Есімдіктің граматикалық ерекшелігі мен мағыналық тобы


I Кіріспе:

1.Есімдіктер туралы жалпы түсінік.

II Негізгі бөлім:

1. Есімдіктің мағыналық топтары.

2. Есімдіктің грамматикалық ерекшелігі.

III Қорытынды.
Есімдер тобына жататын сөз табының бірі –есімдік. Есімдіктер заттың атын ,сынын ,санын,я олардың аттарын білдірмейді ,бірақ солардың орнына жұмсалады.Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу арқылы білдіреді.Есімдіктердің мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай аңғарылады.
Есімдіктердің дәлді мағыналары ,егер екі не одан да көп адам сөйлесіп отырғаңда қолданылса сол сөйлемдерден бұрын айтылып я аталып өткен сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог түрінде айтылған я жазылған сөйлемдерде қолданылса, олардың дәлді мағыналары, яғни олар туралы мәлімет, сол сөйлемдерден бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты тыңдаущы мен айтушыға ғана белгілі болады. Демек, есімдіктердің дәлді мағыналары бұрын айтылған я жазылған сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы: Мен жаратпаған атшыға қарап едім, ол «тек отыр» дегендей басын шайқап, ернін тістей қойды деген мысалды алсақ, сөйлемдегі ол деген сөздің дәл кім екенін бірінші сөйлемдегі атшы деген сөзден аңғарамыз. Шынында, ол, мен, деген есімдіктерді алсақ, әркім я әр адам ол да, мен де бола алады.
Есімдіктердің мағыналары қаншама жалпы болғанымен ,олар қандай сөздердің орнына қолданылуына қарай ,сол сөздердің негізгі мағыналарыны қарай зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады.Мысал үшін сен ,ол жіктеу есімдіктерін ,бұл сол сілтеу есімдіктерін,кім, не ,қай сұрау есімдіктерін алайық.Егер осы есімдіктердің негізгі мағыналарын саралап қарайтын болсақ ,қандай сөздердің орнына қолданылуына байланысты ,біріншіден, заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына жұмсалатын есімдіктер ,екіншіден ,заттың белгісін білдіретінсөздердің орнына жұмсалатын есімдіктер болып іштей екі жікке бөлінеді.Осындай екі жік сөздерді ,біріншіден,заттық ұғымды білдіретін сөздердің орынбасарларын-субстантивтік есімдіктер ,екіншіден, заттың белгісін білдіретін сөздердің орынбасарлары-аттрибутивтік есімдіктер деген екі салаға бөледі.
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленетін сөздердің тобына қосылады. Ал олардың түрленуінде ,жалпы алғанда ,есімдерге ұқсас болғанымен , өздеріне тән ерекшеліктері де бар .
Есімдіктердің бәріне ортақ , бәріне де тәндеп есептерліктей я танырлықтай белгілі бір жүйелі формалары немесе өзгеру тәсілдері жоқ.бұл ерекшелікнегізінде есімдіктердің іштей субстантивтік және аттрибутивтік болып мағыналық екі жікке бөлінуімен байланысты.
1.А.Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» А, «Ана тілі» 1991 ж
2.К . Аханов «Грамматика теориясының негіздері» А,1972ж
3.Н.Оралбай «Қазіргі қазақ тілі морфологиясы» А,2007 ж
4. «Қазіргі қазақ тілінің грамматикасы» А, 1967ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 12 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Есімдіктің граматикалық ерекшелігі мен мағыналық тобы.

Есімдер тобына жататын сөз табының бірі –есімдік. Есімдіктер заттың
атын ,сынын ,санын,я олардың аттарын білдірмейді ,бірақ солардың орнына
жұмсалады.Есімдіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу
арқылы білдіреді.Есімдіктердің мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге
немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай аңғарылады.
Есімдіктердің дәлді мағыналары ,егер екі не одан да көп адам
сөйлесіп отырғаңда қолданылса сол сөйлемдерден бұрын айтылып я аталып өткен
сөйлемдермен байланысты аңғарылады. Ал егер ондай есімдіктер монолог
түрінде айтылған я жазылған сөйлемдерде қолданылса, олардың дәлді
мағыналары, яғни олар туралы мәлімет, сол сөйлемдерден бұрын айтылған я
жазылған сөйлемдермен байланысты тыңдаущы мен айтушыға ғана белгілі
болады. Демек, есімдіктердің дәлді мағыналары бұрын айтылған я жазылған
сөйлемдермен байланысты анықталады. Мысалы: Мен жаратпаған атшыға қарап
едім, ол тек отыр дегендей басын шайқап, ернін тістей қойды деген мысалды
алсақ, сөйлемдегі ол деген сөздің дәл кім екенін бірінші сөйлемдегі атшы
деген сөзден аңғарамыз. Шынында, ол, мен, деген есімдіктерді алсақ, әркім я
әр адам ол да, мен де бола алады.
Есімдіктердің мағыналары қаншама жалпы болғанымен ,олар қандай
сөздердің орнына қолданылуына қарай ,сол сөздердің негізгі мағыналарыны
қарай зат немесе заттық белгімен байланысты ұғымдарға ұштасып жатады.Мысал
үшін сен ,ол жіктеу есімдіктерін ,бұл сол сілтеу есімдіктерін,кім, не ,қай
сұрау есімдіктерін алайық.Егер осы есімдіктердің негізгі мағыналарын
саралап қарайтын болсақ ,қандай сөздердің орнына қолданылуына байланысты
,біріншіден, заттық ұғымды білдіретін сөздердің орнына жұмсалатын
есімдіктер ,екіншіден ,заттың белгісін білдіретінсөздердің орнына
жұмсалатын есімдіктер болып іштей екі жікке бөлінеді.Осындай екі жік
сөздерді ,біріншіден,заттық ұғымды білдіретін сөздердің орынбасарларын-
субстантивтік есімдіктер ,екіншіден, заттың белгісін білдіретін сөздердің
орынбасарлары-аттрибутивтік есімдіктер деген екі салаға бөледі.
Морфологиялық жағынан есімдіктер түрленетін сөздердің тобына
қосылады. Ал олардың түрленуінде ,жалпы алғанда ,есімдерге ұқсас
болғанымен , өздеріне тән ерекшеліктері де бар .
Есімдіктердің бәріне ортақ , бәріне де тәндеп есептерліктей я
танырлықтай белгілі бір жүйелі формалары немесе өзгеру тәсілдері жоқ.бұл
ерекшелікнегізінде есімдіктердің іштей субстантивтік және аттрибутивтік
болып мағыналық екі жікке бөлінуімен байланысты.
Есімдіктер шығу төркіні жағынан екі топқа бөлінеді: оның бір тобына
өте ерте заманнан келе жатқан байырғы түбір есімдіктер енеді де , екінші
,тобына тіліміздің даму, жетілу, процестерімен байланысты ,кейінгі
замандарда пайда болған ,демек, соңғы кездерде туып қалыптасқан есімдіктер
жатады.
Алғашқы топқа жататын есімдіктер әрқашан түбір сөздер сипатында
болады .Бұған мен, сен, ол, біз , сіз, қай,кім, не, міне, бұл, осы, т.б.
сияқты қазіргі кезде бөлшектеп талдап жатуды қажет етпейтін түбір тұлғалы
сөздер жатады.
Есімдіктердің екінші, жаңа тобына мынадай үш түрлі есімдік
сөздер жатады :
Біріншіден, бұған белгілі бір категорияға тән сөздер дің
мағыналары өзгере келе есімдіктер дәрежесіне ауысуы арқылы, демек,
лексикалық жолмен жасалған-бір , бар, біреу, бүкіл, түгел т.б.сияқты
есімдіктер,әр, күллі,пәлен, сияқты басқатілдерден ауысып енген сөздер
жатады.
Екіншіден, морфологиялық тәсіл арқылы жасалған сөздерге сұрау
және сілтеу сиқты негізгі түбір есімдіктеріне,мысалы,-у-элементінің қосылуы
арқылы жасалған мына-у,ана-у, сона-у тәрізді есімдіктер жатса ,сонымен
бірге , оларға әр қилы формалар арқылы жасалған-барлық, барша, қанша,
неше, қандай, нешінші, тәрізді есімдіктер жатады.
Үшіншіден, синтаксистік тәсіл арқылы жасалынған есімдіктер тобына
бірдеңе, бірнеше, кейбіреу, әлдекім, әлдеқашан, әлдеқалай, әрбір, ешкім,
ешқайсы, ешқандай сияқты жеке сөздерден құралу арқылы жасалынған күрделі
есімдіктер және кімде-кім, қай-қайсы, бірде-бір, сияқты қосарланып
жасалған күрделі есімдіктер жатады.
Синтаксистік жағынан есімдіктер , әр түрінің ерекшеліктеріне
қарай ,демек, қай сөз табының орнына жүретініне қарай , бастауыш та,
баяндауыш та, толықтауыш та, анықтауыш та болып , қызмет атқара береді .
Дегенмен , мағыналық ерекшелігіне қарай , әрбір есімдік белгілі бір
синтаксистік қызметке бейім болып отырады . Мысалы, субстантивтік
есімдіктер сөйлемнің барлық мүшесі болатын болса , аттрибутивтік
есімдіктер негізінде анықтауыш болып қызмет атқаруға бейім болып тұрады да
сөйлемнің өзге мүшелерінің қызметін тек субстантивтенген жағдайда ғана
атқара алады .
Қазақ тілінде есімдіктер сан жағынан көп емес , не бәрі 60-70
сөз . Бірақ олардың атқаратын қызметі орасан зор .
Мағыналарына қарай есімдіктер мынадай топтарға бөлінеді :
1.Жіктеу есімдігі.
2.Сілтеу есімдігі.
3.Сұрау есімдігі.
4.Өздік есімдігі.
5.Белгісіздік есімдігі.
6.Болымсыздық есімдігі.
7.Жалпылау есімдігі.

Жіктеу есімдігі.

Жіктеу есімдіктеріне мен, сен, ол, біз,(біздер),сендер,сіздер, олар
деген сөздер жатады. Жіктеу есімдіктері сан жағынан аз болғанымен,қызметі
жағынан есімдіктердің ішіндегі аса жиі қолданылатын тобы. Жіктеу
есімдіктері үнемі жақтық ұғыммен байланысты келеді. Сло себептен олар ылғи
адаммен байланысты, демек, сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде кісі деген
ұғымдармен байланысты қолданылады.
Жіктеу есімдіктерінің белгілі бір жақты нақтылы етіп көрсетуі әрқашан
сөйлеуші адаммен тығыз байланысты болады, демек, сөйлеушінің өзге
адамдарғақатынасы қай дәрежеде болатындығына орай және соған лайықты
анықталып отырылады.Мысалы: екі кісі өзара әңгімелесіп отырған жағдайда
олардың қайсысы сөйлеуіне байланысты жақтық ұғым да ауысып отырады.Яғни
сөйлеуші адам қолданылатын мен, екінші адам сөйлегенде сен болып
кетеді, керісінше, алғашқы тыңдаушы екінші кісі қолданған сен деген ұғым
ауысып бірінші жаққа айналады.
Есімдіктердің де септеу жүйесі басқа есімдермен негізінде бір ізді
болғанымен, олардың әр тобына тән кейбір ерекшеліктерде жоқ
емес.Мысалы,жіктеу есімдігінің жекеше түрлері төмендегіше септеледі:
Атау мен сені оны
Ілік менің саған оған
Барыс маған сенің оның
Табыс мені сен ол
Жатыс менде сенде онда
Шығыс менен сенен одан
Көмектес менімен сенімен онымен

Бұл үлгіден , басқа есімдерге қарағанда, жіктеу есімдіктерінің
ерекшелеу септелетіні көрінеді.
Сөйтіп, жіктеу есімдіктерінің жекеше түрінің септелу жүйесінде түрлі
ерекшелік байқалады.Бұл ерекшелік барлық есімдіктер категориясының
көпшілігінде сақталған ерекшелік деп есептеледі.
Жіктеу есімдіктері сөйлемде бастауыш та, толықтауыш та, баяндауыш
та, анықтауышта болып жұмсала береді.Мысалы: Мен жазбаймын өлеңді ермек
үшін.Адам деп мені,салмадың сен хат маған. Деген сөйлемдердегі мен, сен,
есімдіктері бастауыш болып, мені, маған есімдіктері толықтауыш болып тұр.
Бірақ, сөйте тұра , жіктеу есімдіктері өздігінен атау түрінде тұрып ешқашан
да пысықтауыш болып қызмет атқармайды. Сол сияқты, жіктеу есімдіктерінің
атау формада анықтауыш болуы- үйреншікті құбылыс.

Сілтеу есімдіктері.

Сілтеу есімдіктеріне бұл, осы, сол, анау, мынау, сонау,осынау, ана,
мына, сона, әні, міне, деген сөздер жатады.
Бұл есімдіктер негізінен алғанда, сілтеу , көрсету, нұсқау сияқты
ишараттарды білдіріп, Қай? Қайсы? Деген сұрауларға жауап беретін
аттрибутивтік сөздер. Дегенмен сілтеу есімдігінің мағыналары бірдей, бір
дәрежеде бола бермейді.
Сілтеу есімдіктерінің мағына жағынан бір-бірінен ерекше болып келуін
мынадай сөйлемдерді салыстыру арқылы аңғаруға болады. Бұл кісіні мен
танымаймын . Осы кісіні бір көрген сияқтымын дегендегі бұл, осы деген
есімдіктер алысырақтағы кісіге нұсқағандықты білдірсе , ол, сол, деген
есімдіктер алысырақтағы кісіге сілтегендікті білдіреді.
Сілтеу есімдіктерінің мағыналарын екі тұрғыдан қараған жөн.
Біріншіден, сілтеу есімдіктерінің мағыналарын кеңістік аралықты я
топографиялық кеңістікті білдіру тұрғысынан қарау, екіншіден, олардың
мағыналарын, уақыт аралығын я хронологиялық мерзімді білдіру тұрғысынан
қарау қажет.
Топографиялық кеңістікті білдіру тұрғысынан қарағанда, жіктеу
есімдіктері мынадай екі түрлі жікке бөлінеді: осы, бұл, мына, мынау, осынау
, міне есімдіктері жақындағы затқа я құбылысқа нұсқау үшін қолданылады да ,
ло, сол, ана, сонау, сона, түу есімдіктері, сәл де болса, алысырақтағы
заттар мен құбылыстарға нұсқау үшін қолданылады. Бұл нұсқаулар кейде көзбен
көре алатындай заттарға тікелей мегзеу арқылы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Есімдіктер туралы
Модификациялық етістіктер
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы
Морфологияны оқыту кезінде оқушылардың іскерлігі мен дағдыларын қалыптастыру жағдайлары және әдістері мен тәсілдері
Сөз және оның морфологиялық құрылымы
Әр түрлі тілдерде грамматикалық жақ категориясы
Есімді сөз тіркесі етістікті тіркес
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу
Қазақ тілі мамандығының магистратураға қабылдау емтиханның бағдарламасы
Қазақ тілі сабағында есімдіктерді оқыту әдістері
Пәндер