Қазақ отбасында ер бала тәрбиесінің маңыздылығы


Тәуелсіз еліміздің ертеңгі болашағы – жас ұрпақты елжандылыққа, өз Отанының адал ұлы болуға ұлттық, халықтық тұрғыда тәрбиелеу бүгінгі күннің өзекті мәселесі. Қазақ ұлт болып қалыптасқаннан бергі ұзақ тарихында сан алуан кезеңдерді бастан өткізіп, тар жол тайғақ кешсе де, болашақ ұрпағының тәлім-тәрбиесіне өте зор көңіл бөле отырып, сонымен қатар елін, жерін сыртқы-ішкі жаулардан қорғайтын Ер бойына ұлы дала перзентіне тән – еркіндік пен тәуелсіздік, қайсарлық пен қайырымдылық, ақ ниеттілік пен парасаттылық, өрлік пен ерлік тәрізді асыл қасиеттерді дарыта білген. Осы аталған қасиеттерді өскелең ұрпақ ата-бабадан қалған өнеге деп қабылдаса, ертеңгі күннің жарқын болашағына сеніміміз арта түсері анық.
Қай халықта болмасын, ұл бала тәрбиесі – әке меншігінде. «Ата көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» дей отырып, қазақ отбасында әкелер өзінің білетін бар өнерін алдарына үйретіп, оларды мерген, аңшы, құсбегі, ісмер, яғни «сегіз қырлы, бір сырлы» жігіт етіп тәрбиелеген. Бала ес білгеннен бастап, оның құлағына «сен ертеңгі шаңырақ иесісің, болашақ әкесің, арқа сүйер жарсын, отбасының асыраушысысың, сондықтан да жаманнан жирен, жақсыдан үйрен» деген сөздерді құйып отырған. Адам болам деген ер бала әке-шешесі осындай талаптар қоя отырып, сенім артса да, сеніп айтса да бұлжытпай орындап, олар күткен сенімнен асып түсуге тырысатын. Дәл осындай, өзінің қоғамдағы рөлін дұрыс түсінетін жаны жайсаң ер жігіттерді «жігіттің нары, жігіттің төресі» деп атаған.
Этностардың педагогика тарихына салыстырмалылықпен қарар болсақ, қандай ұлт немесе ұлыс болсын ер бала тағдырына, тәрбиесіне жүрдім-бардым қарамаған. Әйтсе де, бала тәрбиесінде ұлттық ерекшеліктеріне сай қалыптасқан өзіндік тәлімдік тәжірибелер болады. Мысалы, авар халқының бала тәрбиесінде әке маңызды рөл атқарады. Аварлық ұл балаға әкесі – пір. Бұл бір жағынан, әкеге берілген баға, екінші жағынан, авар халқында ұрпақтан ұрпаққа қалған мирас іспеттес әкеге артылған жауапкершілік. Отбасындағы әке беделі қашанда жоғары саналған және әке осы мәртебесін ақтауға тырысқан.
1 Баласағұни Ж. Құтты білік. Алматы., Ана тілі. 1993 ж.
2 Қожахметова К.Ж, Таубаева Ш, Жанзакова Ш. Методология общей и этнической педагогики в логико-структурных схемах. Алматы, 2005, 167 с.
3 Тілеужанов М.. Халық тағылымы. Алматы., Рауан, 1996, 51 б.
4 Тобохов С.В Воспитание мужчины в народной педагогике народа саха в контексте роли мужчин в воспитании. //Этнопедагогика в системе образования, 2005, №6, с.32-37//.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚ ОТБАСЫНДА ЕР БАЛА ТӘРБИЕСІНІҢ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Тлеукенова Ж.С.
Қазмемқызпу Әлеуметтік және гендерлік зерттеулер ғылыми зерттеу институтының
аға ғалыми қызметкері,
Бектурганова Г.К.
Қазмемқызпу Әлеуметтік және гендерлік зерттеулер ғылыми зерттеу институтының
ғалым-хатшысы

Тәуелсіз еліміздің ертеңгі болашағы - жас ұрпақты елжандылыққа, өз Отанының адал ұлы болуға ұлттық, халықтық тұрғыда тәрбиелеу бүгінгі күннің өзекті мәселесі. Қазақ ұлт болып қалыптасқаннан бергі ұзақ тарихында сан алуан кезеңдерді бастан өткізіп, тар жол тайғақ кешсе де, болашақ ұрпағының тәлім-тәрбиесіне өте зор көңіл бөле отырып, сонымен қатар елін, жерін сыртқы-ішкі жаулардан қорғайтын Ер бойына ұлы дала перзентіне тән - еркіндік пен тәуелсіздік, қайсарлық пен қайырымдылық, ақ ниеттілік пен парасаттылық, өрлік пен ерлік тәрізді асыл қасиеттерді дарыта білген. Осы аталған қасиеттерді өскелең ұрпақ ата-бабадан қалған өнеге деп қабылдаса, ертеңгі күннің жарқын болашағына сеніміміз арта түсері анық.
Қай халықта болмасын, ұл бала тәрбиесі - әке меншігінде. Ата көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер дей отырып, қазақ отбасында әкелер өзінің білетін бар өнерін алдарына үйретіп, оларды мерген, аңшы, құсбегі, ісмер, яғни сегіз қырлы, бір сырлы жігіт етіп тәрбиелеген. Бала ес білгеннен бастап, оның құлағына сен ертеңгі шаңырақ иесісің, болашақ әкесің, арқа сүйер жарсын, отбасының асыраушысысың, сондықтан да жаманнан жирен, жақсыдан үйрен деген сөздерді құйып отырған. Адам болам деген ер бала әке-шешесі осындай талаптар қоя отырып, сенім артса да, сеніп айтса да бұлжытпай орындап, олар күткен сенімнен асып түсуге тырысатын. Дәл осындай, өзінің қоғамдағы рөлін дұрыс түсінетін жаны жайсаң ер жігіттерді жігіттің нары, жігіттің төресі деп атаған.
Этностардың педагогика тарихына салыстырмалылықпен қарар болсақ, қандай ұлт немесе ұлыс болсын ер бала тағдырына, тәрбиесіне жүрдім-бардым қарамаған. Әйтсе де, бала тәрбиесінде ұлттық ерекшеліктеріне сай қалыптасқан өзіндік тәлімдік тәжірибелер болады. Мысалы, авар халқының бала тәрбиесінде әке маңызды рөл атқарады. Аварлық ұл балаға әкесі - пір. Бұл бір жағынан, әкеге берілген баға, екінші жағынан, авар халқында ұрпақтан ұрпаққа қалған мирас іспеттес әкеге артылған жауапкершілік. Отбасындағы әке беделі қашанда жоғары саналған және әке осы мәртебесін ақтауға тырысқан.
Осындай ұл бала тәрбиесіндегі өте жауапты міндет саха халқында да әкелерге жүктелген. Халық әкенің үлгі-өнегесіне көп назар аударған және әкенің көрсеткен жаман іс-әрекеттерін, тәрбиесін баланың бойынан табуға болады деп, оны мынандай нақыл сөздермен дәлелдеп отырған: Жаман әкенің жазасы - жаман ұл, Ылаңкес әкенің - ұлы төбелескіш. Ал, ұлағатты әкеден туып, оның жолын қуған ұлға бұл халық: Әкесінен айнымай туған, немесе Ұлы - әкесінің ескерткіші -деп баға берген. Саха халқының тағы бір ерекшелігі баланы жынысына қарай бөлек-бөлек тәрбиелеген. Ұл баланы ерлерше киіндіріп, тек ер балалардың ойынын ойнатып, 5-6 жасында атқа отырғызып, сәл есейгесін қолына еңбек құралдарын беріп шөп шапқызып, отын бұтатып, аң аулатып, сол арқылы өз ұлтының дәстүрлі кәсіптеріне баулыған. Халықтық педагогиканың үздік әдіс-тәсілдерін пайдалана отырып, әкесі баласын өмірге кәсіби дайындайды. Баласынан аңшылық, малшылық, балық аулау сияқты еңбектің қай түрін болса да еркін меңгеруді жастайынан талап етеді. Өз ұрпаѓының бойына табиғат-ананың тылсым күштерін сезіну, шыдамдылық пен қайсарлық, ақылдылық пен ұқыптылық сапаларымен қатар, бастаған жұмысты соңына жеткізу, атқарған істің нәтижесінен қуана білу сияқты қасиеттерді дарыта отырып тәрбиелеген.
Өз халқымыз жігіттің балалық шағынан (12-15 жас аралығы) бастап, оның алдында өмірдің дайындаған талай қиын-қыстау шақтары мен қуанышты сәттері бар екендігін ескере отырып, Аты аталмаған жігіттен аты аталған төбе артық деп намыстандыратын, Айтсаң, үйде туып, түзде өлетін жігіттерді айт деп таңдандыратын, Өнерлі жігіт өрге озар, өнерсіз жігіт жер соғар деп шамдандыратын, Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді, Ерлік білекте емес, жүректе деп қайраттандыратын, Ақыл жастан, асыл тастан деп сеніміне шек келтірмейтін, Атадан ұл туса игі еді, ата жолын қуса игі еді деп армандайтын еді қазағым. Бұл халқымыздың тағылымын халық ауыз әдебиетінің мәйегі мақалмен түйіндей білген профессор М. Тілеужанов ағамыздың пікірі. Айтылған әр қағида жігіттіњ әр сипатына бір-бір тақырып болуға сұранып тұр.
Қазақтың ұлы ойшыл ғұламаларының бірі Ж.Баласағұни өзінің Құтты білік дастанында балаға тәрбиені от басында бер, ақ маңдайлы ұл-қыз туса, үйіңде өсір, бөтен жерде қалдырма деп келер ұрпаққа өсиет ете отырып, баланы жас кезінен білім мен өнерге, еңбекке баулу арқылы жаны мен тәні сабақтас жетілген парасатты ұрпақ өсіретінімізді атап көрсеткен. Ата-анасын аялай, құрметтей білген баладан жақсы азамат шығады. Әкесін аман сақтап қалу үшін жанын қиған ұлдың өлімі - ең ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ отбасында ер бала тәрбиесі
Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы
Дене тәрбиесінің қоғамдағы маңыздылығы
Отбасында бала тәрбиесін тиімді ұйымдастыру
Исламдағы бала тәрбиесінің ерекшеліктері
Халықтық тәрбиедегі дене тәрбиесінің маңыздылығы
Бала тәрбиесінің педагогикалық негіздері және еңбек тәрбиесінің зерттелуі
Дене тәрбиесінің бала тәрбиесіндегі рөлі
Ата мен ана – бала тәрбиесiнiң қамқоршысы, өнегесi
Бала тәрбиелеудегі отбасы тәрбиесінің кейбір мәселелері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь