полиграфия µнеркәсiбiнiњ
сақталуы жғне онан ары дамуы туралы шешiм қабылдады. Сол жылдыњ наурыз
айында қазақ АКСР Халық Комиссарлар Кењесi №3 баспахананы Қазмембастыњ
қарамаѓына беру туралы қаулы шыѓарды. Осы қаулымен №1 баспахананыњ
машинасы және қазақ қарiптерi баспаѓа берiлдi, сонымен, 1922 жылдыњ µзiнде
қуатты баспахана ±йымдастырылады.
Баспа iсi бiрте-бiрте жолѓа салына бастады. 1921 жылы Орынборда
полиграфия µндiрiсi ‰шiн 4-жылдық мектеп және қазақша әрiп терушiлердi
дайындайтын қысқа мерзiмдi курстар ашылды. Қазан қаласынан әрiптер сатып
алынды. 1920 жылы баспаѓа 9 вагон қаѓаз жiберiлiп, оныњ 3 вагоны 1922 жылы
µндiрiске келiп т‰стi.
Қазақстан баспасыныњ қалыптасуына Республика Оқу Халық Комиссариаты
‰лкен орын алды. Бiрiншiден, баспа тiкелей соныњ басшылыѓымен ж±мыс iстесе,
екiншiден, оныњ аппаратында Академиялық Орталық қ±рылып, ол баспа ж±мысына
айрықша кµмек кµрсеттi. Б±л Орталық Мемлекеттiк баспаѓа оқулықтардыњ
т‰пн±сқасын дайындады. Сонымен қатар қазақ тiлiнiњ терминологиясын, емле
ережесiн, әлiпбиiн әзiрлеп, қоѓамдық-саяси таѓы да басқа әдебиеттердiњ
аудармасымен ш±ѓылданды.
1921 жылдыњ қырк‰йегiнде Мемлекеттiк баспаныњ Бас басқармасы қарқында
Оқу Халық Комиссариаты қарамаѓына µткiзiлдi.
Қайта қ±рылѓан баспаныњ ж±мысын редакциялық алқа басқарды. Оныњ
тµраѓасы мен м‰шелерiн Халық Аѓарту комиссариаты мен Халық комиссарлары
Кењесi (Совнарком) бекiтетiн. Редакциялық алѓаныњ тµраѓасы Оқу Халық
Комиссариатыныњ м‰шесi де болды.
Редакциялық алқа баспаныњ барлық жоспарлары мен қаржы сметаларын жасап
отырды, белгiлi мерзiмде мәжiлiстер µткiзiлiп, оѓан қазақ Орталық Атқару
Комитетi, Халық Комиссарлары Кењесi, Халық комиссариаттары және басқалай
мекемелер µкiлдерi шақырылып отырды. Б±л мәжiлiстерде республикадаѓы кiтап
шыѓару мәселелерi талқыланды.
Редакциялық алқаѓа жалпы негiзде баспа iсiн орталықтандыруѓа қатысты
мiндеттi қаулылар мен жарлықтар шыѓару жарлыѓы берiлдi. Мембаспаныњ Бас
басқармасыныњ дербес бланкiлерi мен мµрi болды. Алѓашқы кењестiк қазақ
баспаныњ қ±рылѓан кездегi атқарѓан мiндеттерi осындай едi.
1922 жылы 8 наурызда республика Халық Комиссариаты Кењесi “Мембаспа
туралы Ереже” қабылдады, б±л ережеге сәйкес ол шаруашылық есепке кµштi.
Баспа µнiмдерiн шыѓару ақылы болды, сµйтiп баспа iсiнiњ экономикалық негiзi
қаланды.
20-30 жылдары республикадаѓы мәдени-әдеби, оқу педагогикалық және кiтап
баспа iсiне ҚАССР Оқу Халық Комиссариаты жанындаѓы Ѓылыми-әдеби
комиссиясыныњ тµраѓасы, әрi қазақ µлкесi Тµњкерiс комитетiнiњ м‰шесi
ретiнде, тiл бiлiмi саласындаѓы Ѓалым-жањашыл және дарынды әдебиетшi,
±лттық интеллигенциясыныњ ењ жоѓары бiлiмдi µкiлi ретiнде Ахмет Байт±рсынов
барынша кењ кµлемде аса к‰штi ықпал еттi.
Аса кµрнектi мемлекеттiк және қоѓам қайраткерi, қазақ кењес әдебиетiнiњ
негiзiн салушылардыњ бiрi Сәкен Сейфуллин де республикадаѓы кiтап баспа
iсiне белсендi, жан-жақты кµмек кµрсеттi. “Сейфуллин халық аѓарту, баспа
iсi саласында, оқулық және басқа да әдебиеттердi шыѓаруѓа белсендi,
мақсатты ж±мыс ж‰ргiздi. Әсiресе, Қазмембас ‰шiн оқулық әдебиеттiњ бiрегей
н±сқаларын даярлайтын Халық Аѓарту комиссариаты жанындаѓы Академиялық
орталық қызметiнде µте жемiстi ж±мыс атқарды”.
1923 жылы 19 қазанда РСФСР µкiметiне қазақ АКСР Халық комиссариаты
кењесiнiњ тµраѓасы С.Сейфуллин және басқалары республикадаѓы кiтап шыѓару
iсi мен баспасµздi дамыту қажеттiлiгi туралы былай деп жазды: “Қазақстанѓа
µз ана тiлiндегi ѓылыми және безендiрiлген кµркем әдебиет керек. Қазақ
баласына жања коммунистiк жаѓдайдаѓы оныњ т±рмысын суреттейтiн әлiппе,
оқулық қажет. Оѓан кµркем безендiрiлген жања әлiппе, балалар журналы және
басқа басылымдар керек, егер б±л осы кезге дейiн болмаса, оны
т±тынушылардан тыс жерде емес, осында Орынбор қаласында ±йымдастыру қажет”.
Б‰кiл ел бойынша полиграфиялық µндiрiстiњ әлсiздiгiне, кµп қиындыққа
қарамастан, Қазақстанныњ баспа iсiн қ±руына кµмек кµрсетiлдi. Республика
баспасµзiн дамыту ‰шiн РСФСР мәдени қоры айтарлықтай қаржы бµлдi.
Қазақстанныњ мемлекеттiк баспасы қ±рылуымен республикада кiтап баспа
iсiн ±йымдастыру тарихыныњ бiрiншi және анаѓ±рлым жауапты кезењi аяқталды.
Ол азамат соѓысы мен экономикалық зардаптардыњ қиын жаѓдайларын бастан
µткердi.
Баспа кµбiне мектеп оқулықтары мен әдiстемелiк қ±ралдар, iшiнара кµркем
әдебиет, одан соњ саяси қоѓам және ауылшаруашылық кiтаптарын шыѓарумен
айналысты. 20-шы жылдардыњ бас кезiнде қазақша оқу қ±ралдары пайда бола
бастады. М±қабаларында қазақ авторларыныњ есiмдерi жазылды. Ахмет
Байт±рсын±лыныњ “Оқу қ±ралы. Қазақша әлiппе”, Маѓжан Ж±мабай±лыныњ
“Педагогикасы”, Мiржақып Дулат±лыныњ “Есеп қ±ралдары”, “Қираѓат кiтабы”,
Елдес Омар±лыныњ “Физика”, Телжан Шонан±лыныњ “Орысқа қазақ тiлiн
‰йреткiш”, Ж.Тiлеу±лыныњ “Гигиена” сол кезењнiњ туындылары. Қоѓамдық саяси
бµлiмiнде Шыѓыс халықтары жастар одаѓыныњ ±йымдастырушысы Ғани М±ратбаев
туралы “Бiздiњ Ғани” жинаѓы, С.Садуақасовтыњ “Жастар ‰шiн жања жол” кiтабы
жарияланды. Баспа репертуарында кµркем әдебиетте орын алѓан: С.Сейфуллиннiњ
“Қызыл с±њқарлар”, “Бақыт жолында” пьесасы, “Қызыл ат” атты µлењдер жинаѓы,
М±хтар Әуезовтыњ “Ењлiк-Кебек” пьесасы, “Қорѓансыздыњ к‰нi” әњгiмесi. Б±лар
µз дәуiрiндегi қазақ кµркем әдебиетiнiњ т±њѓыштары едi.
Осы баспадан 1924 жылы шыққан Ж‰сiпбек Аймауыт±лыныњ “Тәрбиеге жетекшi”
(Бала оқытушыларѓа) атты туындысы туралы “Ењбекшi қазақ” газетiнiњ 1925
жылғы 40 санында мақала жарияланѓан: “Ж‰сiпбектiњ “Тәрбиеге жетекшi кiтабы
жыл қ±сы. Б±л кiтаптыњ тiлi µте жењiл. Баспасы анық. қаѓазы жақсы.
Корректуралық жањылысы кµп жоқ. Кiтап аяѓында пән сµздерiнiњ қазақшасы
тiзiлген. Ж‰сiпбек кiтабы ескi сарын емес, жања сарынмен жазылѓан. Осы
к‰нге шейiн Ѓылымныњ оқыту тәрбие туралы шыѓарѓан қорытуыныњ Ж‰сiпбек қазақ
оқытушыларына ењ керегiн алып жазѓан. Кiтапта “қиын” (теория) аз, iс
ж‰ргiзу жаѓы басым. Бiзге керегi де осы. Ж‰сiпбек оқытушыларымыздыњ тамырын
жақсы айырѓан. Б±л кiтапты оқып шыққан кiсi мектептiњ мақсатымен де, қалай
±йымдастыруды да т‰сiнедi. Баланы қалай оқытуын да ‰йренедi. Кiтап
оқытушыларѓа жақсы жетекшi. Б±л кiтапты оқытушылардыњ оқып шыѓып, жаттап
алуы керек. Оқытудыњ тәртiбi жайынан тәрбие алмаѓан м±ѓалiмдер т‰гел, оқу
жолына маман оқытушылар да б±л кiтапты д±рыстап оқуы керек.
Б±л кiтап педтехникумдарда, пединституттарда оқу қ±ралы болуѓа жарайды.
Б±л кiтап әр оқытушы ‰стелiнiњ ‰стiнде жатуы керек. Әр мектептiњ
кiтапханасында болуы керек”.
Қазақстанда мемлекеттiк негiздегi жања баспа iсiнiњ бастауында т±рып,
оныњ әрi қарай дамып, орныѓуына µлшеусiз зор ењбек сiњiрген қайраткерлердiњ
бiрi – Мiржақып Дулат±лы. Ол әсiресе, Қызылорда қаласында мемлекеттiк
баспаныњ ж±мысын ширатып, жандандыра т‰суге белсене атсалысты, сонымен
бiрге кµркем шыѓармалардыњ, жања оқулықтардыњ авторы ѓана болып қоймай,
тiкелей баспада редакция мењгерушiсi болып ж±мыс iстедi. Мiржақып Дулат±лы
– ¦лттық библиографияныњ негiзiн қалаушылардыњ бiрi. Баспадан шыққан “Қазақ
кiтаптарыныњ кµрсеткiшi” (1926-1927ж.ж.) деп аталатын ењбектiњ
қ±растырушысы. Жоѓарыда кµрсетiлген Ж.Аймауыт±лыныњ “Тәрбиеге жетекшi” атты
ењбегiне арналѓан мақаладан µзiндi осы кµрсеткiште басылѓан.
Мемлекеттiк баспаныњ репертуарында қазақ зиялылырыныњ шыѓармалары басым
орын алѓан. Олар мемлекет және қоѓам қайраткерлерi боуымен қатар Ѓылымныњ
әр саласынан кiтап жазып, ±лттық баспа iсiнiњ µсiп, µнуiне ‰лкен ‰лес
қосқан, оныњ бастауында т±рѓан.
Бiз әњгiме еткен қазан тµњкерiсiнен кейiнгi осынау бiр қарбалас та
қаурыт кезењде ерен ењбегiмен танылѓан ардагер баспагерлерiмiздiњ таѓы та
бiр аса қадiрмен шоѓырын айрықша алѓыс сезiммен есiмiзге аламыз. Ұлтымыздыњ
кiтап баспасы тарихына алтын әрiппен жазылуѓа әбден лайықты дањқты б±л
оқиѓа Орда қаласында болѓан-ды. Ресей патшалыѓыныњ шањыраѓы әлi шайқалмай
т±рѓан дiн аман шаѓында қазақтыњ ењ соњѓы ханы – Жәњгiр хан Ордада сарай
салдырып, оны мәдени орталыққа айналдырѓан қам-қаракетiне кµзi қарақты
оқырмандарымыз әбден қанық. Хан ордасында баспахана да болѓан. Б±л
баспахананыњ шапаѓатын б‰гiнде кµрiп, бiлiп отырмыз. Ордада да әр кезде әр
алуан басылымдар жарық кµрген. Мәселен, м±нда 1911 жылы “Қазақстан”, ал
1917 жылдыњ орта шенiнен бастап “Ұран” газетi шыѓып т±рды. Қазақстандаѓы
т±њѓыш кењес µкiметi осы Бµкей Ордасында орнаѓанда да жања µкiмет
баспахананы µз кењсесiне жарата бiлдi. Орда шақарында орыс және қазақ
тiлдерiнде т±њѓыш кењестiк газет “Киргизская правда” – “Қазақ д±рыстыѓы”
газетi, кµп ±замай “Д±рыстыњ жолы” жғне “М±ѓалiм” атты журнал шыѓарылѓан.
Ал РКФСР µлттар iсi жµнiндегi Халық комиссариаты қазақ бµлiмiнiњ 1918 жылы
қазанныњ 18 ж±лдызындаѓы хаттамасында Ордада баспа бµлiмi мен қазақ
мектептерiне арналѓан оқулықтар, оқулықтар, оқу қ±ралдары қазақ тiлiне
аударатын тәржiме бµлiмдерi ашылѓанын жария еттi. Баспа бµлiмiнiњ
мењгерушiсi болып Ишанѓали Мењдiханов, ал тәржiме бµлiмiнiњ мењгерушiсi
болып Сейтқали Мењдешев таѓайындалды.
Қазақ қайраткерлерiнiњ қарымды қызметiнiњ нәтижесiнде баспахана қазақ
және орыс қарiптерiмен қосымша байытылып, әрi маман полиграфшы кадрлардыњ
қатары молыѓа т‰стi. Баспахананыњ электр қуатымен қамтамасыз ететiн дербес
электр станциясы да болды. Баспа қызметi бiрте-бiрте ширай т‰сiп, қазақша
кiтап шыѓару iсi жолѓа қойылды. Қысқа уақыттыњ iшiнде 1918 жылдыњ мамырынан
бастап 1919 жылдыњ мамыр айына кейiнгi аралықта қазақ тiлiнде 35 кiтап
жарық кµрдi. Б±л сол кездегi µлшеммен қараѓанда ‰лкен жетiстiк болды.
Тiкелей тәржiме бµлiмi әзiрлеп, оныњ алѓашқы шыѓарылѓан кiтаптарыныњ iшiнде
мына басылымдар болды: “В.И.Лениннiњ американ ж±мысшыларына хаты”,
“Ж±мыскер бостандыѓыныњ ±лы жетекшiсi – В.И.Ульянов-Ленин” (авторы
Ем.Ярославский), “РКФСР Конститутциясы (Негiзгi зањы)”.
Қазақстандаѓы т±њѓыш кењес баспасыныњ iргетасы осылай қаланды.
Кењес µкiметiнiњ т±сында т±њѓыш қазақ кiтап баспасыныњ уыѓын қадап,
iргесiн кµтеруге µлшеусiз зор ‰лес қосқан, туѓан халқына қалтқысыз қызмет
еткен баспагер қайраткерлерiмiздiњ б±л шоѓырындаѓы аяулы т±лѓаларымыз
кiмдер едi? Ендi солар туралы қысқаша болса да iшiнара мәлiметтерге кезек
берейiк.
Ұлттар iсi жµнiндегi халық комиссариаты қазақ бµлiмiнiњ Орда қаласында
орналасқан Бµкей бµлiмшесiн басқарѓан М±стафа Кµкебаев балықшыныњ отбасында
туып µстi. Хан ордасындаѓы тµрт кластық училищенi және Омбыдаѓы мал
дәрiгерлiк училищенi бiтiрген М±стафа белгiлi әдебиетшi, журналист болған.
М±хамеджан Сералин шыѓарѓан “Айқап” журналында оныњ мақалалары жиi-жиi
басылып т±рды.
Ишанѓали Мењдiханов Орынбор м±ѓалiмдерi семинариясын бiтiргеннен кейiн
м±ѓалiм, бiтiстiрушi судьяныњ тiлмәшi, Iшкi Орда басқармасында писарь болып
iстедi. Патшаныњ саяси режимiн сынап-мiнегенi ‰шiн отарлық µкiмет орындары
мен олардыњ ауылдаѓы жандайшаптары тарапынан И.Мењдiханов қуѓын-с‰ргiнге
±шырады. Ишанѓали Мењдiханов µзiн драматург ретiнде де кµрсеттi, ол қазақ
даласында алѓашқылардыњ бiрi болып “Малдыбай” комедиясыныњ, “Байѓ±стар”,
“Тамырлар” пьесаларыныњ және басқа шыѓармалардыњ авторы болды.
Ишанѓали Мењдiханов Бµкей Ордасы тµњкерiстiк комитетiнiњ қ±рамына
кiрдi, облыстық кењестердiњ бiрiншi съезiнiњ ж±мысына қатынасты, облыстық
атқару комитетiнiњ м‰шесi болып сайланды, Халық оқу-аѓарту iсiнiњ облыстық
комиссары болды.
1919 жылѓы ақпанда Ишанѓали алты жiгiттi ертiп, қазақ әскери
комиссариатыныњ тапсырмасын орындау ‰шiн Қазыбай-қамысты кµл деген жерге
барады. М±нда ақ бандиттер оны ±стап алып, атып µлтiрдi.
“Д±рыстық жолы” газетiнiњ хабарлаѓанындай, “Iшкi Орданыњ мейлiнше адал
әрi жiгерлi қызметкерлерiнiњ бiрiнiњ” µмiрi осылай қайѓылы аяқталды. Ұлттар
iстерi жµнiндегi халық комиссариатыныњ органы – “Жизнь национальностей”
газетi: “Қазақ халқы µзiнiњ ењ тањдаулы µкiлдерiнiњ бiрiнен айырылды” деп
жазды.
Бµкей бµлiмшесiндегi ењ беделдi қайраткер, баспа iсiнiњ шебер
±йымдастырушысы Сейiтѓали Мењдешевтің есiмi де қалыњ кµпшiлiкке жақсы
танымал. Қазан м±ѓалiмдерi семинариясындаѓы оқуын аяқтаѓаннан кейiн
С.Мењдешев Петроградқа, Мәскеуге, Саратовқа барып демократ
интеллигенттермен байланыс жасады, ал 1905 жылы Офэде бiрiншi орыс
тµњкерiсiне тiкелей қатысты. Сол кездiњ µзiнде-ақ С.Мењдешев халық аѓарту
iсiнiњ ‰лкен бiлгiрi ретiнде айрықша кµзге т‰стi. Ол 1914 жылы Петроград
µткен Б‰кiлресейлiк кењесте қазақ даласындаѓы оқыту мен аѓарту iсiнiњ жайы
туралы баяндама жасап, қазақ халқын оқыту-аѓарту ж‰йесiн қайта қ±ру
жµнiндегi µзiнiњ т±жырымдамасын ±сынѓан болатын. Ауыл м±ѓалiмдерiнiњ
м±қтаждары мен “Қазақстан” газетiн шыѓару ‰шiн қаржы жинауѓа белсене
қатысқан да С.Мењдешев болды. Б±л газеттiњ алѓашқы сандары Офэде 1911 жылы
жарық кµрдi. Мењдешев басқалармен бiрге патшаныњ 1916 жылѓы 25 маусымдаѓы
жарлыѓы бойынша қазақтарды тылдаѓы ж±мыстарѓа жегуге қарсы наразылық
бiлдiрдi. Б±л ‰шiн Астрахань т‰рмесiне қамалды.
1919 жылѓы шiлдеде РКФСР халық Комиссарлары кењесiнiњ тµраѓасы
В.И.Ленин қол қойѓан мандат бойынша С.Мењдешев қазақ µлкесiн басқару
жµнiндегi әскери-тµњкерiстiк комитеттiњ м‰шесi болып таѓайындалды. 1920
жылѓы қазанда Қазақстан кењестерiњ бiрiншi қ±рылтай съезiнде оны қазақ АКСР
Орталық Атқару комитетiнiњ тµраѓасы етiп сайлады. 30-жылдары – оқу-аѓарту
халық комиссары, одан кейiн республика ‰кiметi жанындаѓы ѓылым жµнiндегi
мемлекеттiк комитеттiњ тµраѓасы.
“Қазақ бµлiсi қызметiнiњ мањызды нәтижесi Орда қаласында... т±њѓыш
кењестiк ±лттық баспаны ±йымдастыруы болды... М±ныњ µзi Бµкей облысы
ж±ртыныњ ѓана емес, сонымен бiрге жалпы қазақ халқыныњ мәдени µмiрiндегi
зор мањызы бар оқиѓа болды[13]”. Сонымен Орда кезењiнiњ 1917 жылдан кейiнгi
уақыт iшiнде қазақстанда баспа iсiнiњ қалыптасуы ‰шiн мән-мәнiсi б±ѓан
дейiн баѓаланып келгендегiден әлдеқайда зор болып отыр. Кењестiк дәуiрде
кiтап шыѓару iсiнiњ iргетасы қазақстанда нақ осы Бµкей облысында қаланды.
Болашақ қазақ мемлекеттiк баспасыныњ шањырақ кµтеруiне алѓышарттар жасалды.

1.3. Н.Тµреқ±л±лы – Орталық баспаныњ (Центриздат) ±йымдастырушысы және
басқарушысы

Ұлттық баспа iсiнiњ бастауында, оныњ қалыптасуына ењбек сiњiрген қазақ
интеллигенциясыныњ кµрнектi µкiлдерiнiњ бiрi – Нәзiр Тµреқ±л±лы т±рды.
Кењес ‰кiметiнiњ алѓашқы жылдарында бiрқатар республикаларда баспа
ж±мысы айтарлықтай дами қоймады. Осыѓан орай жергiлiктi ±лттық баспаларды
қ±румен қатар, Мәскеу ±лттық кiтаптарды басып шыѓаруды ±йымдастыру
қажеттiгi туды. 1922 жылы 14 желтоқсанда БОАК және ХКК К‰ншыѓыс баспасы
туралы бiрлескен қаулы қабылданды.
Б±л қ±жаттыњ т‰пн±сқасы орыс тiлiнде жазылѓан, онда баспаны ±йымдастыру
жµнiндегi шешiм былай деп т±жырымдалѓан: “Выполняя постановление Совнаркома
малая коллегия Наркомнаца 20 декабря 1922 года поручила т.т. Брайдо и
Атабаеву пересмотреть положение о Восточном издательстве и в случае
отсутствия разногласий у них считать это постанолением коллегии. Тогда же
было и утверждено и правление организации издательства в составе т.т.
Торекулова, Атабаева и Алиева”.
Шыѓыс баспасыныњ негiзгi мақсаты – шыѓыс кењестiк республикалары мен
автономиялық облыстардыњ ењбекшiлер ‰шiн ана тiлiнде кiтаптарды басып
шыѓару және сол арқылы олардыњ қоѓамдық-саяси дамуына ықпал ету болды.
Баспада редакциялық секция қ±рылды: қырѓыз (қазақ), татар, башқ±рт, µзбек,
әзербайжан, т‰рiк, удмурт және бурят-монѓол.
Баспаныњ ж±мысына басшылықты жалпы редакциялық кењсе ж‰ргiздi.
Баспаныњ Мәскеуде “Қызыл шыѓыс” атты типографиясы мен д‰кенi болды.
Баспахананыњ материалдық базасы бiршама д±рыс едi: кµп мµлшерде шыѓыс
қарiптерi болды, сондай-ақ батыс халықтарыныњ қарiптерi де жинақталып, аз
ѓана уақыт iшiнде кµптеген к‰рделi тапсырыстар орындалды.
РКП (б) Орталық комитетiнiњ арнайы қ±рылѓан комиссиясы баспа iсiне
қатысты бiршама iс-шараларды iске асыру қажеттiгiн д±рыс деп тапты. Шыѓыс
баспасын кадрлармен к‰шейту, шыѓынды µтеу мақсатында арнайы қаржы бµлу
баспаныњ негiзгi к‰шiн саяси-қоѓамдық, кµркем-әдеби және техникалық
кiтаптарды басуѓа ж±мылдыру, баспалардыњ бiр бµлiгiн (әсiресе мерзiмдi)
республикаларѓа ауыстыру туралы ±сыныс жасалды.
1923 жылдан бастап, осы К‰ншыѓыс баспасыныњ жанынан “Темiрқазық” атты
журнал шыѓа бастады. Б±л журналды ±йымдастырушы, оныњ жауапты редакторы да
– Нәзiр Тµреқ±л±лы болатын.
Журналда қоѓамдық-саяси мақалалардан бастап, әдеби-мәдени д‰ниелер де
кµптеп жарияланды. Басылым әсiресе ауыз әдебиетiне, ±лт әдебиетiнiњ
классиктерiне кµбiрек орын беруге тырысты. Қазақтыњ мақал-мәтелдерi,
ж±мбақтары мен жањылпаштары, арнау-толѓаулары, жоқтау µлењдерi осы журнал
жарияланып, кейiннен жеке кiтап ретiнде шыѓарылды.
“Темiрқазық” журналыныњ бiрiншi нµмiрiнде “К‰ншыѓыс” баспасµзi
басқармасынан” деген редакциялық мақалада “... алдымен елдiњ кµгеруiне,
терезесi тењ болып тењелуiне керек шарттыњ бiрi – ел бастайтын оқыѓандардыњ
кµп болуы керек. Ендiгi заманныњ қ±былысы µнер-бiлiммен ѓана шешiледi”, деп
жалпы ж±ртқа сµз арнаѓан.
1923 жылы Орталық Батыс ¦лттық баспасы қ±рылды. Оныњ қ±рамында немiс,
поляк, еврей секциялары болды. 1924 жылы 13 маусымында жоѓарыда кµрсетiлген
баспалардыњ бiрiгуi арқасында КСРО халықтарыныњ Орталық баспасы
(Центриздат) қ±рылды. Б±л баспаныњ ±йымдастырушысы және басқарушысы Нәзiр
Тµреқ±л±лы едi.
Баспаѓа ±лттық тiлдерде мерзiмдi және мерзiмсiз қоѓамдық-саяси, ѓылыми
оқулық әдебиеттердi жарыққа шыѓару мiндеттеледi. 1925 жылдыњ µзiнде б±л
баспадан 29 устеумен 38 солт‰стiк кавказ, моњѓол тiлдi ±лттар ‰шiн
шыѓарылды. Кiтаптарды теру ‰шiн орыс, латыш, араб, армян қарiптерi
пайдаланылды.
1925 жылы баспаныњ жанынан бiлiктi ±лттық полиграфия мамандарын даярлау
‰шiн кәсiби мектеп ашылды. Орталық баспа 50 халықтар тiлдерiнде әдебиеттер
шыѓарды. Ол әмбебап баспаѓа айналды. Кiтап репертуарында – әлiппелер,
оқулықтар, қоѓамдық-саяси, ѓылыми-кµпшiлiк, ауылшаруашылық, кµркем балалар
және жасµспiрiмдер ‰шiн әдебиеттердi шыѓарды. Әр т‰рлi мәселелерге арналѓан
кiтапшалар шыѓаруды тәжiрбиеге айналдырды. Олардыњ баѓалары µте тµмен (2-5
тиын), таралымы кµп болды (10-20 мыњ) дегенмен де Орталық баспа оқулық
әдебиеттердi шыѓаруѓа (кµбiнесе бастауыш мектеп ‰шiн) баса назар аударды.
Осы мақсаттарды ж‰зеге асыру ‰шiн Мәскеуде Орталық баспаныњ арнайы
баспаханасы қ±рылды. Бастапқы кезде кiшiгiрiм баспахана болса, 1925 жылы
iрi Кiтап фабрикасына айналды. Оныњ жанынан терушiлер мектебi ашылды. Онда
22 ±лт µкiлдерi бiлiм алды. Б±л жерде Орталық баспа мен оныњ бµлiмшелерi
‰шiн ѓана емес, сонымен қатар республикадѓы ұлттық баспаларѓа да кадрлар
даярланды.
Шет ел баспасµзi фин-угор және т‰рiк тiлдерiндегi кiтаптардыњ тарихқа
шыѓуын ерекше мәдени оқиѓа ретiнде баѓалады. Баспада 20 ±лттыњ µкiлдерi
ж±мыс iстедi. 1924-1931 жылдар аралыѓында б±л жерде 5 мыњѓа жуық аталым
жарық кµрдi.1928 жылы 50 тiлде 40 млн. данадан астам оқу қ±ралдарын
баспадан шыѓарды.
Қазақ бµлiмiнiњ айналасына ±лтымыздыњ танымал зиялылары топтастырылды.
Олар басылымдардыњ сапасын арттыруѓа кµп к‰ш ж±мсады, µздерi кiтаптар
жазып, шет тiлiнен әдебиеттер аударды. Бµлiмнiњ әдеби қызметкерi болып
iстегендер Ә.Бµкейханов, М.Ж±мабаев, С.Садуақасов, ¤.Тоѓжанов т.б. Мысалы,
Ә.Бµкейханов туралы бас редактордыњ орынбасары Великовскийдiњ мiнездеме-
пiкiрi: “КСРО халықтарыныњ Орталық баспасы, қараша, 1927, 115-Л” Азамат
Ә.Н.Бµкейханов 1922 жылѓы 14 желтоқсаннан 1927 жылѓы қазанѓа дейiн
Мәкеудегi КСРО халықтарыныњ Орталық баспасыныњ қазақ секциясында әдеби
қызметкер болып қызмет еттi. Орталық баспада атқарѓан µзiнiњ ѓылыми және
әдеби қызметiнде азамат ... Н.Бµкейханов қазақтардыњ тiлiн, шаруашылыѓы мен
т±рмысын тµбегейлi терењ бiлумен қатар, µзiне ж‰ктелген мiндеттерге аса
адалдықпен қарайтынын кµрсеттi”.
Б±л мәлiметтердi қ±растыруда негiзiнен, Мемлекеттiк кiтап палатасы
шыѓарѓан “Советтiк Қазақстанныњ кiтаптары”(I, II бµлiм), “Ақталѓан
жазушылар мен журналистер ењбектерiнiњ кµрсеткiшi” (1917-1937)” (1993).
“Қайта оралѓан есiмдер” (1998) библиографиялық кµрсеткiштерi пайдаланылды.
Бiздiњ пiкiрiмiзше, тµменде келтiрiлiп отырѓан кiтаптар саны әлi
толықтырылуы м‰мкiн.
№ Қ±рылым саласы Саны
1 Қоѓамдық және гуманитарлық ѓылымдар 75
- марксизм-ленинизм 19
- философия 1
- тарих 23
- экономика 10
- мемлекет және қ±қық 6
Педагогика 16
2 Ауылшаруашылық ѓылымдары 37
3 Фольклор 9
4 Кµркем әдебиет және әдебиеттану 27
5 Жаратылыстану 14
6 Техника ѓылымдары 13
7 Медицина. Денсаулық сақтау. 14
Жалпы саны 190

Кiтаптардыњ негiзгi саны мен тақырыптары мен мазм±ндары ауыл-селоны
кењестендiру қазақтыњ кµшпелі халқын отырықшылдыққа бейiмдеу, ±жымдастыру,
индустриялық дамуды жеделдету мәселелерiне арналды.
Осыѓан орай б±л баспадан аса кµрнектi қоѓам қайраткерi Т±рар
Рысқ±ловтыњ “Қырѓызстан”, “Орта Азиядаѓы жергiлiктi халықтыњ 1916 жылѓы
кµтерiлiсi”, ¦.Кемењгеровтыњ “Б±рынѓы езiлген ±лттар”, “Қазақ тарихынан”,
Шыѓыс халықтары жастар одаѓыныњ ±йымдастырушысы Ғани М±ратбаев туралы
“Бiздiњ Ғани” жинаѓы жарық кµрдi. Қазақ зиялылары µз ењбектерiнде халықтыњ
қасiреттi кезењдегi ауыр ахуалы туралы, зорлап ±жымдастыру сияқты асыра
сiлтеулер мен µрескел зањсыздықтар туралы пiкiрлердi ашық та батыл айтты.
Педагогика саласын С.Қожановтыњ “Арифметика”, И.Тастыбаевтыњ “Бастауыш
география”, М.Ж±мабаевтыњ ересектерге арналѓан “Сауатты бол әлiппесi”,
Қ.Кемењгеровтыњ “Қазақ тiлiн игерушi еуропалықтарѓа арналѓан оқулық” және
басқаларыныњ дәрiстiк кiтаптары жарық кµрдi.
Нәзiр Тµреқ±л±лы µзi де қалам тартып, осы жылдары “Қазақ-қырѓыз ‰шiн
жања әлiппе”, “Жат сµздер”, “ұлт мәселесi және мектеп” деп аталатын
кiтаптар шыѓарѓан. Ғалымныњ “Жат сµздер” атты тамаша туындысы кезiнде
“Ењбекшi қазақ” газетiнiњ бетiнде мақала басылѓан екен. Осы мақалада
мынадай дәйек сµз алынѓан: “Нәзiр жолдас кiтапшасында т‰рлi дәлелдер
келтiрiп, қазақ тiлi сµздiњ қ±лаѓына қалай ен салып алатынын, тiлдi қалай
таза сақтауын т‰сiндiрдi. Кiтап дәлелдi, т‰сiнiктi және деп кезiнде
жазылѓан. Қазақ тiлiн ардақтаѓысы келген, µз тiлiн д±рыстаѓысы келген адам,
тiлi бетiне секпiл салып, аттарын б±зѓысы келмеген адам Нәзiр кiтабын оқып,
ойлануы керек...”.
Осынау бiр киелi сµздер нақ бiзге, қазiргi ±рпаққа арналып жазылѓандай
б‰гiн де µз µзектiлiгiн жоймаѓан кµкейкестi мәселе болып отыр.
II. Қазақ зиялыларыныњ аѓартушылық қызметi
2.1. Х.Досм±хамед±лыныњ баспагерлiк қызметi

Осы жылдары туѓан халқына танымал болѓан, ¦лтымыздыњ бiртуар перзентi
Халел Досм±хамед±лы – ѓалым дәрiгер, тарихшы, тiл мен әдебиет зерттеушiсi,
қоѓам қайраткерi, әрi баспагер. Ол 1923 жылы Орта Азия мемлекеттiк баспа
алқасыныњ м‰шесi, кейiн қазақ мелекеттiк баспасыныњ Шыѓыс бµлiмiнiњ
мењгерушiсi; 1924-1925 жж. Қазақ Ѓылыми баспа комиссиясыныњ тµраѓасыныњ
орынбасары болып таѓайындалды. Баспа басшысы ретiнде әлеуметтiк мањызы бар
кiтаптарды тањдап алу, халықтық м±раларѓа ерекше ыждаѓатпен қарау, олардыњ
барынша кем-кетiксiз, қатесiз шыѓуына тiкелей араласу – Х.Досм±хамед±лы
атымен шыққан кiтаптардыњ қай-қайсысына да тән басты белгi, кµрсеткiш.
Т‰ркiстан Халық Аѓарту Комиссариаты µлкенiњ рухани мәдениетiн µркендету
мақсатымен 1921 жылдыњ басында Ѓылыми Кењес қ±рды. Оныњ қ±рамында қазақ-
қырѓыз Бiлiм Комиссиясыныњ тµраѓасы Халел Досм±хамед±лы сайланды. Бiлiм
комиссиясы қазақ тiлiнде ѓылыми және кµркем әдебиет, әсiресе, оқулықтар
жазуѓа; халық әдебиет ‰лгiлерiн жинау, µњдеу, олардыњ т‰пн±сқасын дайындап
баспаѓа тапсыру ж±мыстарына айырықша кµњiл бµлдi. Б±л оныњ негiзгi қызметi
деп “Бiлiм комиссиясыныњ 1921 жылдыњ қањтарынан – 1922 жылдыњ қазан айына
дейiнгi Мемлекеттiк Ѓылыми Кењесiне берген жылдық есебiнде кµрсетiлген.
Қ±жатты Х.Досм±хамед±лы µзi толтырып қол қойѓан.
Бiлiм комиссиясы 1921 жылы ±йымдастырылды, сол жылдыњ µзiнде 12 кiтап
қаралып, баспаѓа берiлдi. Оқулықтар қ±растыруѓа қазақтыњ кµрнектi ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ХХ ғ. 20-30 ж.ж. мәдени құрылыс
ХХ ғ. 20 ж. аяғы мен 30-ж. басындағы ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАЙТА ҚҰРУЛАР
Қазақстан Республикасындағы қазіргі кітап ісі
Францияның кітап басу ісі
М.Ж. Көпеев және қазақ тарихы
Польшаның кітап басу ісі және қазіргі жағдайы
Қазақстан Республикасындағы баспа ісі жағдайы
ХХ ғ. 20 ж. Еуропадағы буржуазиялық революциялар
Ж.Молдағалиев
ХХ ғ. 30-50 ж.ж. қуғын-сүргін көрген халықтардың әлеуметтік зардабы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь