Алтын өнеркәсібіндегі кәсіпкерліктің қалыптасуы және дамуы


1 Шашыраңқы кен орындарындағы ұсақ алтын кәсібі
2 Алтын өнеркәсібіндегі өндірістің шоғырлануы. Акционерлік қоғамдар мен компаниялар
Алтын өнеркәсібінің басқа кәсіп түрлерінен маңызды ерекшелігі - қауіп қатердің басымдылығы, қымбаттылығы, тұрақсыздығы болды. Басқа металдармен салыстырғанда алтынның кендегі шоғырлануы өте аз болды. Мысалы, қалайының кендегі өндірістік көрсеткіші 0,3-0,5%, темір кеніндегі темір 70-75%, болғанда өте бай кен болып есептелген. Алтынның кендегі өндірістік көрсеткіші тоннаға шаққанда 3-4 грамм, бұл 0,0003-0,0004%-ды құраған. Бұл қалайыдан 1000 есе, темірмен салыстырғанда 100 мың есе аз. Сонымен қатар алтын кендерінің құрылымы мен орналасу сипаты күрделілігімен де ерекшеленді. Сондықтан да өндіруге пайдалы алтын кен орнын табу үлкен еңбекті, капиталды қажет етті. «Кедей адамның алтынды іздестіруге және өндіруге ешқандай мүмкіндігі жоқ», - деп жазды «Сібір хабаршысы». Мұнда «кедей адам» деп істі бастарда бірнеше мың рубль капиталы бар адамды айтқан [160;147]. Мысалы, Ресейдің ең бай көпестерінің бірі Н.Ф. Мясников атақты Пескинді ашпас бұрын, іздеу жұмыстарына 260 000 мың рубль күміс жұмсаған [161;203]. Алтын өнеркәсібінің ерекшелігі ең алдымен өндіріс сипатымен тығыз байланысты болды. Басқа салаларға қарағанда мұнда банкротқа ұшырау қаупі көбірек болған. Алтынды қабаттың орналасуы мен құмдағы алтын мөлшері кәсіпкерлердің тағдырына үлкен ықпал еткен. В. Д. Скарятин алтын өндірушілердің өмірінде «қайғылы оқиғалардың» жиі көрініс табатынын атап көрсеткен. Сібірдегі алтын кәсібінің негізін қалаушы С. Попов Томск тайгасынан жинаған байлығын қазақ даласындағы кен орындарында қалдырған. Сондықтан да алтын өндіруші кәсіпкерлер «сәттілік» деген ұғымға үлкен мән берген .
Алтын кен орындары ашылған алғашқы кезеңде капиталдың құйылу деңгейі өте төмен болды. Жылына 3-4 кәсіпкер 8-10 кен орнында жұмыс істеді. 1845 жылѓа дейін алтынныњ негізгі бµлігі С. Поповтыњ кен орындарынан алынды. 1833 жылдан 1843 жылдар аралыѓында С. Попов 1125 889 п±т ќ±мнан 12 п±т 59 бµлік алтын µндірді [162;481].
ХІХ ғасырдың 50-жылдарында алтын кәсібімен айналысуға рұқсат алған жаңа тұлғалар пайда болды. Бұған себеп - ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Батыс Сібірдегі шашыраңқы алтын кен орындарының біртіндеп азайуы, Батыс Сібірге салынған капиталдың Шығыс Сібір мен Далалық өлкеге ауысу процесінің жүруі еді [160;143]. Бұл процеске үкімет қаулысының да ықпалы болған, 1858 жылы Сібір комитетініњ ережесіндегі "Көкпекті, Қапал, Аягөз қалаларындағы алтын өнеркәсіпшілерді көпес гильдасына жазу тәртібі туралы" бабы бойынша Ќаржы министрлігі 1-ші, 2-ші гильда кµпестеріне Семей облысында, Ертістіњ сол жаѓалауында гильда салымын тµлеместен, алтын кєсібімен айналысуѓа р±ќсат берді. Егер де аталѓан жерлердегі кµпестер Шыѓыс, Батыс Сібірде жєне Ресейдіњ басќа да ішкі аймаќтарында алтын кєсібімен ш±ѓылданса кµпес куєлігін алуѓа, белгіленген салымды тµлеуге міндетті болды [163;23]. Заңның нәтижесінде 50-жылдардан бастап Сібір қырғыздарының округінен алтын іздеуге, өндіруге рұқсат алушылардың қатары көбейген. Өтініш білдірушілердің арасында Сібірдің, Ресейдің орталық аудандарының 1-ші гильда көпестері болды. Рұқсат куәлігі 1851 жылы 38, 1852 жылы 48, 1853 жылы 36, 1854 жылы адамға берілген.

Пән: Бизнесті бағалау
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






2 АЛТЫН ӨНЕРКӘСІБІНДЕГІ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ

2.1 Шашыраңқы кен орындарындағы ұсақ алтын кәсібі
Алтын өнеркәсібінің басқа кәсіп түрлерінен маңызды ерекшелігі -
қауіп қатердің басымдылығы, қымбаттылығы,
тұрақсыздығы болды. Басқа металдармен салыстырғанда алтынның кендегі
шоғырлануы өте аз болды. Мысалы, қалайының кендегі өндірістік көрсеткіші
0,3-0,5%, темір кеніндегі темір 70-75%, болғанда өте бай кен болып
есептелген. Алтынның кендегі өндірістік көрсеткіші тоннаға шаққанда 3-4
грамм, бұл 0,0003-0,0004%-ды құраған. Бұл қалайыдан 1000 есе, темірмен
салыстырғанда 100 мың есе аз. Сонымен қатар алтын кендерінің құрылымы мен
орналасу сипаты күрделілігімен де ерекшеленді. Сондықтан да өндіруге
пайдалы алтын кен орнын табу үлкен еңбекті, капиталды қажет етті. Кедей
адамның алтынды іздестіруге және өндіруге ешқандай мүмкіндігі жоқ, - деп
жазды Сібір хабаршысы. Мұнда кедей адам деп істі бастарда бірнеше мың
рубль капиталы бар адамды айтқан [160;147]. Мысалы, Ресейдің ең бай
көпестерінің бірі Н.Ф. Мясников атақты Пескинді ашпас бұрын, іздеу
жұмыстарына 260 000 мың рубль күміс жұмсаған [161;203]. Алтын өнеркәсібінің
ерекшелігі ең алдымен өндіріс сипатымен тығыз байланысты болды. Басқа
салаларға қарағанда мұнда банкротқа ұшырау қаупі көбірек болған. Алтынды
қабаттың орналасуы мен құмдағы алтын мөлшері кәсіпкерлердің тағдырына үлкен
ықпал еткен. В. Д. Скарятин алтын өндірушілердің өмірінде қайғылы
оқиғалардың жиі көрініс табатынын атап көрсеткен. Сібірдегі алтын
кәсібінің негізін қалаушы С. Попов Томск тайгасынан жинаған байлығын қазақ
даласындағы кен орындарында қалдырған. Сондықтан да алтын өндіруші
кәсіпкерлер сәттілік деген ұғымға үлкен мән берген .
Алтын кен орындары ашылған алғашқы кезеңде капиталдың құйылу
деңгейі өте төмен болды. Жылына 3-4 кәсіпкер 8-10 кен орнында жұмыс істеді.
1845 жылѓа дейін алтынныњ негізгі бµлігі С. Поповтыњ кен орындарынан
алынды. 1833 жылдан 1843 жылдар аралыѓында С. Попов 1125 889 п±т ќ±мнан 12
п±т 59 бµлік алтын µндірді [162;481].
ХІХ ғасырдың 50-жылдарында алтын кәсібімен айналысуға рұқсат алған
жаңа тұлғалар пайда болды. Бұған себеп - ХІХ ғасырдың ІІ жартысында Батыс
Сібірдегі шашыраңқы алтын кен орындарының біртіндеп азайуы, Батыс Сібірге
салынған капиталдың Шығыс Сібір мен Далалық өлкеге ауысу процесінің жүруі
еді [160;143]. Бұл процеске үкімет қаулысының да ықпалы болған, 1858 жылы
Сібір комитетініњ ережесіндегі "Көкпекті, Қапал, Аягөз қалаларындағы алтын
өнеркәсіпшілерді көпес гильдасына жазу тәртібі туралы" бабы бойынша Ќаржы
министрлігі 1-ші, 2-ші гильда кµпестеріне Семей облысында, Ертістіњ сол
жаѓалауында гильда салымын тµлеместен, алтын кєсібімен айналысуѓа р±ќсат
берді. Егер де аталѓан жерлердегі кµпестер Шыѓыс, Батыс Сібірде жєне
Ресейдіњ басќа да ішкі аймаќтарында алтын кєсібімен ш±ѓылданса кµпес
куєлігін алуѓа, белгіленген салымды тµлеуге міндетті болды [163;23]. Заңның
нәтижесінде 50-жылдардан бастап Сібір қырғыздарының округінен алтын
іздеуге, өндіруге рұқсат алушылардың қатары көбейген. Өтініш
білдірушілердің арасында Сібірдің, Ресейдің орталық аудандарының 1-ші
гильда көпестері болды. Рұқсат куәлігі 1851 жылы 38, 1852 жылы 48, 1853
жылы 36, 1854 жылы адамға берілген.
Жергілікті капитал үшін машақаты көп алтын өнеркәсібінен капиталы
өте жоғары пайыз беретін кәсіпкерліктің басқа да салалары болды. Мысалы,
оған барлық сауда түрлерін жатқызуға болады.
Алтын өнеркәсібінің капиталды көп мөлшерде талап етуіне байланысты
жекелеген кәсіпкерлердің компанияларға бірігуі 30-жылдардың өзінде-ақ
басталды [164,4]. Алғашқы алтын өндіруші компаниялар әртүрлі болды. Олардың
ішінде бірнеше жыл бойы тұрақты жұмыс істеген (Святотроицк, Қырғыз алтын
өндірістік компаниясы) және 1-2 маусымға нақты бір жер телімінде жұмыс
істеу үшін құрылған компаниялар болды. Компания жұмысына компаньондардың
өзара тіл табыса алмауы да ықпал еткен. Мысалы, Сынтас µзені бойындаѓы
барлыќ дерлік алтын кен орындары Д. Жадовский, Ф. Маслова, жєне Б.
Вязниковский, 2-гильда кµпесі В. Зобниннен т±ратын компанияныњ иелігінде
болды, алтын кєсібін басќару ісімен Зобнин айналысты. Біраќ компания
м‰шелері арасындаѓы µзара келіспеушілік салдарынан алтын µндіру
тоќтатылады, бір ѓана Троицк кен орнында компания 8 жыл ж±мыс істемеді.
Компаниялардың аттары олардың ұйымдасу формасынан хабардар етеді. Бір
фамилиядан тұратын компания – Самсонов және К, Никонов және К, және т.б.
бір ғана негізгі жарнашының сеніміне құрылған серіктестік болды.
Жарнашылардың құрамы үлкен компаниялар жергілікті жердің немесе кен орнының
атымен тіркелді (Елизаветинск, Святотроицк). Көп жағдайда компания атауына
негізгі құрылтайшысы алынып қалғандары үшін және т.б. деген қосымша
жалғанды. Мысалы, С. Попов және т.б., Зобнин және т.б. Құрамы жағынан
үлкен (2-3 жарнашы) компаниялар ресми түрде бекітілген жарналық
серіктестіктер болды [64; 158]. 1840-1861 жылдар аралығында жылына 2-3
алтын өндіру компаниясы жұмыс істеп, өндірілген өнімнің 30%-нан 70%-на
дейін берді. 1861-ден 1870 жылдардаѓы µндірілген алтынныњ 90% жекелеген
кµпестердіњ ‰лесіне тиді [42;78].
Өлкедегі кәсіпкерліктің дамуында ќ±мдаѓы алтын мµлшерініњ табиғи
кедейлігі ұсақ алтын кәсібінің дамуына негіз берді. Алтын µндірісінде µнім
алу кеннің немесе ќ±мныњ п±тындаѓы алтынныњ мµлшерімен тікелей байланысты
болды. Сібірдіњ шашыраңқы алтын кен орындарымен салыстырѓанда Семей
облысындаѓы кен орындары құмдағы алтын мөлшері жағынан ењ соњѓы орынды
иемденді. Мысалы, 1880 жылдары Олекминск кен орындарында 2-1,2 мысқал, 1887
жылы Витимскіде 5 мысқалды ќ±раса, Семей облысындаѓы құмдағы алтын мµлшері
туралы мәлімет 6-кестеде көрсетілген

6 - кесте. Шашыраңқы алтын кен орындарындағы құмдағы алтын мөлшері (бөлік)
[165;105].

Жылы Бөлік Жылы Бөлік
1845 34 1880 10 84
1860 21 1885 10 3
1865 21 1890 10
1875 14 1895 10

Б±л кµрсеткіштерден алтын мµлшерініњ жыл µткен сайын тµмендей
бергенін кµреміз. Алтын мµлшерініњ жоѓары болуы тек жекелеген кен
орындарында да ѓана кездеседі. Мысалы, кµпес В. Зобниніњ Былќылдаќ µзені
бойындаѓы Троицкий кен орнында 59 бµлік (1843), И. Касаткинніњ Покровский
кен орнында 86 (1880), Ж±мба кен орнында 69 (1890) бөлік болды [165;28-
45].
1853-1854 жылдар аралығында Көкпекті округында қазақтардан жалға
алынған 44 алтын кен орны жұмыс істемеген, оның: 6-ы Святотроицк
компаниясынікі, бесеуі – А. Поповтікі, 2-і Н. Мясниковтікі, 8-і В.
Зобниндікі, 23-і С. Поповтікі болған [167;2-3]. Тау-кен ревизоры
подполковник А. Коврыгин Алтай Тау-кен басќармасына берген рапортында
Кµкпекті округындағы ж±мыс істемеген алтын кен орындарын 3 топќа бµлді: 1-
ші топќа екі жыл бойы ж±мыс істемеген; 2-ші топқа бµлініп берілген, біраќ
ж±мыс ж‰ргізілмеген немесе кєсіпкердіњ алтын кен орындарын бµліп беру
жµнінде µтінішініњ ќанаѓаттандырылмауы салдарынан бос т±рѓан кен орындары;
3 топќа бөліп беру туралы өтініш м‰лде келіп түспеген кен орындары
жатќызылды. Сан жаѓынан ењ кµп 108 алтын кен орны соњѓы топќа кірді
[168;11]. Өтініш берілмеу себебі, алтын µндірушілер алтынныњ белгілерін
тапќанмен, алтынныњ мµлшері тµмен болғандықтан µндіру ж±мыстарын ж‰ргізу
пайдасыз деп есептеген. М±ндай кµрініс алтын µндірісініњ б‰кіл даму
барысында байќалады. Мысалы, 80 жылдардыњ аяѓында шашыраңқы алтын кен
орындары алып жатќан 19 828, 555 шаршы сажын ауданныњ тек отыздан бір
бµлігі ѓана игерілді. Алтын мµлшерініњ аз болуы, єрбір ж±мысшыѓа толыќтай
бір жылдыќ маусымда орташа есеппен алѓанда 20 мысқал алтын жууѓа м‰мкіндік
берді. 1885 жылы Енисей кен орындарында µндірілген алтын єрбір ж±мысшыѓа 95
мысқал 29 бөліктен келді.
Алтын кен орындарының сенімсіздігі капиталдыњ келуін тежеді. Мысалы,
Өскемен, Семей көпестерінің бірқатары 40-70 жылдар аралығында капиталдарын
Батыс Сібірдің алтынды аудандарына салған. Оған себеп – Батыс Сібірдің
алтын кен орындарындағы құмдағы алтын мөлшері қазақ даласындағы кен
орындарымен салыстырғанда жоғары болған, соған сәйкес одан түсетін пайда да
жоғары болды. 1840 жылы Өскемен көпесі Андрей Попов Томск губерниясынан 26
пұт 4 қадақ, ағасы Христофор Поповпен бірге 3 пұт 12 қадақ 5 мысқал алған
[161;484]. 1861 жыл Семей көпесі Н. Вавиловқа [169; 108], 1870 жылы
Көкпекті көпесі В. Шиниковқа Алтай тау-кен басқармасының жарлығымен
Марининск округындағы алтын кен орындары бөлініп берілген [170;92].
Өлкенің алтын өнеркәсібіндегі кәсіпкерлерге тән бір ерекшелік –
алтын мµлшері аз кен орындарын µздері игергеннен сату жєне белгілі
шарттармен жалға беру арќылы пайда табу тиімді болды. Сонымен қатар өз
иелігіндегі алтын кен орындары ғана емес, белгілі бір шарттармен
басқалардың да кен орындарында жұмыс істеген. 1859 жылы жеке т±лѓалардыњ
меншігіндегі 41 алтын кен орны сатылѓан немесе жалға берілген. Сату
баѓасыныњ орташа мµлшері 40 рубль – 350 рубль кµлемінде болды. 1850 жылы 4
желтоқсанда Святотроицк компаниясы үш алтын кен орнын жеті жылға М.С.
Ященковқа жалға беріп, өндірілген алтынның әрбір қадағына 25 рубль алып
отырған [171;2-4]. 40-50 жылдардаѓы ењ ірі жалға алушы ретінде кµпес Е.
Грехов пен оныњ м±рагерлерін атауѓа болады. Е. Греховтыњ жеке иелігінде µзі
сатып алѓан кен орындары болмады, керісінше єр жылдары алтын кен орындарын
жалѓа алып отырѓан. 1848 жылы 8 тамызда С. Поповтыњ Бердібай кен орны он
екі жылѓа, 1852 жылы Святотроицк компаниясыныњ Ағынықатты µзені бойындаѓы
Субботинск, Березовск кен орындарын, 1857 жылы Самсоновтыњ Ивановск,
Николаевск, Троицкий, Воскресенский кен орындарын, А. Мамонтовтыњ
Николаевск, Успенск, Мясниковтыњ Ұлғұтты б±лаѓы бойындаѓы Николаевск,
Шыбынды µзеніндегі Трудолюбинск кен орындарын балќытылѓан алтынныњ єр
п±тына 400 рубль тµлеу келісімімен 12 жылѓа жалѓа алѓан [172;7]. Е. Грехов
µлгеннен кейін, жалѓа алынѓан кен орындары єйелі Павла Греховаѓа µтеді.
Жалға беру келісімінде жалдық аќы, мерзімі жєне басќа да шарттар
кµрсетілді. Жалға алушылар келісім-шартпен ж±мысшылар жалдауѓа, Тау-кен
жарғысын басшылыќќа ала отырып мысқалшыларды жіберуге, кен орнындаѓы µндіру
ж±мыстары пайдасыз болып, µз шыѓындарын аќтай алмаѓан жаѓдайда жалға алу
келісімінен бас тарту қ±ќыќтарына ие болды. [173;159-160].
Жалпы алтын µндірісінде µндіру ж±мыстарын ±йымдастырудыњ алѓашќы
кезењінде-аќ капиталдыњ жеткілікті т‰рде болуын ќажет етумен ќатар, одан
кейінгі дамуы да ж±мсалѓан капиталдыњ мµлшерімен тыѓыз байланысты болды.
Ќазаќстандаѓы шашыраңқы алтын кен орындары ±саќ алтын кєсібініњ дамуына
жаѓдай жасаѓанмен µткізілген алтынныњ аќшасын Петербургта жеті ай бойы
тосуына орай алтын µнеркәсіпшілер ж±мысшылармен есеп айырысу, келесі жылѓы
дайындыќ ж±мыстарын ж‰ргізу ‰шін екінші ќайтара ќаржы ж±мсауѓа мєжб‰р
болды [174;30]. Капиталдыњ жетіспеушілігі және баяу айналымы алтын
µндірісін тµмендегідей аќаулыќтарға әкелді. Кен орындарыныњ техникалыќ
жаѓынан єлсіз жабдыќталуына єсер етіп, кєсіпкерлерді алтын алуда арзан,
ќарапайым ќ±рал-жабдыќтарды пайдалануѓа мєжб‰рледі. Алтын жуатын
машиналардыњ механикаландырылѓан т‰рлері м‰лде пайдаланылмады десе болады.
1861-1880 жылдар аралыѓында Семей облысында жыл сайын 12-ге дейін алтын
жуатын астау, 3-4 бронды машина, 40 станок бутарлар ќолданылѓан [175;28].
90-жылдардыњ екінші жартысында Сібірдіњ алтын кен орындары
механикаландырылып, алтын µндірісі мануфактуралыќ кезењнен машиналыќ
индустрия кезењіне µте бастаса, ХІХ ѓасырдыњ аяѓында Ќазаќстанныњ алтын кен
орындары мануфактуралыќ дењгейде ќалып ќойды.
Ќаржы тапшылыѓы кен орындарын барлау, алтын ќорын аныќтау сияќты
істерді ж‰ргізуге м‰мкіндік бермеді. ХІХ ѓасырдыњ І жартысыныњ µзінде Батыс
Сібірдіњ іздеу-барлау партияларыныњ басшылыѓына Петербургтіњ тау-кен
институтын бітірген инженерлер таѓайындалѓан. Техникалыќ мамандар Сібірге
Оралдан, Батыс Еуропадан єкелінген жєне жергілікті жерлерде дайындалса
[160;46,91], өлкеде техникалық мамандар жетіспеді. Ауданда тау-кен
училищесі немесе штейгер мектебі болмады. Семей-Жетісу округіндегі алтын
µнеркәсіпшілер тарапынан ешќандай стипендия таѓайындалмады [176;26]. Алтын
µнеркәсіпшілердің екінші жергілікті сиезі кєсіпкерлерде, ќалада да ќаржы
болмаѓандыќтан, тау-кен училищесін ќазына есебінен ашуды с±раѓан [174;230].
Томск тау-кен округінің басшысы А. Боголюбский Томскідегі жеке меншік
училище ішінен тау-кен бөлімін ашу мақсатында округтегі инженерлер арқылы
Сібірдің тау-кен кәсіпорындарындағы шеберлер мен қызметкерлердің білім
цензасы туралы деректер жинаған. Оның қазақ даласына қатысты нәтижесі
мынандай:

7-кесте. Солтүстік және Оңтүстік Далалық тау-кен округтарындағы техникалық
қызметкерлердің білім цензасы [178;196].

Тау-кен Солтүстік–Далалық Оңтүстік-Далалық округ
кәсіпорындарындағы округ
қызметкерлердің білім
цензасы
Тау-кен училищесін 6 9
бітіргендер
Тау-кен ісін жүргізуге
куәлігі барлар 14 3
Уездік училище - 3
Қалалық училище - 2
Ауылдық мектеп 2 3
Үйде білім алғандар 4 14
Барлығы 26 34

Кестеден көріп отырғанымыздай техникалық қызметкерлердің негізгі
көзін үйде білім алғандар барлар мен тау-кен жұмысын жүргізуге куәлігі
бар адамдар құрайды. Техникалыќ-инженерлік мамандардыњ болмауы алтын
өнеркәсібінде ерекше сезілген. Алтын µндеркәсіпшілердің шашыраңқы алтын кен
орындарыныњ орналасу сипаты, ќоршап жатќан жыныстардыњ ќ±рамы, ќасиеті
туралы деректерден хабарсыз болуына байланысты ‰йінділерді бµлу барысында
алтынды кету жаѓдайлары жиі кездесіп т±рды. ¦заќ жылдар бойы м±ндай єдіспен
ж±мыс істеу алтын кен орындарыныњ жарамсыздыѓына єкелді. Ф.Степановтыњ
Федоровск, А. Москвинніњ Казанск кен орындарындарында алтын жуатын машина
болѓанымен алтын алу ісінің техникасын білетін мамандардың болмауы
салдарынан д±рыс ж±мыс істемеді [176;27].
Қ±мдаѓы алтын мµлшерініњ аздыѓы, кен орындарыныњ техникалыќ жаѓынан
нашар жабдыќталуы жєне µндіру ж±мыстарындаѓы єдіс-тєсілдердіњ
жетілдірілмеуі кєсіпкерлерді,неѓ±рлым кµп пайда табу маќсатында µлкеніњ ењ
бай алтын кен орындарын жыртќыштыќпен игеруге мєжб‰рледі. Алтын µндірушілер
2-3 шурф ќадау арќылы тек алтынѓа бай жерлерді игеріп, алтыны аз жерлерді
тастап кетіп отырѓандыќтан, алтынныњ мµлшері алтынѓа бай кен орындарыныњ
санына тєуелді болды.
Құмдағы алтын мөлшерінің аздығынан басќа, кәсіпкерліктің дамуына
тежеу салған µлкедегі жол ќатынастарыныњ, єсіресе темір жол, су жолдарыныњ
д±рыс жетілмеуі еді. Орталыќтардан алшаќ жатќан Зайсан, К‰ршім
аудандарындаѓы алтын кен орындарына азыќ-т‰лік жєне басќа да ќажетті
жабдыќтарды жеткізу жолдарының бірі – Ертіс су жолдары болды. Б±л жолды
бірнеше карбаздары бар А. Москвин, Н. Меновщиков сияќты тек ірі кєсіпкерлер
ѓана пайдалана алды. ¦саќ кєсіпкерлерге карбаздарды жалдау 200 рубльге
т‰сті [9;51]. Революцияға дейінгі Қазақстанның темір жолы жүйесіздігімен,
тұйықтығымен ерекшеленді. Темір жолдар аумақтың шеткі аймақтарын қамтып,
ішкі аудандар сырт қалып қойды. Сібір темір жолы Қазақстанның солтүстік
бөлігін ғана қамтыды [32;8].
Сонымен қатар, Далалық өлкедегі тағы бір кедергі бекіту жұмыстарына
қажетті ағаш материалдарының жеткіліксіздігі мен отынның қымбаттығы болды.
Мысалы, ағаштың куб сажыны 30 рубльге дейін тұрды. Отын ретінде Зайсан
уезіндегі тақта тастарды қолдану мүмкіндігі болғанымен, оның бір пұтының
бағасы 20 копейка болды [13;49]. Кен орындарындағы алғашқы дайындық
жұыстарына жұмсалатын ағаштың орташа сомасы 170 рубльді құрады [9;65].
Аталған қиындықтарға қарамастан, кәсіпкерлер өндіріс ісін
ұйымдастыруда тиімді әдіс қолдана білуі нәтижесінде өз істерін дамыта
білді. Мысалы, Қазақстанның алтынды аудандарында ќ±мдаѓы алтын мµлшері,
ж±мыс к‰шініњ арзандығы бірдей болғанына қарамастан өнеркәсіптің даму
деңгейі әр түрлі болды.
70-жылдардың аяғынан бастап кәсіпкерлер кедей шашыраңқы кен
орындарын өндірудің жаңа жүйесін ұйымдастыра бастайды. Шаруашылық
жұмысшылармен қатар мысқалшы-артельдерді пайдалана бастайды. Бұларды
Артельдерге, кәсіпкерлер алтынға кедей жеке кен орындарын немесе жартылай
өндірілген жерлерді жалға берді [48;91]. Аќмола облысында кәсіпкерлер
осындай мысқалшыларды кең қолданды. Шаруашылыќ єдіс – алтын іздеуші
партияларды жалдау, алтын жуу ќ±рылѓыларын орнату, ќопарѓыш заттарды
пайдалану (Аќмола облысында м‰лде ќолданылмаѓан) ж±мыстары ќомаќты ќаржы
ж±мсауды талап ететіндіктен, кєсіпкерлер кµп шыѓын шыѓармайтын мысқалшылар
есебінен пайда табады. Мысқалшылар ешќандай барлау ж±мыстарын ж‰ргізбеді,
кездейсоќ кездескен алтынѓа бай жерлерді өндірді. Шаруашылыќ єдіспен ж±мыс
істейтін кєсіпкерлер саны аз болды, тек А. Дубровтыњ, И. Сусловтыњ, О.
Фыгинніњ, Е. Демидовтыњ төрт кен орындарында ж‰ргізілді.
Керісінше, Семей облысындаѓы алтын кен орындарында кєсіпкерлер
шаруашылыќ єдісті ќолданды, құмдағы алтын мөлшері өте аз кен орындарында
ѓана мысқалшылар жіберілді. Мысалы, 1892 жылы 49, 1894 жылы 69 кен орныныњ
‰шеуінде ѓана, ќ±рамында 111 адамы бар, 10 артель ж±мыс істеді.
Кәсіпкерлердің мұндай екі түрлі әдіспен жұмыс істеуі, жалпы алтын өнімін
алу деңгейіне үлкен ықпал еткен. Мысал, үш облыстаѓы жылдаѓы алтын µндіру
мµлшерін тµмендегі кестеден кµреміз:


Ақмола облысы Семей облысы Жетісу облысы
Жылы Жұмыс істеген кен орны
Пұт Қадақ Мысқал Бөлік
А. Москвин 5 39 18 -
Е. Степанов 2 6 20 2
А.Меновщиков 1 25 87 -
И.Касаткин 1 24 80 24

Одан кейінгі алтын µнеркәсіпшілердің:
3-еуінде 1 п±ттан -2-5 қадақ
7-еуінде 30 қадақтан – 1 п±тќа дейін
3-еуінде 10 қадақтан – 30 қадаққа дейін
5-еуінде 5 қадақтан – 10 қадаққа дейін
3-еуінде 1 қадақтан – 5 қадаққа дейін
3-еуінде 1 қадақтан алынды.
Ењ аз алтын берген П.Кузнечевскийдіњ (1мысқал 36 бөлік), М. Пугасовтыњ
(28 мысқал 8 бөлік) кен орындары болды. 90-жылдардағы алтын өнімі жағынан
алдыңғы орынды А. Москвин иеленді, 1900 жылы 9 пұт 10 қадақ 41 мысқал 10
бөлік алтын алған, яғни осы жылдағы өлкедегі барлық алтын өнімінің 30 %-ын
құрады (187;410(.
ХІХ ѓасырдыњ аяѓында µлкеде барлыќ аудан ж‰здеген алтын кен орындары
бар бірнеше ірі кєсіпкерлер арасында бµлінді. Мысалы, шашыраңқы алтын
кєсібінде ењ ірі алтын µндіруші кєсіпкер Семей кµпесі А. Москвинніњ жеке
иелігінде ¤скемен уезінде 64, Зайсан уезінде 22 алтын кен орны болды
(188;43(. Ірі кєсіпкерлердіњ айналасына бірнеше кен орындары бар ондаѓан
±саќ кєсіпкерлер топтасты жєне ж‰здеген мысқалшылар ж±мыс істеді.
Алтын өндірісіндегі кәсіпкерлердің түрін мынандай үш топқа бөлуге
болады: жалдамалы жұмыс күшін пайдалану арқылы алтын өндірумен айналысатын,
кен орнын өзі немесе сенімді өкілі арқылы басқаратын алтын өнеркәсіпші, кен
орнына бірнеше ғана жұмысшы жалдап, алтын алуды өз күшімен, отбасы
мүшелерімен жүзеге асыратын алтын өнеркәсіпші, үшінші түрі–діңгек
өнеркәсіпшілер (столбопромышленниктер), бұлар алтын кен орнының ашылғаны
туралы өтініш білдіріп, діңгек қадағаннан кейін басқаларға сату сияқты
коммерциялық операциялармен айналысқан (бұл кәсіп түрімен негізінен
қазақтар айналысқан).
Алтын өнеркәсібімен айналысушылардың әлеуметтік құрамына тоқталсақ,
алтын өндірумен 1838 жылғы ереже негізінде негізінен 1-ші және 2-ші гильда
көпестері, дворяндар айналысты. 1870 жылға дейінгі өнімінің үлкен бөлігі
(90%) осы көпестердің үлесіне тиді, компанияға кірмеген дворяндардан екі
адамды коммерциялық кеңесші Попов және дворян М. Губаревичті атауға болады,
оларға алынған алтынның 7-9% тиесілі болды (37;78(. 1870 жылы алтын
өнеркәсібі туралы жаңа жарғының барлық әлеуметтік топқа рұқсат етуіне
байланысты мещандар, шенеуніктер, шаруалар араласа бастайды. ХІХ ғасырдың
90-жылдарынан бастап алтын өндіруші мещандар саны көбейіп, өндірілген
алтынның 27%-ын берді. Шаруалардың өте аз бөлігі алтын өндірумен айналысты,
олар өнімнің 1-5% ғана берген (37;79(.
Алтын өнеркәсіпшілердің ±лттыќ ќ±рамы әр түрлі болды (немістер,
поляктар, еврейлер). Мұсылман өкілдері ішінен татарлар көптеп айналыса
бастайды. Мысалы, Өскемен көпесі С. Шамбасов, А. Валитов, А. Рафиков, Семей
көпестері Мусин және Хамитовтар. Осыған сәйкес ХІХ ғасырдың аяғында кен
орындарына татарша аттар беріле бастайды: Ғазиза, Садық, Хамитов, Феда-
Ахмет, Фазыл және т.б. (11;28-41(. Ресей империясында еврейлерге жалпы
еврей ќауым аумағынан тыс жерлерде алтын µндірісімен айналысуѓа р±ќсат
берілгенімен, ќазаќ даласындаѓы кєсіптіњ б±л т‰рі жер мєселесімен тыѓыз
байланысты болѓандыќтан, еврейлерге шектеу ќойылды. Дегенмен, еврейлер
заңды айналып өту үшін әр түрлі амалдар қолданған, православие, христиан
діндерін қабылдаған, басқа шетелдік мемлекеттер арқылы фирмалардың сенімді
өкілі ретінде Сібірге, Далалық өлкеге келуге рұқсат алған (52;64(. Бірақ
1894 жылы округтік инженердің сұрауына Қарқаралы және Павлодар уездерінің
уезд басшылары, өз аудандарында алтын өнеркәсіпші еврей жоқ жауап берсе,
Өскемен уезі басшылығы Хотимский еврей емес шоқынған Михайл Борисов деп
еврей-алтын өнеркәсіпшілердің жоқтығы туралы мәлімет берген (189;3,10(
Жергілікті ±лт µкілдері ішінен, алтын кен орындары ашыла бастаѓан
кездерден бастап, алтын µндірумен айналысуѓа талпыныс жасаѓан бірќатар
т±лѓалар болды. Атап µтсек, 1841 жылы Аманқараѓай округыныњ аѓа с±лтаны,
майор Шыњѓыс Уалиев алтын кен орнын ашуѓа, µндіруге р±ќсат с±раѓан,
ќызметте т±рѓан т±лѓаларѓа, олардыњ отбасыларына алтын кєсібімен айналысуѓа
тиым салыуына байланысты, аѓа с±лтан Уалиевтіњ µтініші ќабылданбады (190;2-
3(. 1856 жылы маусым айында Шаншар болысыныњ биі, ж‰збасы, атаќты к‰йші
Тєттімбет Ќазанѓаповтан Батыс-Сібір генерал-губернаторы Г. Гасфорттќа алтын
жєне басќа да металдар µндірумен айналысуѓа р±ќсат беру туралы µтініш
т‰седі ( 84;419(. Осы жылдыњ 13-ші тамызында Тєттімбетке Қаржы
министрлігініњ р±ќсаты беріліп, кен орнын ашуѓа, алтын µндіруге куєлік
ќаѓазын алды, бірақ алдына ќойѓан маќсатын ж‰зеге асыра алмай, 1860 жылы
Тєттімбет µмірден µтеді.

ХХ ғасырдың басында алтынның еркін айналымға жіберілуіне орай,
қазақтардың алтын ісіне араласуға деген талпыныстары көбірек көрініс
табады. Мысалы: Б. Аймамбетов, Н. Байғабылов, Д. Байжушин, Ү. Сәлімжанов
(191;2(, 1908 жылы Өскемен уезі, Себин болысының старшиналары Теміртек және
Ғаділбек, Тумабек Күпергеновтерден алтын кәсібімен айналысуға рұқсат ету
туралы өтініштер келіп түскенмен, болыстыққа кандидаттықта тұрғандықтан
рұқсат етілмеген (192;280(. Н±рахан Жұвашев сауда орнынан Меньшиковтыњ
жалындағы И. Емельянцовтыњ Хороший алтын кен орнын сатып алѓан (193;378(.
1902 жылы Н. Жувашев аталған кен орнынан мынандай мөлшерде алтын алған.

10-кесте. Н. Жұвашевтің кен орнындағы өндірілген, балқытылған алтын
(194;5(.

Өндірілген қоспа Балқытылған алтын Сынамасы Алынған ассигновка
алтын
62 қадақ 59 қадақ 959 306 рубль
59 қадақ 56 қадақ 939 300 рубль 63 копейка
59 қадақ 56 қ. 89 м. 965 308 рубль 55 копейка
62 м. 12 б. 60 м. 960 -
62 м. 57 м. 57 б. 961 312 рубль 18 копейка
60 м. 57 м. 63 б. 961 312 рубль 51 копейка

Н. Жувашев балқытылған алтынға 1539 рубль 87 копейкінің
ассигновкасын алған.
1906 жылы Мұхаметжан Қайрамбаев Құлынжон болысындағы Деборинск,
Бесполезый кен орындарындағы үйінділерді отбасымен бірге өндіру жұмыстарын
жүргізуге рұқсат сұраған (195;138(. Бірақ өтініш қанағаттандырылмады, ол
үшін Алтын кен орындарың артельдерге беру ережесі негізінде артель құру
керектігі айтылған (196;148(.
Ќазаќтардыњ алтын µндіру ісіне араласпауыныњ себептері, біріншіден,
капиталдыњ жетіспеушілігінде болды. Мысалы, 90-жылдардыњ аяѓында Семей
облысында ќазаќтардыњ кµп айналысатын мал шаруашылыќ µнімдерін µњдеу
саласындаѓы ±лттыќ капиталдыњ ‰лес салмаѓы 1,4 пайызды ќ±раѓан (197;163(.
Екіншіден, алтын кєсібіндегі қағаз талаптарының кµптігінде болса керек.
1894 жылы Дала уалаяты газетінің кезекті сандарының бірінде шыққан
Ақмола облысындағы алтын Һәм кен турасында атты мақалада: Тау ішінен кен
қазамын дегендерге, әсіресе алтын табамын деген талапкер кісілерге де
орнығып қожайын болуға да қазірде оңай емес. Бұл үшін рұхсат сұрап, бұйрық
алмаққа көп қағаз жазып, ұлықтардан сұрану керек болады. ... қаражат
қылатұғұн ақшалары аз харакетшілердің жұмыс қылуы да қиынырақ болады- деп
жазды (198;281(. 1906 жылы жергілікті алтын өндірушілер сиезі кен
орындарындағы үйінділерді қайтадан алтын өндіруге рұқсат етілуіне орай,
ондағы артель құрудағы нотариалдық келісім-шарт жасау, өндірілген алтынды
кітапшаларға тіркеу, басқа да әр түрлі ресми мәліметтерді жеткізіп отыру
міндеттері сияқты басы артық қағаз талаптарын жергілікті қазақ тұрғындары
үшін алып тастау туралы жоғары басшылыққа өтініш етеді. Сиезд мүшелері,
мұндай шара жергілікті тұрғындарға жаңа кәсіп түрімен айналысуға кеңірек
мүмкіндік беріп, алтынның еркін айналымына жіберілуіне байланысты туындаған
жыртқыштықтың өсуін тоқтатады деген пікірде болған (199;127(.
Дегенмен патша үкіметі тарапынан жергілікті ±лт µкілдерініњ алтын
кєсібімен айналысуы ‰шін ешќандай жењілдіктер ќарастырылмаѓанын атап
µтуіміз керек. Қазақ буржуазиясының ақша капиталының шектеулігіне,
техникалық білімінің болмауына, отарлық үкіметтің қарсы ықпалына орай
өндірістегі іс-әрекеті әлсіз, баяу дамыды. Сондықтан да қазақ көпестері өз
капиталын негізінен тері өңдеу, жүн жуу салаларына, диірмендерге салды.
Басқа өнеркәсіп салаларымен салыстырғанда алтын өндіруші
кәсіпкерлердің өзіне тән ерекшеліктері болды.
Алтын өндіруші кәсіпкерлер жеке қалаларда, әр түрлі елді мекендерде
тұратындықтарына қарамастан ұйымшылдығымен ерекшеленді. Аймақтық көлемде
ғана емес, жалпы алғанда алтын кәсібіне қатысты кез келген мәселеде
белсенділік танытып отырған. Далалық-Оңтүстік тау-кен округының 4 сиезі
Санкт-Петербургтегі алтын өнеркәсіпшілердің тұрақты кеңесінің жұмысына
қатысу, оның шығындарын көтеру туралы шешім қабылдаған (200,80(. Көптеген
істерді сиездерде талқылау, бірлескен өтініштер жіберу – соның айғағы.
Алтын өнеркәсібінің кейбір құқықтық жақтары оларды қанағаттандырмауына
байланысты өз талаптарын ұсынып отырған. А.Уманский алтын өнеркәсіпшілер
жөнінде былай деген: олардың әлеуметтік, мүліктік жағынан әртүрлі екеніне
қарамастан ұйымшылдығымен, ортақ мүдделерін қорғай білуімен жеке әлеуметтік
топты құрайды ( 159;147(.
Қолында жинақталған алтын кен орындарының саны жағынан немесе
алынған алтын көлеміне қарай алтын өнеркәсіпшілер аймақтық көлемде үлкен
беделге ие болды. Алтын өнеркәсіпшілер сиезіндегі сайлау дауысына ие болу
құқығы өндірілген алтын мөлшеріне байланысты болды. Мысалы, Москвин және
Плещеев К – 7 пұт алтын алып, 6 дауысқа, В.Д. Костин – 5 пұтпен 3 дауысқа,
И.В. Емельянцев 8 қадақпен 1 дауысқа ие болған (201;43(. Алтын өндірушілер
өкілдері қалалық өзін-өзі басқару істеріне араласып, жауапты қызметтерді
атқарған. 1887-1890 жылдардағы Өскемен қалалық думасының құрамында А.И.
Касаткин, И. И. Касаткин, В. М. Михайлов, Е. М. Занин, А.В. Валитов, К.Д.
Генин, А.К. Брюханов сияқты алтын өнеркәсіпшілер болған (58; 99(.
Алтын өнеркәсіпшілердің көпшілігі өз ісінде өздігінен оқып
үйренушілер болды, олар негізінен, істі жүргізу барысындағы тәжірибеге
сүйенді. Кен орындарының бір алтынды белдеуде шоғырлануына, алтынды
қабаттарының сипаты жағынан ұқсас болуына қарамастан, алтынның сапасы,
түсі, көлемі алтынды жерлерде әр түрлі болды. Соған қарап алтын
өнеркәсіпшілер алтынның түсіне, көлеміне қарап, алынған жерін, бағасын дәл
анықтай білген. "Көйлекті алтын" деп аталатын сырты қабыршақпен жабылған
алтын түрі Майқапшағай, Шегелек (Бөкен) жүйелеріне тән (202;37(. Барлау
жұмыстары барысында кендегі алтынның мөлшері қарапайым бақырлар арқылы
анықталды. Алтын кентастары кен темір қол күшімен темір келсаптарда
үгітіліп, үлкен темір бақырларда жуылды. Өскемен, Зайсан уездеріндегі
алтынды жерді бөліп беруші П. Петрежкевич, бақыр сынамасы арқылы жақсы
тәірибелі алтын өнеркәсіпшінің кен құрамындағы алтын мөлшерін бірден
анықтай білетіндігін және ол іс жүзінде зертханалардың берген
қорытындысымен жиі сәйкес келетіндігін, округте алтын өнеркәсіпшілер желіні
барлау барысында негізінен бақыр сынамасын жөн көретіндігін атап көрсетеді
(203;22(.
Алтын өндіру ісі қауіп-қатерге толы болғандықтан, алтын
өнеркәсіпшілер дін жағына көп назар аударған. Өлкедегі алтын кен
орындарының 21% -ына әр түрлі діни аттар берілген (11;2-17(. Сонымен бірге
храмдар, соборлар салу істеріне көп көңіл бөлген. Андрей және Христофор
Поповтар 1842 жылы Томскіде салынып жатқан Тройцк кафедральды соборына 126
гауһармен, 110 бағалы тастармен көркемделген құны 1216 рубль тұратын крест
сыйлаған. 1888 жылы алтын өндіруші көпес Н. Михайловтың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанда кәсіпкерліктің қалыптасуы және дамуы
Қазақстан Республикасында шағын кәсіпкерліктің қалыптасуы мен дамуы
Кәсіпкерліктің дамуы, формалары және бағыттары
Қазақстанда кәсіпкерліктің қалыптасуы
Алтын орданың құрылуы және қалыптасуы
Кәсіпкерліктің Қазақстан Республикасында дамуы
Қазақстан Республикасында кәсіпкерліктің дамуы
Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуы
Қазақстанда шағын кәсіпкерліктің дамуы
Қазақстанда кәсіпкерліктің дамуы туралы ақпарат
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь