Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі


Кіріспе

І. Төле би

1.1.Төле бидің өмірбаяны

1.2.Ұлттың ұлы биі

ІІ. Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің атқарған ролі

2.1. Халқының Төбе биі

2.2. Төле бидің қоғамдық.саяси қызметі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеті. Бұл ғылыми жұмысты жазуда біз Төле бидің қазақ мемлекетін нығайтудағы ең басты үлес қосқан тұлға екендігін қалыптасқан ғылыми теориялар негізінде түсіндіріп шығуды көздедік. Осы саладағы ғалымдардың еңбектеріндегі негізгі түйіндерді бір жерге шоғырландырып, ортақ қағида қалыптастыруды да мақсат еттік.
Бұл ғылыми жұмысымның маңыздылығы сол Төле би бабамыздың қазақ мемлекетінің қалыптасуына өзара қатыстылығын зерделеу болып табылады.

Ғылыми жұмыстың зерттелу деңгейі. Қазақ мелекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі, біртектілігі мәселесі бірқатар Отандық ғалымдардың зерттеу еңбектеріне арқау болған. Әсіресе бұл төңіректегі ғылыми ізденістер соңғы уақытта кең серпін алып келеді. Бұл салада шетел ғалымы М.Е.Массонның, белгілі тарихшы В.А.Моисеевтің көзқарастарын әдістемелік, теориялық негізімізге тұғыр етіп алдық. Ғылыми жұмыста сонымен қатар орыс өкілдері М.Шихов, Х.Барданес сынды ғалымдардың зерттеулеріне де иек арттық. Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі қазақ халқының тарихына, мәдени болмысына, дүниетанымына тигізген қолайлы әсеріне қатысты ғылыми байламдарды осы салада тың тұжырымдарымен танылып жүрген Мұхтар Қожаның еңбектеріне сүйене отырып қарастырдық.
Ғылыми жұмыстың құрылымы. Ғылыми жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, әр бөлім екі тақырыпшадан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Әлібекұлы Төле би (1663-1756) - қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Әз Тәуке хан құрған «Билер кеңесінің» мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер «тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған.
Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, «Жеті жарғыны» жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.
1. Төле би (Зерттеу мақалалар мен толғаулар) Алматы «Жазушы» 2000 ж
2. М.Көпейұлының қоры, №1177,290-б.
3. «Парасат», 1991 ж., № 8
4. «Қазақ батырлары» газеті, 1992ж №5
5. «Қазақ энциклопедиясы» 2000 ж
6. «Жиырма томдық шығармалар жинағы»
7. «Қазақ шежірелері», 1990 ж., «Іле халық баспасы»

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 28 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ

Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ
Отандық тарих, археология және этнология секциясы

Студенттердің XXII ғылыми-теориялық конференциясы

ҒЫЛЫМИ БАЯНДАМА

Тақырыбы: Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі

Мамандығы: Дінтану

Ғылыми жетекші: Жолсейітова М.
Орындаған: Н.Аналтай
Тобы: ТДТ-311

ТҮРКІСТАН - 2013

Жоспар

Кіріспе

І. Төле би

1.1.Төле бидің өмірбаяны

1.2.Ұлттың ұлы биі

ІІ. Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің атқарған ролі

2.1. Халқының Төбе биі

2.2. Төле бидің қоғамдық-саяси қызметі

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі


Кіріспе

Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеті. Бұл ғылыми жұмысты жазуда біз Төле бидің қазақ мемлекетін нығайтудағы ең басты үлес қосқан тұлға екендігін қалыптасқан ғылыми теориялар негізінде түсіндіріп шығуды көздедік. Осы саладағы ғалымдардың еңбектеріндегі негізгі түйіндерді бір жерге шоғырландырып, ортақ қағида қалыптастыруды да мақсат еттік.
Бұл ғылыми жұмысымның маңыздылығы сол Төле би бабамыздың қазақ мемлекетінің қалыптасуына өзара қатыстылығын зерделеу болып табылады.

Ғылыми жұмыстың зерттелу деңгейі. Қазақ мелекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі, біртектілігі мәселесі бірқатар Отандық ғалымдардың зерттеу еңбектеріне арқау болған. Әсіресе бұл төңіректегі ғылыми ізденістер соңғы уақытта кең серпін алып келеді. Бұл салада шетел ғалымы М.Е.Массонның, белгілі тарихшы В.А.Моисеевтің көзқарастарын әдістемелік, теориялық негізімізге тұғыр етіп алдық. Ғылыми жұмыста сонымен қатар орыс өкілдері М.Шихов, Х.Барданес сынды ғалымдардың зерттеулеріне де иек арттық. Қазақ мемлекетінің қалыптасуындағы Төле бидің ролі қазақ халқының тарихына, мәдени болмысына, дүниетанымына тигізген қолайлы әсеріне қатысты ғылыми байламдарды осы салада тың тұжырымдарымен танылып жүрген Мұхтар Қожаның еңбектеріне сүйене отырып қарастырдық.
Ғылыми жұмыстың құрылымы. Ғылыми жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, әр бөлім екі тақырыпшадан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

І. Төле би

1.1.Төле бидің өмірбаяны

Әлібекұлы Төле би (1663-1756) - қазақтың Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандары тұсында мемлекет басқару ісіне араласқан аса ірі мемлекет және қоғам қайраткері, ойшыл дана, Әз Тәуке хан құрған Билер кеңесінің мүшесі, атақты шешен, Ұлы жүздің төбе биі, Жеті жарғы деп аталатын заңдар кодексін шығарушылардың бірі. Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасының Жаныс руынан. Шежірешілер тоғыз ұлды Құдайберді әулетінен Төлеге дейін бай да, би де шықпаған.
Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, Жеті жарғыны жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.
Төле би - қазақ тарихында аса маңызды іс-әрекеттерімен бағаланатын атақты шешен, ірі қоғам және мемлекет қайраткері, қазақ халқының бірлігін қалыптастырып, нығайтуға зор үлес қосқан әйгілі үш бидің бірі. Он бес жасынан ел билігіне араласқан, ақыл-парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен ерекше көзге түскен. Атақты Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке билермен бірге Тәукені хан етіп сайлауға қатысады. Үш жүздің ұлықтарын бір орталыққа бағындыруға, бірегей қазақ хандығын нығайтуға атсалысады. Жоңғар шапқыншылығына қарсы туыстас қазақ, қарақалпақ және өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған іс-шараларды жүзеге асыруға белсене араласады. Әсіресе Қазыбек би, Әйтеке бимен бірлесе отырып, қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының жинағы болып табылатын Жеті жарғының қабылдануына атсалысуы ұлттық заңнама тарихымыздағы аса маңызды шаралардың бірі болып қалды. Қазақ тарихында ең бір ауыр кезеңде ел басшысы болған, екі жағындағы алып империялар Ресей, Қытай секілді алпауыт мемлекеттермен өз халқы үшін оңтайлы саясат жүргізген Абылай ханды тәрбиелеп, азамат қатарына қосуда Төле би зор еңбек сіңірген.
1748 жылы орыс сауда керуені тоналғанда бұған кінәлі болған өз туысы Қойгелді батырды билер алқасына шақыртып алып, оған керуен шығынын жұрт көзінше төлеттіреді. Тағы бір мысал, 1748 жылы Әбілқайыр хан қаза тапқанда оның баласы Ералы сұлтан әкесінің құнын даулап Төле биге шағымданады. Төле би Әбілқайырдың өлімі үшін Жеті жарғы заңына сәйкес айыпкерлер жеті құн төлеуі керек деген шешім шығарады. Төле би Әбілқайыр ханның өлімі үшін жеті адамның құнын кескенде де, туысы Қойгелді батырға тоналған орыс сауда керуенінің шығынына екі мың жылқы төлеуге шешім шығарғанда да елдің елдігін бұзбауды, әлі келгенше халықтың тыныштығын, тұтастығын сақтауды көздейді. Оның артына қалдырған көптеген өсиет сөздері ұрпаққа адаспайтын жол көрсетіп, жөн-жоба сілтейтін терең ойлы мағынаға толы.
Шешендігі мен даналығы, әділдігі мен парасаттылығы ұштасқан Төле бидің Көпті қорлаған көмусіз қалады, Хан азса халқын сатады, халық азса хандыққа таласады т.б. осы тәріздес өсиет сөздерінде бүгінгі күнде де басшылыққа алатын, көңілге түйетін мәні зор ойлар жатқаны айқын көрініп тұр.
Төле би халық арасында Қарлығаш әулие, Қарлығаш би деген атпен де танымал. Бұлай аталуы туралы да аңыз сақталған. Құрманғазы секілді Төле бидің сүйегі де өзге мемлекетте Өзбекстан астанасында жатыр. ХІХ ғасырдың 20-жылдарына дейін Ташкент қазақтың жері болғаны белгілі. Ұлы би өмірінің соңғы жылдарында Ташкентте тұрып, ел басқарған.
Ішкі және сыртқы саясатта сара бағыт ұстанған Төле бидің әділ, шыншыл, даналығы мол, ойлы тұлға екендігі жөнінде көп әңгімелер ел ішіне кең тарап, сақталған.
Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.
Ол кезде қазақ пен жоңғар хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады.Ұлы жүзді басқарып отырған Төле би жоңғар басқыншыларына біраз уақыт кіріптар болады. Оларға салық төлегеніне қарамастан, Төле би саяси басқаруды өз қолына алды. Қазақтардың басын бірікгіріп, оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл атқарды. Кейбір мәліметтер бойынша, Төле би Абылай сұлтанның өрлеуіне де ықпал еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшісі болған. Төле би Тәуке ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы қылу, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, бір ғана Қазақ хаңдығын күшейту, туыс қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарының жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы әскери одағын кұру туралы шараларды жүзеге асыруға белсене атсалысты.
Сонымен бірге, Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасында байланыс орнатып, дамытуға көп еңбек сіңірді. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған елшілікгі Орынбор губернаторы И.И.Неплюевке жібере отырып, ол Ресей қоластына өтуге дайын екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 жылғы 26 қыркүйектегі жауап хатында Ресейге қосылуға деген ниетін кұптай отырып, екі ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды қолға алуды ұсынған.
Қазақ хандығының ыдырау және жоңғарлардың басқыншылық соғысгары кезеңінде Төле би басшыға тән қасиетін таныта білді. Жоңғарлар жағдайды пайдаланып, қазақ халқын жойып жібергісі, ал тірі қалғандарын куғын-сүргінге ұшыратқысы келді. Төле би Қабанбай, Бөгенбай жөне Жәнібек батырлармен бірге біртұтас халық майданын кұрып, азаттық жолында күрес жүргізді.
Халық ауыз әдебиетінде Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталып қалған. Халық арасында Төле би айтты деген мақал-мәтелдер, нақыл сөздер кең таралды. Шымкентте, Түркістанда және Ташкенттте билік басында болған Төле би сәулетті ғимараттар салуға да белсене атсалысты. Төле би есімі күллі қазақ тарихына қатысты ірі оқиғалармен тығыз байланысты.
Тәуке ханның тұсында Төле би Билер кеңесінің мүшесі ретінде мемлекеттік істердің оң шешілуіне айтарлықтай үлес қосқан, жыл сайын өтетеін бүкіл халықтық жиынды ұйымдастырушылардың бірі болған. Ол Орта жүздің төбе биі Келдібекұлы Қазыбекпен, Кіші жүздің төбе биі Байбекұлы Әйтекемен бірге Тәукенің Түркістан қаласын орталық етіп, үш жүз ұлыстарын бір орталыққа бағындыруға, сөйтіп бірегей Қазақ хандығын нығайтуға, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас қырғыз, қарақалпақ, өзбек халықтарының одағын құруға бағытталған шараларды жүзеге асыруға белсене қатысады. Бұл Қазақ пен Жоңғар хандықтарының арасы шиеленісіп тұрған кез болатын.
Тәуке хан өлгеннен кейін Қазақ хандығының іштей әлсіреуіне байланысты Төле би Ұлы жүзді билеп, жоңғар басқыншылары Жетісуды жаулап алуына байланысты біраз уақыт соларға тәуелді болады. Бірақ оларға алым салық төлеп тұрғанымен, саяси билікті өзінше атқарып, ақ табан шұбырындыдан кейінгі қазақ қауымын біріктіріп, оларды жоңғар феодалдарының езгісінен зат етуде аса зор ұйымдастыру жұмыстарын жүргізеді. Ол жоңғар қонтайшысына алым салық төлей отырып, Абылай ханмен, Барақ сұлтанмен, Шақшақ Жәнібек батырмен, сондай ақ Қоқан хандығымен байланысын үзбейді. Бұл ретте жоңғардың Жетісу жерін жаулаған қолбасшыларының бірі Сары Манджаның Төле бидің үйінде өлуі де біраз жайды аңғартқандай.
Төле би Россия мен Қазақ хандығы арасындағы қарым қатынасты қалыптастыруға күш салды. 1749 жылы Орынбор губернаторы И.И. Неплюевке өзінің жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп, Россияға қосылу ниетін білдіреді.
Төле би жоңғар билеушілерінің арасындағы тақ таласын өршіте қолдап, ежелгі жаудың іштей әлсіреуіне ықпал жасайды. Абылай хан мен Төле би таққа таласқан жоңғар нояндарын алма кезек қолдай отырып, ақырында Жоңғар хандығының құлауын қамтамасыз етеді. Бұл Төле бидің Абылай ханмен бірлесе жүргізген сырт саясатының ірі нәтижесі еді.
Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның атымен байланысты айтылатын нақыл сөздер, мақал мәтелдер, билік кесімдер де ел арасына кеңінен тараған. Төле би есімі тек Ұлы жүзде ғана емес, Орта жүз бен Кіші жүзде де аса құрметпен аталады. Бұл оның бүкіл қазақ халқының тағдырына қатысты ірі оқиғалардың ортасында жүргенінің айғағы. Бұған Төле бидің замандасы, тағдырласы Қаз дауысты Қазыбек бидің Төле би дүниеден өтті деген суық хабарды естігенде: Төле өлді дегенше, дүниеден әділет өлді десейші. Бүтін билікке Төле жеткен, бүтін хандыққа Есім жеткен, бұл екеуіне кім жеткен? деп, жер таянып, көзіне жас алуы да куәлік етеді. Бұл үш арысқа тірек болған үш асылдың бірінің екіншісіне берген бағасы. Бұдан асырып, жеріне жеткізіп, айту мүмкін де емес. Өйткені олар қасында бірге жүріп, бір бірінің қадір қасиетін жете таныған алыптар ғой!
Төле би өзі 12 жыл билік жүргізген Ташкентте, атасы Жүніс ханның қасына жерленген.
Төле би туралы аңыздардан
Үйсін Төле би мен Әнет баба
XVIII ғасырдағы ұлы тұлғаның бірі - Үйсін Төле би. Ол Әз Тәукенің тұсында Жеті жарғы атты заң жобасын жасаған қоғам қайраткері, ел ағасы. Төле Әлібекұлы қазіргі Жамбыл облысы Шу ауданының Жайсаң жайлауында дүниеге келген. Қазақ шежіресінде: Дулаттан Жаныс, одан Жарылқамыс, Жарылқамыстан Жанту би, одан Жайылмыс би, одан Құдайберді би (Тоғыз ұлды Құдайберді деп те аталады). Сол тоғыз ұлдың бірі Әлібектен Төле би туады. Төле жастайынан ескіше оқып сауатын ашады. Арабша, парсыша тарихи кітаптарды, аңыз, хисса-хикаяларды көп оқиды. Бір жағынан қазақтың аңыз-әңгіме, өлең-жырларын, шежіре-тарихтарын ел арасынан тыңдап, әсіресе өзінің бабалары Жанту, Жарылқамыс билердің кесімді, тапқыр, өнегелі нақыл, шешен сөздерін ойында сақтап өседі. Төленің әкесі Әлібек те сөзге ділмар шешен би болған кісі. Төле бала әкесіне еріп жүріп ел көреді, жұрт таниды. Он бес жасынан ел билігіне араласып, өзінің ақыл, парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.
Ол жас кезінде талай жасы үлкен атақты абыз билердің алдынан өтіп батасын алады.
Төле бала Әнет бабаға барыпты. Жасы жүзге келіп отырған Әнет баба ынтымақ, ел бірлігі жөнінде әңгіме айтып отырады. Қалай еткенде бірлік болады, оның күші қандай болмақ дегенді сұрайды. Сонда Әнет баба әуелі жауап айтпас бұрын бір бума солқылдақ шыбық алдырады.
- Балам, мынаны сындырып көрші?
Төле буылған шыбықты олай-бұлай иіп сындыра алмайды.
- Енді сол шыбықты біртіндеп сындыршы? - Төле ортасынан буылған шыбықты шешіп, біртіндеп пырт-пырт еткізіп, оп-оңай сындырып береді. Әнет баба:
- Бұдан не түсіндің, балам? - дейді.
Сонда Төле бала:
- Түсіндім, баба, бұл мысалыңыздың мәнісі: ынтымағы, бірлігі мықты елді жау да, дау да ала алмайды. Саяқ жүрген таяқ жейді демекші, бірлігі, ынтымағы жоқты жау да, дау да оп-оңай алады дегеніңіз ғой.
- Бәрекелді, балам, дұрыс таптың. Ел билеу үшін алдымен елді ауыз бірлікке, ынтымаққа шақыра біл. Бақ қайда барасың, ынтымаққа барамын дегеннің мәнісі осы,- депті.
Төле би Орта жүздің аға биі Қазыбек Келдібекұлымен, Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бәйкенұлымен бірге қазақ ханы Әз-Тәукенің басты кеңесшісі болды. Төле бидің басшылық, шешендік дарыны Қазақ хандығы жойқын қолмен шабуылға шығып, қазақ халқын қырғаны, қалғанын ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаға ұшыратқан кезде айқын көрінді. Ол сол кездегі қазақтың белгілі батырлары - Қабанбай, Бөгенбай, Ханкелді, Өтеген, Жәнібек батырлармен бірыңғай халық майданын құрып, азаттық күресін басқарады. Қазақ жерін басқыншылардан азат етуге басшылық етеді. Ел аузында Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар мен ертегі-әңгімелер сақталған. Оның атымен байланысты толып жатқан нақыл, мәтел сөздер, билік-келісімдер халық арасында кең тараған. Төле би өзі билік еткен Шымкент, Түркістан және Ташкент қалаларында көпшілік пайдаланатын ғимараттар салу ісіне белсене араласқан. Төле бидің басшылығымен (XVIII ғасырда салынған) ескі Ташкент қаласындағы Төле би (Қарлығаш) мавзолейі осы күнге дейін сақталған.
Төле бидің есімі тек Ұлы жүзге ғана емес, сондай-ақ Орта жүз бен Кіші жүздегі ірі-ірі тарихи оқиғалармен де тығыз байланысты. Сол үшін де Орта жүз бен Кіші жүз қазақтары арасында да ол жөнінде аңыз-әңгіме, өлең-жырлар көп сақт
Ұлы жүздің ғана ру басы, төбе биі болып қоймай, бүкіл қазақ елінің саяси, мемлекет қайраткері дәрежесіне көтерілген адам.
Төле би Әлібекұлы туралы тарихи құжаттар осындай аз ғана дерек қалдырса, қазақ ауыз әдебиетінде ол жөнінде ертегі, аңыз-әңгімелер, шешендік сөздер өте мол. Олардың көпшілігінде Төле ақылды, әділ, шешен әрі халық қамын ойлаған қайраткер бейнесінде суреттеледі. Шынында Төле би өз заманының ақылды, білімді, парасатты адамы болған. Аңыздардың айтуынша Төле орта бойлы, сымбатты, нұрлы кісі болған. Әулие-Ата маңында туғанымен көбінесе Ташкент төңірегінде, Жиделі-Байсын жерінде, Сыр өзені бойында көшіп-қонып жүрген. Көп тұрған жері - Шыназ (ескі Ташкент), сол жерде қайтыс болған. Сүйегі Ташкенттегі Шайхан-тәуірде, мешіт түбінде жерленген.
Төле би Әлібекұлы - Ұлы жүзді басқарған, қазақ хандығын мемлекеттік деңгейде нығайтысып, заңын жасасқан белгілі қоғам қайраткері, 1723-1730 жылдардағы Жоңғар шапқыншылығына қарсы қазақ халқының азаттық күресін бастаушылардың бірі. Қазақ елінің бауырлас, көршілес елдермен татулығын жақтаған, елімізде халықтар достығын қалыптастыруға өзіндік үлес қосқан көреген мәмлегер. Сондай-ақ, ол артына аталы сөз, үлгілі өнеге-өсиет қалдырған, өзінің даналық, тапқырлық әділ биліктерімен, шебер, көркем сөздерімен халық әдебиетін дамытқан, байытқан дарынды шешен, кемеңгер ойшыл.

Байдалы мен Төле
Атақты Ұлы жүз Үйсін Төле би Қуандыққа келіпті. Төле бидің жер жарған даңқын естіп жүрген Қуандықтың ел жақсылары жиылып келіп: "Сізбен құда болғымыз келеді, не қыз беріңіз, не қыз алыңыз", -- деп жабысады. Сонда Төле би: "Ұлымның бәрі үйленген. Бой жетіп отырған қызым бар, соны берейін. Қалың малы жүз жылқы, он бес түйе, бота мойын Жамбы!" - депті. "Құп болады",- деп айтқан қалың малын, сол жолы бір жола беріп жібереді. Риза болған Төле би: "Қызымды бір жыл сақтайын: ендігі жылы осы уақытта келіп жесірлеріңді ал", -- депті.
Жыл өткен соң Қуандықтан қырық адам келінді аламыз деп Төле биге барады. Бұл екі ортада Төле бойжетіп отырған қызын бір бай өзбекке беріп, ұзатып жібереді. Одан көп мал, ақша алады. Барған Қуандық кісілеріне: "Ер жеткен баланы аңдып отыру қиын екен, қызым бір өзбек жігітімен қашып кетті. Келінді алам десеңдер Ташкенге барып, келіндеріңмен ауыз ба ауыз сөйлейсіңдер, болмаса, "игіліктің ерте-кеші жоқ" деген, бір келінім буаз, соған қараңдар", -- деп, сөз де, теңдік те бермейді, аяғына отырғызбайды.
Қуандық кісілері былай шығып ақылдасып: "Бұл қорлыққа шыдап болмас, Төле бидің жылқысынан жүз жылқы барымта алып қайтайық, сонда да он бес түйе, бота мойын жамбы қалып жатыр ғой! - деседі де, Төле бидің жылқысынан өздерінің берген жүз жылқысын санап алып еліне қайтады. Жылқышылар қуып, бұлармен соғысады. Бір соқыр жылқышы жиырма кісіні аттан түсіріп, бұларды әлсіретеді. Сөйтіп жүргенде жаңбыр жауып күн шытырлағанда әлгі мықты, соқыр жылқышыға жай түсіп өледі. Қалғандарын бұлар жеңіп, жылқыларын еліне айдап қайта береді. Бір жылдан кейін құн даулап Төле би Қуандыққа келсе, Абылай да осы елге келіп жатыр екен. Төле би соған жүгінеді. Абылай дауды созып кейінге қалдырады. "Ендігі жылы тап осы уақытта келемін, оған дейін екі жағың да сегіз-сегізден би сайлап алыңдар. Мен Төбе би боламын",- деп Төле биді еліне қайырып жібереді. Төле би еліне барып сегіз биді сайлап алып, жыл өткен соң Қуандыққа қайта келеді. Абылай да келіпті. Қуандық ұмытып, би сайламапты. Асығыста жеті би тауып бір би таба алмай , енді үш күнге Абылайдан мұрсат сұрайды. Абылай береді. Ал бұл арада Төле би "жылқышымның құны екі мың жылқы" деп құн дауын даулап бір мың жылқыны Абылайға бермек болады. Мұны Қуандық сезеді. Жеті би күнде кеңес құрады. Бұлардың сөздерін он екі жасар, асық ойнап жүрген Байдалы есітеді. Бір күні жеті бидің қасына келіп сөздерін тыңдап тұрса, Төле биді сөзден жеңе алмаймыз, оның үстіне бір биіміз кем. Осы дауды өршітіп алмай екі мың жылқысын беріп біту керек деген қорытынды байлауға тоқтайды. Мұны естіп тұрған бала: "Ағалар, бұларың дұрыс емес, Төле бидікі зорлық. Зорлыққа төзіп болмайды. Сегізінші бидің орнына мені алып барыңыздар. Төле бимен мен сөйлесіп көрейін, есе алмасам, есемді жібермеспін, мені баласынбаңыздар! Біздің ісіміз ақ емес пе, аққа алла жақ дейтіні қайда? - депті.
Билер бұған келісіпті. Екі жақ айтысқа кіріседі. Төле би сөз бермейді. Қуандық билері жақ жазып, үндей алмайды. Сонда Абылай кім сөйлеседі дегенде, он екі жасар Байдалы:
- Мен сөйлеймін. Аймен аталас емеспіз, күнмен баталас емеспіз бұлтпен туысқанымыз жоқ, сол күнгі жауған жаңбырға жақындасып жуысқанымыз жоқ. Құдайға шықпағыңды шақ дегеніміз жоқ. Құрығын сүйрете алмай жүрген Үйсіннің соқыр жылқышысын көзінен көздеп ат дегеніміз жоқ. Еліңде талай қасқа мен жайсаңдар жай түсіп өлген шығар. Солар үшін құдайдан алған құныңды көрсет, Төле би? Құдайдан құн алмасаң, мен де құн бермеймін. "Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ" деген. Дұрыс төрелігіңді айт, Абылай! - депті.
1.2.Ұлттың ұлы биi

Төле би бабамыздың ғұмырбаяны бүге-шiгесiне дейiн зерттелдi ме? Әрине, түгел зерттелдi деп айта алмасымыз да анық. Төмендегi мақаласында Мұхитхан Миразов та Төле би бабамыздың ғұмырбаянындағы белгiсiз, таласты тұстар - ға көбiрек үңiледi. Ақиқат пiкiрталастан туады емес пе?! Осыны ескере отырып, ғалымның ой-пiкiрiн оқырман талқысына ұсынуды жөн көрдiк.
Кез келген өркениетi кемелденген мемлекет өз тарихына айрықша назар аударады, оны ұрпақтардың санасына сiңiруге тырысады. Өйткенi тарих - халықтың мың жылдап жинаған тәжiри - бесi, асыл қазынасы, төл мұрасы. Осы тұрғыдан қарағанда, ұлтты iзгiлiкке тәрбиелеуде асыл бабалардың алатын орны ерекше. Сондай асыл бабалардың бiрегейi, туған халқының зер - де - сiне ақыл-ойдан ғажайып шам орнат - қан әз бабамыз Төле бидiң туған топырағы мен өскен ортасы, жерленген жерi туралы әр кезде даулы әнгi - мелер туындап жүр. Дерек-дәйек - сiз құрғақ ақыл айтатындар да табылып жүр.
Тәуелсiздiк алғалы берi талай тарихи деректерге қол жеттi. Менiң таңғалатыным, қолымызда деректер болса да әлi де енжарлық танытып, селт етпейтiнiмiз. Оған мысал - бiз әңгiме етiп отырған Төле бидiң қай жылы туып, қай жылы өмiрден өткенi. Төле бимен қатар Қазыбек би, Әйтеке бидiң де туған, қаза болған жылдары "Қазақстан" ұлттық энциклопедиясынан бастап, мүйiзi қарағайдай ғалымдар құрастырған қалың кiтаптар - да да әлi нақтыланбаған. Соның салдарынан бiлiм саласында көптеген олқылықтар - ға жол берiлуде. "Төле 1663 жылы туып 1756 жылы қайтыс болған" деген дәйексiз деректi ең алғаш кiм айна - лым - ға түсiргенiн бiлмеймiн, әлi де жан-жағымызға бұрылғымыз келмейдi. Баба өмiрiне қатысты мақалаларды қарасаңыз да осы деректер алдыңыздан шығады. Тағы бiр таңғаларлығы, бiздiң бабалардың барлығы 90 жастан аспаса тап бiр тарихта аты қалмайтындай...
Ендi төмендегi дерекке назар салайықшы. Шың патшалығының әскер - лерi жоңғарлардың өздерiне қарсы дүрбелең тудырған тобының қалдықтарын қуалап, 1758 жылы Ұлы жүз мекендеген далаға дейiн барады. Сонда олар көздерiмен көрген жағдайды былай деп жазады: "Ұлы жүздiң қолбасшысы Әбiлпейiс екен, оның үш батыры бар - бiреуi Төле би, екiншiсi - Қой - гелдi, үшiншiсi - Сасықбай. Әбiлпейiс Ташкент қаласында тұрады. Ешқандай iске араласпайды, онда тек елбасы деген атақ қана бар. Олардың саясатын Төле би жүргiзедi екен".
1758 жылы қазанда Төле би өз ұлы Жолан мен туысы Мұсырманды Шың патшалығына елшi етiп жiбередi. Мiне қараңыз, бұл құжат Қытайдың мұрағатынан табылып отыр. Яғни бабамыз 1758 жылы да мына жарық дүниеде бол - ған екен.Төле бидiң 1758 жылы тiрi болғанын растайтын тағы бiр дерек бестомдық "Қазақстан тарихының" 3 томында кездеседi. Онда 1758 жылы Орынбор кеңсесiне М.Шихов мынандай мәлiмет жiберген: "Үлкен орда түге - лiмен Төле бидiң иелiгiнде, ол Сайрам - ға... жақын жерде көшiп жүредi". Шың елiнiң тағы бiр дерегi Төле бидiң 1762 жылы тiрi екенiн растай түседi. Бұл жылдан кейiнгi құжаттарда (Қытай, Мәскеу, Орынбор, Ташкент мұрағат-кiтапханала - рында) оның аты кездес - пейдi десек те болады. Бұл кезеңде билiкке Бәйтiк келдi. Бiрақ оның өмiрi ұзақ болмаған сыңайлы. Одан соң Төле бидiң ұлы Қожамжар тiзгiндi ұстайды. Бұл кезеңде Қоқан хандығының дәуiрлей бастаған тұсы, олар маңызды стратегиялық орталық - Ташкент қаласын уысында ұстағысы келдi. Екiншiден, бұл тұста он екi қақпалы Ташкент төрт дахаға (аймаққа) бөлiне - тiн. Оларды, негiзiнен, Дулаттар мен қожалар басқаратын. Осылардың арасындағы тартысты Жүнiс қожа тиiмдi пайдалана отырып өз жағына Қаңлы, Шанышқылыларды көптеп тартып Дулаттарды қала билiгiнен ығыстыра бас - тайды. Ағайындылар, бауырластар арасында қантөгiс ұрыстар болды. Соның салдарынан Дулаттар Ташкент - тен ығысты.
Қытайдың 1758 жылғы тағы бiр де - регiн алға тартайын, онда былай де - лiнедi: "Төле бидiң жасы 83-ке келдi, Қойгелдi де 70 жасқа толды...". Бiздiң өз топшылауымыз бойынша, Төле би Әлiбекұлы 1675 жылы туылып, 88 жасында, яғни 1763 жы - лы маусым айы шамасында Ташкент шаһарының ортасындағы Орда деген жерде (Ақбұрхан-Орда деп қателесiп жүрмiз) дүниеден өткен.

***
"Тектiден тектi туар жарқылдаған, қарғадан қарға туар қарқылдаған" дейдi халық. Бұл құбылыс ғылымда да дәлелденген. "Төле бидiң әкесi алдына төрт ешкi салған, қаратаяқ қазақ екен" деп әлi күнге ұялмай-қызармай жазып та, айтып та жүргендер бар. Бүгiнге дейiн жарық көрiп жүрген кейбiр зерттеулерде, көркем шығармаларда "Тоғыз ұлды Құдайбердi әуле - тiнен Төлеге дейiн бай да, би де шықпаған, "қара шоғыр" атанған қа - ра шаруа болған"... деген деректер келтiрiледi.
Бiздiңше, Әлiбектiң би болғаны туралы пiкiр болжам, жорамал ғана емес, ақиқат шындық. Бұл орайдағы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай
ТӨЛЕ БИДІҢ ҚАЗАҚ ТАРИХЫНДАҒЫ ОРНЫ
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы мемлекеттік билік
Қазақ халқының дәстүрлі құқығының тарихы
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖАЙЛЫ
Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет - ғұрыптық құқығы
Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы алым - салық қатынастары
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай
Қазақ ордасының мемлекеттік құрылымы
Пәндер