Қазақ ағартушы - философтардың дүниетанымы

Жоспар:

1 Ш.Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай
Құнанбаевтардың еңбектеріндегі негізгі философиялық ой-
толғамдар.
2 Шәкәрім Құдайбердіұлы, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,
М.Дулатовтың шығармашылығындағы негізгі ойлар мен
философиялық аспектілер.
3 Ш.Аймауытов, С.Торайғыров, М.Бекмұхамедовтардың
философиялық ой-көзқарастары.

Қорытынды.
Қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із қалдырған алып тұлғаның бірі Шәкәрім Құдайбердіұлы. Ақынның шығармашылығының негізгі тақырыбы мораль философиясы мен мәдениетін қамтиды.
Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін қалай өркениетті, мәдениетті елдер қатарына қосамын деп талпынады. Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты шарты – туған елдің бүкіл тарихи мәдени құндылықтарын жоғалтпай, оларды заман талабына сәйкес қолдану.
Ол: «Ынсап, рақым, ар, ұят, сабыр, сақтық - әуел болар алты шарт. Ынсап, рақым, ар ұят табылмаса, өлген артық дүниені былғағаннан», -деп жазды. Арлы, рақымды, ұятты адам баласы қоғамның қай кезеңінде де өзінің адамдық сапасын жоғары сақтаған. Басты мәселе – ар ілімі, моральдың төңірегінде. Кәдімгі этиканы Шәкәрімнің «ар ілімі» деп атауында да үлкен мән бар. Шәкәрім – ойшыл ақын ғана емес, қоғамдық озық ойға өзіндік үлес қосқан философ. Ол адам бола білудің басқа да сан алуан сапаларын ашып көрсетеді.
Сабыр деген - әр іске шыдамдылық,
Қатты керек адамға бұл бір қылық.
Қолы жетпес талай жан ызданады,
Осыдан келіп шығады адамшылық. –
дейді. Ал басқа шығармаларында, адам өмірі даңғыл жол емес, ал жолда бірнеше кезеңдер жатыр. Ол жақсымен де, жаманмен де кездеседі, жақсыдан үйренеді, жаманнан жиренеді.
Сұрқия, залымдардың алма тілін,
Беті тұнық, асты ылай, ол бір жылым,
Алаяқ сұмдарға ерсең болмас жолың. –
деп, залымдардан аулақ жүруді ескертеді.
«Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне әбден нанса, оның жүрегін еш нәрсе қарайта алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай қылып, екі өмірді де жақсылықпен өмір сүргізетін жалғыз жол осы – мұсылман жолы сияқты. Кейбір діншілдерді қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін, жалқаулық, әйтпесе жаратушыда білім бар, өлген соң да бір түрлі жан тіршілігі бар. Ең зор жарамды үш анық дегенім осы» (Үш анық 44-45 бб).
Шәкәрімнің ұжданы біз жоғарыда айтқан, ежелгі гректегі «каллокагатия», И.Канттың «кесімді императив» ұйғарымдарымен астас, Ұждан дегеніміз –ынсап, әділет, мейірім. Шәкәрім өз халқының жанқияр ұлы ретінде туған халқына өлшеусіз қызмет етті.
Ол өлең өрнегі және философия, сонымен қоса, адамның ішкі психологиясын бірлестіре отыра, қазақ поэзиясына жаңаша мазмұн мен түр әкелді. Адамның «ішкі әлемінің» күрделілігін, құндылығын, ішкі сапа мәселелерін алға қойды. Адам мінезіндегі сан түрлі қайшылықтарды жеңуді, оған сыртқы ортаның әсерін, онымен қарым-қатынаста бола тұра, адам «ішкі әлемін» өзін-өзі игеруі керек деген идеяны ұсынды. Шәкәрімнің адам жайындағы түсінігі және оны көркемдеп суреттеу тәсілдері қазақ поэзиясына және философиясына маңызды өзгерістер әкелді. Жалпы «адамтануда», «құдайтануда» «ішкі әлем» жөнінде айтқан ойлары тек қана әдебиет пен философияның ғана сыбағасына тиетін үлес емес, сонымен қоса, ұлттық санаға ұлттың дамуына әсер ететін дәрежедегі идеялар еді.
Адамның дамуы, оның ішкі жан дүниесінің жандануына, жаңаруына байланысты болса керек. Философия мен әдебиетте «ішкі жан дүние» көбінесе этикалық, адамгершілік құбылыстар ретінде зерттеледі. Адам баласының ерекше табиғаты оның адамгершілік сапасына қатысты деп есептеледі.Ал Шәкәрім былай дейді: «Мейіріміділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ жүректен шығады. Ал арлы, ақылды, адам қиянатты, зорлықты, өзімшілдікті, мақтанды білмейді және істемейді.
Осы үшеуінінң басы қосылса, адам жақсы өмір сүріп, бірімен-бірі тату тұруына сөз жоқ. Бірақ осы айтылғандарға қарсы, жолдан қосылған, адамның бойында біржола сіңісіп, біте қайнасып қалған күшті, зиянды жау нәрселер, әдеттер де бар. Олар: нәпсі, өзімшілдік, мақтан. Бұлардан ұшы-қиыры жоқ жаман әдеттер туа бермек. Мысалы, зорлық алдау, мансапқорлық, малқұмарлық, рақымсыздық, қанішерлік, тағы тағылар. Бұлай болғанда осы жаман әдеттерден құтылудың айласын іздеу керек.
Иә, Шәкәрім күн тәртібіне адам санасын арттырудың, оған қандай мінез-құлықтың әсері және қандай адами құндылықтарды дамыту керек деген мәселелерді қойды. Жалпы, Шәкәрім сыртқы ортаның, әлеуметтік жағдайдың адамға ықпалын, әсерін анық байқап, сол ортаны, қоғамды, әлеуметтік өмірді өзгерту жағдайына, рухани қажеттіліктің әсерін мойындайды.
Сондықтан ол:
Тәтті сөз бен түзу ой,
Тағдыр сыйы емес пе?-
деп толғайды да, оған қоса:
Таза ақылды адамның
Таппасы жоқ, бұл өмірде,
Осыныңды ұқ балам!
деп философиялық түйін түйеді.
Қорыта айтқанда, Шәкәрім шығармашылығының бір иірімі, жаратушы мен адам, махаббат, адамшылық, адами қасиеттер мен құндылықтар, адамның жеке дамуының көрінісі деген ойларда жатыр.
Қазақ халқының ұлы ақыны Абайдың (1845-1904) философиялық -әлеуметтік ой-пікірі ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қоғамдық көзқарастың ең озық үлгісі болды.
Абай дүниенің объективтік заңдылғын мойындайды, дүние мен адамзат қоғамы бір қалыпты тұрмай, өзгеріп отырады деп таниды. Бұл жөнінде ол: «Дүние үлкен көл, заман – соққан жел. Алдыңғы толқын-ағалар, артқы толықн-інілер, кезекпенен өілінер, баяғыдай көрінер», «Дүние бірқалыпты тұрмайды, адамның қуаты, ғұмыры бірқалыпты тұрмайды», - деп тұжырымдайды. Абайды адам, оның тәні мен жаны, жаратылысы туралы проблема қатты ойландырған. Қырық үшінші сөзінде: «Тән азығы ішіп-жеу болмаса, ол өсіп қуаттанбайды, ал адамның жан азығы – білуге құмарлығы. Бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ. Білмекке құмарлықты қанағаттандыру – дүниенің көзге көрінген және көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу, дүние сырын білу көкірекке сәуле, көңілге сенім береді», - деп түйеді.
Адам атаулы жаратылысында бірдей болып туады деп қарайды Абай. Өзін өзгеден артық санайтындарға сөгіп: «Менімен се тең бе деп мақтанасың, білімсіздік белгісі ол баяғы», дейді. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп», «Атаның баласы болма, адамның баласы бол» деп үйретеді.
Абай қазақ қоғамының болмысына үңіле қараған. Қоғам мүшелерінің адамгершілік мінез-құлқына талдау жасап, оның кейбір формаларын да ұсынады: «Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол, адам болам десеңіз. Өсек, өтірік, маншақ, еріншек, бекер мал шашпақ – бес дұшпаның білсеңіз. Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым ойлап қой – бес асыл іс көнсеңіз» - деп, жоғары адамгершілік принциптеге шақырады. Бұл –Абайдың адамдық бағдарламасының бес принципі.
Елдің жақсы – жаман болуының тетігі оның ынтымақ – берекесіне байланысты. «Берекелі болса ел – жақсы жайлау, ол бір көл» - дейді ақын. Ел еңбекпен көркейеді, елдің шырқын бұзатындар – еңбек етпейтін арамтамақтар, еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады. «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын», «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» дейді ақын. Ол адамдарды игілікті еңбек етіп, өнер, ғылым тауып, өз тіршілігін оңалтып, рахат көруге насихаттайды, халықты өнер, ғылым жолына шақырады. «Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба», дүние бір алып құбылыс. Оған әрбір адам өз үлесін қосу керек. «Әсемпаз болма әрнеге, өнерпаз болсаң арқалан, сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар қалан!» дедйі.
Абай: «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар, сонан қашпақ керек» - деп үйретеді. «Әуелі –надандық, екіншісі еріншектік, үшіншісі – залымдық деп білесің. Надандық – білім, ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік – хайуандық болады. Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны, талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық – бәрі осыдан келіп шығады.
«Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінді», деп ғылымға, білімге шақырып, оған жат нәрселерден бойын аулақ ұстау керектігін айтады.
Еңбек,ғылым, адамгершілік – бәрі де жер жүзіндегі данышпан ұлы адамдардың көңіл бөлген мәселелері болды. Абай да қазақ даласынан осыларға үн қосып, ұран тастады. Жастардың адам болуы үшін ең алдымен еңбек етуі. Ғылымға қолы жетуі де, әлеумет өміріне пайдалы
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. А.Қасымжанов, К.Нәрібаев, К.Саденов, Т.Садықов. «Қазақ»
2. Жақан Молдабеков. «Қазақ осы – мың өліп, мың тірілген». Алматы:.» «Санат», 1998.
3. Бақытжамал Қанарбаева. «Жырымен жұртын оятқан» Алматы:. «Ана тілі», 1998.
4. Б.Қойшыбаев «Зауал». А:. «Жазушы», 1991.
5. Ш.Р.Елеукенов. «Мағжан Жұмабаев». А:. «Білім», 1990.
6. Д.Ө.Құсайынов, Қ.Ш. Шүлембаев «Саясат» желтоқсан 1997. 78-89.
7. Құралай Әшекеева. «Сөз өнерінің атасы» № 4. 2003. Ақиқат.
8. Салтанат Ізтілеуова «Мағжан үні» № 9 . 2003. Ақиқат.
9. Н.Қанафияұлы. «Ұлы Дала және Шоқан. Саясат. Желтоқсан. 1997. 100-103.
        
        «Қазақ ағартушы – философтардың дүниетанымы»
«Дүниеде кішкене халық жоқ. Адамның ұлылығы оның ... ... ... ... ұлылығы да оның санымен
өлшенбейді. Парасат пен ерлік – Міне, Жалғыз өлшем сол. Ұлы
өнеге ... ғана ... ... ... ... Абай
Құнанбаевтардың еңбектеріндегі негізгі философиялық ой-
толғамдар.
2 Шәкәрім ... ... ... шығармашылығындағы негізгі ойлар мен
философиялық аспектілер.
3 Ш.Аймауытов, С.Торайғыров, М.Бекмұхамедовтардың
философиялық ой-көзқарастары.
Қорытынды.
Қазақтың рухани мәдениеті мен менталитетінде өшпес із ... ... бірі ... ... ... шығармашылығының негізгі
тақырыбы мораль философиясы мен мәдениетін қамтиды.
Абай сияқты Шәкәрім де қазақ елін ... ... ... ... ... деп ... Оның ойынша, бұл азаматтық өтеудің басты
шарты – туған елдің ... ... ... ... ... оларды
заман талабына сәйкес қолдану.
Ол: «Ынсап, рақым, ар, ұят, сабыр, сақтық - әуел болар алты ... ... ар ұят ... ... ... ... ... -деп
жазды. Арлы, рақымды, ұятты адам баласы ... қай ... де ... ... жоғары сақтаған. Басты мәселе – ар ілімі, ... ... ... ... «ар ... деп ... да ... бар. Шәкәрім – ойшыл ақын ғана емес, қоғамдық озық ойға ... ... ... Ол адам бола ... басқа да сан алуан сапаларын ашып
көрсетеді.
Сабыр деген - әр іске шыдамдылық,
Қатты керек адамға бұл бір ... ... ... жан ... ... шығады адамшылық. –
дейді. Ал басқа шығармаларында, адам өмірі даңғыл жол емес, ал жолда
бірнеше кезеңдер жатыр. Ол жақсымен де, ... де ... ... жаманнан жиренеді.
Сұрқия, залымдардың алма тілін,
Беті тұнық, асты ылай, ол бір жылым,
Алаяқ сұмдарға ерсең болмас жолың. –
деп, ... ... ... ескертеді.
«Егер бір адам жанның өлген соңғы өмірі мен ұждан соның азығы екеніне ... оның ... еш ... ... алмайды. Адам атаулыны бір бауырдай
қылып, екі өмірді де ... өмір ... ... жол осы – ... ... ... ... қорлыққа түсіріп жүрген шатақ дін,
жалқаулық, әйтпесе жаратушыда білім бар, ... соң да бір ... ... бар. Ең зор ... үш анық ... осы» (Үш анық 44-45 бб).
Шәкәрімнің ұжданы біз ... ... ... гректегі
«каллокагатия», И.Канттың «кесімді императив» ұйғарымдарымен астас, Ұждан
дегеніміз –ынсап, әділет, ... ... өз ... ... ұлы ... ... өлшеусіз қызмет етті.
Ол өлең өрнегі және философия, сонымен қоса, ... ... ... ... қазақ поэзиясына жаңаша мазмұн мен ... ... ... ... ... құндылығын, ішкі ... алға ... Адам ... сан ... қайшылықтарды жеңуді,
оған сыртқы ортаның әсерін, ... ... бола ... адам ... өзін-өзі игеруі керек деген идеяны ұсынды. ... ... ... және оны ... ... ... ... поэзиясына
және философиясына маңызды өзгерістер ... ... ... «ішкі әлем» жөнінде айтқан ойлары тек қана әдебиет ... ғана ... ... үлес ... ... қоса, ұлттық санаға
ұлттың дамуына әсер ететін дәрежедегі идеялар еді.
Адамның дамуы, оның ішкі жан ... ... ... ... ... ... мен ... «ішкі жан дүние» көбінесе
этикалық, адамгершілік құбылыстар ретінде зерттеледі. Адам баласының ерекше
табиғаты оның ... ... ... деп ... ... ... ... махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ жүректен шығады.
Ал арлы, ақылды, адам ... ... ... ... ... ... ... басы қосылса, адам жақсы өмір сүріп, бірімен-бірі ... сөз жоқ. ... осы ... қарсы, жолдан қосылған, адамның
бойында біржола сіңісіп, біте қайнасып ... ... ... жау ... де бар. ... нәпсі, өзімшілдік, мақтан. Бұлардан ұшы-қиыры жоқ
жаман әдеттер туа бермек. Мысалы, зорлық алдау, мансапқорлық, ... ... тағы ... ... ... осы ... әдеттерден
құтылудың айласын іздеу керек.
Иә, Шәкәрім күн тәртібіне адам санасын арттырудың, оған қандай мінез-
құлықтың ... және ... ... ... ... керек деген
мәселелерді қойды. Жалпы, Шәкәрім сыртқы ортаның, ... ... ... ... анық ... сол ... ... әлеуметтік өмірді
өзгерту жағдайына, рухани қажеттіліктің әсерін мойындайды.
Сондықтан ол:
Тәтті сөз бен түзу ой,
Тағдыр сыйы емес пе?-
деп толғайды да, оған ... ... ... жоқ, бұл ... ұқ балам!
деп философиялық түйін түйеді.
Қорыта айтқанда, Шәкәрім шығармашылығының бір иірімі, жаратушы мен
адам, махаббат, адамшылық, адами ... мен ... ... ... ... ... ойларда жатыр.
Қазақ халқының ұлы ақыны Абайдың (1845-1904) философиялық -әлеуметтік
ой-пікірі ХІХ ғасырдың ... ... ... көзқарастың ең озық
үлгісі болды.
Абай дүниенің объективтік заңдылғын мойындайды, дүние мен ... бір ... ... ... ... деп ... Бұл ... ол:
«Дүние үлкен көл, заман – соққан жел. Алдыңғы толқын-ағалар, артқы толықн-
інілер, кезекпенен өілінер, ... ... ... ... ... ... ғұмыры бірқалыпты тұрмайды», - деп тұжырымдайды. Абайды
адам, оның тәні мен жаны, жаратылысы ... ... ... ... ... ... «Тән ... ішіп-жеу болмаса, ол өсіп қуаттанбайды, ал
адамның жан азығы – білуге құмарлығы. Бұл болмаса оның ... ... ... ... ...... ... көрінген және
көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу,
дүние сырын білу ... ... ... ... ... - деп ... атаулы жаратылысында бірдей болып туады деп қарайды Абай. Өзін
өзгеден артық ... ... ... се тең бе деп ... ... ол баяғы», дейді. «Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп»,
«Атаның баласы болма, адамның баласы бол» деп үйретеді.
Абай қазақ ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына талдау жасап, оның кейбір формаларын да ұсынады:
«Бес нәрседен қашық бол, бес ... асық бол, адам ... ... ... ... ... ... мал шашпақ – бес дұшпаның білсеңіз. ... ... ой, ... ... ... қой – бес асыл іс ... - ... адамгершілік принциптеге шақырады. Бұл –Абайдың ... бес ... ...... ... ... оның ынтымақ – берекесіне
байланысты. «Берекелі болса ел – ... ... ол бір көл» - ... ... ... көркейеді, елдің шырқын бұзатындар – еңбек етпейтін арамтамақтар,
еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады. «Тамағы тоқтық, ... ... адам ... «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» дейді
ақын. Ол адамдарды игілікті еңбек етіп, ... ... ... өз ... ... ... насихаттайды, халықты өнер, ғылым ... ... ... мақтанба, орын таппай баптанба», дүние бір алып құбылыс. Оған
әрбір адам өз үлесін қосу керек. ... ... ... ... болсаң
арқалан, сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та, бар ... ... ... адам ... қор ... үш нәрсе бар, сонан қашпақ
керек» - деп ... ... ... ... еріншектік, үшіншісі –
залымдық деп білесің. Надандық – ... ... ... ... ... біліп болмайды. Білімсіздік – хайуандық болады.
Еріншектік – ... ... ... ... ... жігерсіздік,
ұятсыздық – бәрі осыдан келіп шығады.
«Залымдық – адам баласының ... Адам ... ... болса,
адамнан бөлінді», деп ғылымға, білімге шақырып, оған жат нәрселерден бойын
аулақ ... ... ... ... – бәрі де жер жүзіндегі данышпан ... ... ... ... ... Абай да ... даласынан осыларға
үн қосып, ұран тастады. Жастардың адам болуы үшін ең алдымен еңбек етуі.
Ғылымға қолы ... де, ... ... ... ... ... де ... деген қорытынды шығарды. «Сегіз аяқ» өлеңінде:
Болмашы кекшіл,
Болсайшы көпшіл.
Жан ... ... қыл!, ... адамның адамшылдығы өз басында емес, көпті сүйген адал жүрегінде,
еңбек етуде десе, екінші бір жерінде:
Ғылымды іздеп,
Дүниені көздеп,
Екі жаққа үңілдім... ... ... ... ... ... ... надандыққа қарсы ғылымды,
ала ауыздыққа қарсы ... ... ... ... ... пен
жауыздыққа қарсы адамгершілікті қояды да, алдыңғылары елді аздыратын қылық
соңғылары халықтың көсегесін көгертетін, ... іс ... ... ... ... тұрған зор міндет – ғылым, қайткен күнде де,
ғылымға қол созу керек деп, көп өлеңдерінде –ақ ... жыр ... ... ... ... ... босқа күлуге...
немесе:
Ғылым болмай немене
Балалықты қисаңыз?
Болмасаң да ұқсап бақ
Бір ғалымды көрсеңіз. –
деп ақын адамның ең қымбатты кезінің – ... ...... ... ... етеді.. Ойын сауықты кейін қоч тұрып, алдымен ғылым жолында
еңбек ет, ... ... үлгі ал ... ... бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш сермедім, -
деп, өзінің жас кезінде оқи ... ... ... ... «Жастар, Менің
мұнымнан үлгі алма, жастық шақты бос ... ... ... ... ... ... Ол кезде байлардың балаларын оқытқандағы мақсаты: шен алу,
патша өкіметіне қызмет ету болса, Абай ... ... ... ер ... ... ... Абайдың бұл мақсаты, әсіресе «Интернатта оқып жүр»
деген өлеңінен айқын ... ... ... ... түспеітінін, адам
өз білімін еш уақытта көпсінбей, өзіне-өзі сын ... ... ... ... оқу-білім алу – мәдениетті болуға жұмсалса, сонда ... ... ... қорытындыға келеді.
Міржақып Дулатов
М. Дулатовтың тәлім-тәрбиелік тағылымдарынан қазіргі күн талабы-
тілегімен ұштасатын тағы бір ... ойды ... Ол жас ... ... ... қазақ жастарынын тәрбиесінде көлеңкелі,
келеңсіз жақтардың ... алуы ... ... жас ... ... пен ... ... тәрбиелеу қажеттігін күн тәртібіне
қойып ... ... ... ... кітабының үлгі-өнегеге толы
тағылымдарына да баса ... ... ... ... рет жазылып жатыр. Ал осы мәселені бұдан 80 жыл ... ... та ... ... Ол ... ... білім алуға тартқан кезде бір
жағынан діни оқуды да жатсынбау қажет дейді.
Автор орысша оқып, орыс ... ... ... ... ... ... дінді танып, оны өмірлік қажетке пайдаланса кісі
жан - ... ... ... болып шығатыны айтылған. Ол медреселер ауыл
мектептерінде ғылыми пәндерді, түрлі тілдерді менгерумен ... ... да ... ... ... былай түсіндірді: «Медреседе сыйласып екі
молла. Бірі оқытсын мұсылманша, бірі орысша.
Педагогия ... ... ... ... едің ... ... ... халқы болар еді, хүкімі шариғаттың тұрса қолда... Дулатовтың оқу-
ағарту ... ... ... ... ... ... ... латынша немесе арабша әріпті алу мәселесінің төңірегіндегі айтыс
кездерінде көрінді.
М.Дулатов 1924 жылы ... ... ... ... ... ... ... араб әрпінің ерекшелігі мен артықшылығын
дәлелдеп бақты. Оның «Бүкіл шығыс ... ... ... араб ... егер де ... ... көшсек біз бұл байлықтан мүлде қол ... ... ... ... ... ... дау айтатын адам
болмаса керек.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) өзінің қалыптасу барысында шығыстанушы
ғалым В.В.Григорьевтің тікелей ... ... ... бар ... ... ... арнады. Өз халқының болашағы жаппай білім алуға ... ... ... халқы негізігнен мал шаруашылығымен айналысты. Жұт
жылдарында мал көп ... ... ... ... отырды, сондықтан қазақ
қоғамының прогреске жеткізудің жолы-отырықшылық өмірге көшу деп білді.
Сондықтан да бұл мұқтаждытан шығу үшін ... ... ... жылы ... ... ... ... қажет деп көрсетеді. Ыбырай
қазақтарды кәсіпшілікке үйретуді мектептен ... ... ... ... ... ... ашуды талап етті.
Ыбырай Н.И.Ильминскийге жазған ахатында дін ... ... ... ... басқа ешбір пайда ... ... ... жасайтындықтарын айта келіп: «Қазақтардың білімге қолын
жеткізетін ең басты құрал-мектеп. Бірақ ... ... ... әлі ... бола алмай отыр, әйтсе де олардың үміт күтері –
мектеп, тек қана ... және ... ... ... да мектептермен
байланысты» деді.
Ыбырай өзінің көптеген бір алуан өлең, ... ... ... ... ... ... көңілге
Ықыласпен тоқылық.
Ақын, бір жағынан, жастарды оқуға, білім алуға ... ... ... бір ... тек қана ... деп ... ... ғылым
–білімге, оның жалпы халық үшін керектілігіне еш мән бермейтін ... ... ... Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық білім ... ... ... ... қолы жету үшін ерінбей оқу, қажымай еңбек ету
керектігін түсіндірді.
Есті бала мен ... ... ... ... ... ікмнен үлгі
алып, кімнен безу керектігін ... ... ... бар ... аты ... оқу, ... ... аша түседі. Балқожа сықылдылардың бала оқытқандағы ... ... ... ... ... ... білімді адам болғандағы мақсат,
міндеттері өз халқының бір керегіне асу, ... ... ... ... ғасырлық кейін қалған елін «Тастан сарай салдырып,
айшылық алыс ... ... ашып ... ... ... алдыратын»
елдердің қатарына жеткізу деп білді.
Ыбырай қазақ жастарын ... ... ... адамгершілікке, махаббат-
достыққа, еңбекке, жігерлікке, халқын ... ... Адам ... ... ... ... кісі ... шығуды насиахттап, жастарға дұрыс
тәрбие бергенде ғана бұл міндеттерді іске асыруға болатындығы жайлы ... ... ... ... ... ... жұмыстарын осы
мақсатқа бағындырды.
Қалай болған да ... ... ... беру үшін олардың дүние
танушылық көзқарасын ... үшін ... ... тек сол ... емес, қазірдің өзінде де мәні зор.
Ы.Алтынсаринніің тәрбие ... ... ... ... ... адам баласы ешбір алға баспаған болар еді. Жастық шақ-жігер,
қайраттың толы кезі. Бойдағы жасырын ... ... ... ... кез де осы, ол үшін ... керек.
Ол мектепке үлгілі ұстаз, оқу құралы, содан кейін көрнекілік ... дей ... ... ... үшін ең ...... тамаша
жақсы педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден ... ... ... бақылауы да оқытушыға тең келмейді. Қазақ
мектептерінің бар келешегі көбінесе ... ... ... ... да мен ... оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат
көремін».
Көрнекті ағартушының ... ... ... ең ... бірі ... ... деп ... Автор осы кітаптың жазылу жайында:
«...біріншіден, қазақ жастарының дін жөніндегі түсініктері теріс бағытқа
түсіп кетпеуі ... ал ... ... ... ... ... ... етек алуына жол бермеу үшін мен ... ... ... ... ... осы оқу ... ... кірістім» - десе, Ыбырайдың
кемеңгерлігімен бірге көрегендігін де, бүігіннің ғана ... ... ... барынша терең ойлайтын ел ағасы екенін де көріп білеміз.
Туған әдебиетіміз бен мәдениетіміздің бай мерейіне туған санаулы ... ... бірі - ... Аймауытов.
Ж.Аймауытов сан-сала жазушылық, педагогтік жұмыстарымен де
шұғылданды. Оның ... ... ... ... ... ... ғылымы
саласында көлемді кітаптар жазып, ... ... тек ... ғана ... ... ... ... зор құбылыс, үлкен ғылыми
олжа болып саналса керек. Ол адамның адамдық ... және оны ... ... ... ... ... ... кеткен. Ал ғылыми
еңбектерінде, әдеби шығармаларында қоғамның және ... ... ... ең ... ... бірі ... ... – жанған шырақ ойласаң,
Үйренесің, іздеп көрсең- қалмасаң.
Қу өнерді, бу беліңді, жігер сал,
Пайда аларсың, қаужанарсың, тоймасаң, -
деп , оқу білімге ... бел буып ... ... ... ... ... өтеді. Ғылымның психология саласына көптеген еңбек сіңірген:
Ол ... ... және өнер ... ... ... ... мыналар: «Жер, тұрмыс, ғұрып, ... ... діни ... ... ... ... тепкі көргендік,
жасқаншақтық, партиялық тартыстар, өтірік мақтан» Осындай ... ... ... ... ... Онсыз тәрбие көрмеген,
жамандыққа салынған білімсіздер көбеймек.
Адам мәселесінің өзегі, Ж.Аймауытовтың көзқарасы бойынша, мәдениет,
оқу ... ... ... ... ... ... ... пен адамгершілік
жетіспесе, қандай жетістіктер де рахат пен ләззат әкелмейтінін ол былай
көрсеткен:
«Бұрын адам ... ... ... ... ... ... алысып-
жұлысса, бұл күнде жетіліп, мәдениетті болған адам да сол ... ұзап ... ... елінің ерекшелігі мен болмысын жете түсінген Жүсіпбек:
«Еуропаға ... ... өз ... жұрттығымыздың белгісін
көрсеткеннен не ... ... Қаза ... ... Еуропаның өнеге
қылуға жарамайтын жерлері де бар» дейді. Әрине, Батыс мәдениетін мүлдем
керексіз демейді, оны да ... ...... жөнінде ерте туып, кеш қалған халық. Кенже
қалғанымызда, әрине, көп себеп бар; жер, ... ... ... ... ... ... міне, бізді ілгері бастырмаған осы ... -деп ... ... ... дұрыс бағыт беретін тәрбие болуы керек. Жазушының мына
сөздерінде көп мән жатыр: «Өнер, ғылым ... ... Өнер ... ... ... жан асырайды, халықтың өнерлі болып жетілуіне де
байлық керек», дейді ол. ... ... өнер ... ... жарысып
бәйге ал деген сияқты. Ғылымсыз білім сыңаржақ: ғылым , ... ... ... ... ... жұмсайтын не? Ол – тәрбие. Сонымен, білімнің
адамзат игілігіне жұмсалуы, ... ... ... ... «Тәрбиеге жетекші», «Психология», «Жан жүйесі және өнер ... ... ... ... ... оқулықтар жазды.
Педагогикалық көзқарастары адамға, оны тәрбиелеу мүмкіндігіне деген
сеніммен басталады. Өзінің ... ... ... ... ... айырмашылығы жайында әңгіме қозғай отырып, адам бойындағы ұнамсыз
мінез-құлықтарының барлығы тәрбиенің кемдігінен деп ... ... ... ... жалқаулық екенін, еш қимыл, әрекет жасамай,
еңбектенбей, Алла бере ... деп, қол ... ... бар ... сынап,
былай дейді: «Қазаққа әлі де бермесең жақпайсың. Ол еңбекке төселсе, ... ... ... салт ... да ... «Алладан емес, «еңбектен»
сұрағанның екі бүйірі шығатынына көзі жетпек. Әрқашан жылауық, байбалам,
жалыншақ, сұраншақ, ... ... ... жаны құл ... ... ірі ... ... бол».
Әрине, автордың бұл көзқарасында үлкен философиялық маңызы бар.» Жоқ,
жоқ деп жалына бергеннен ешкім босқа ештеңе де әкеліп ... ... ... ... көзқарастары
қоғамдағы әйел мәселесін де жан-жақты зерттей қарастыруынан анық байқалады.
Себебі, ең жақсы кісілік ... ... адам ... ... ... ... ... бұзуға, түзеуге себеп болмайтын бір шарт – ... ... ... ол өнеге әке-шешенің тәрбиесі болуы керек.
Ата-ананың берген тәрбиесі – баланың мінезіне салған ... ... ... ... жоғалтуға, басқа күшпен болмаса, болмайды. «Сүтпен
біткен мінез ... ... ... сөз, ... ... күштілігін
көрсетеді. Балаға қайырымдылықты, кішіпейілділікті, үлкен көңілділікті,
әділеттілікті, әдепсіздікті, өтірікшілікті ... кім? Ол, ... ... ... ... жатқан процестерді және оның болашағын жете түсінген
ойшылдың көзқарастарын қарап, талдап отырғанда, біз нағыз халқын ... ... үшін ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы –қазақ мәденитінің тарихында үлкен бір дәуірді
алып жатқан алып ... ... ... ... ... ... халқына деген
сүйіспеншілікпен суғарып, толассыз еңбекпен шыңдаған қайсар да қаһарман
ғалым.
Ол қараңғылық тұңғиығынан жарық жұлдыздай ... ... ... шуақ ... ... ... Не ... жүйесі, не өзіндік жазуы
қалыптаса ... ... ... жеп, сауатын ашпақ болған ... ... ... ... туған халқына қызмет етуу деп түсінген Ахаң
– небір тар жол, ... ... өте ... тамаша еңбегімен қазақ
халқының ары мен ұятына айналған Азамат.
Халыққа қызмет еткенде, тек оның ... ғана ... ... ... жасау - әрбір ұлы ойшылдың парызы екенін А.Байтұрсынұлы
жақсы таныған.
Ұзақ жолға ниет қып бір шыққан соң,
Жарым ... ... ... ... ... ... ... өтеу жолындағы табандылығын, мақсаткерлігін
ашып айта келіп:
Тән көмілер, көмілмес еткен ілім,
Ойлайтындар мен емес бір ... ... ... – жабықпаймын,
Ел бір күншіл, менікі ертеңгі үшін! –
деп туған халқының бүгінгісін, бір күнгісін ғана ... ... ... ... бар ... тер ... ... айтады.
Ол – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп күш жұмсаған ... ... ... Минстрлер Советінің Председателі атына
петиция жазды. Онда «Қазақ даласында оқу ағарту ісі дұрыс ... ... үшін ауыл ... ... ... ... ашатын болсын, оқу ана
тілінде жүргізілсін» , -деп талаптар қйоған. Осы талаптың жүзеге асуы ... ... ... ... ... әліппе құралын жазды.
А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» еңбегінде он алты ғылыми ... ... ... ... ... Өнер түрлеріне, олардың
айырмашылығына тоқтайды. «Әдебиет танытқыш» еңбегінде «Сөз ... ... адам ... ... ... көңіл негізіне тірелетінін айта
отырып, осы ... ... ... «Ақыл ісі – аңдау, яғни
нәрселердің жайын ұғу, тану, ақылға ... ... қиял ... ... ... белгілі нәрселердің тұрпатына, бейнесіне ұқсату, бейнелеп
суреттеп ... ... ісі ... ... деп ... сипаттама берді.ъ
Ақын өзінің жинағымен дараланады. «Маса» атты өлеңдер жинағында
қараңғылық, надандық, шаруаға ... ... ...... қазақты шағуға дайын тұрған жылан, өлең иесі «аяқтары ұзын, сары
маса болып, ызыңдар ұйықтар жатқан халқын ... ... ... ... ... бәле ... ... баққан.
Бәленің түрін көрген мен сары маса
Қазақты деп сөзбен шаққан.
Ойлаймын осы сөз де ... ... ... ... батып кетеді деп.
Ұйқысы ашылмаған жұрт өзімді.
Қорқамын Сармасадай етеді деп.
Өз тағдырының түбі не боларын алдын ала болжап көрегендікпен ... ... ... ... ... да, ... емес пе ... Халық басына
төнген қатерден қорғанудың амалын тым ... ... ашу ... ... ... ... халімізбен аық-қолын байлап бердік қой.
Ал, «Маса» жинағындағы ақын өлеңдері – оның ... ... ... толғауы.
Алғашқы қадамын бала оқытудан бастаған Ахаң:
Адамдық диқаншысы – қырға шықтым,
Көлі жоқ, көгалы жоқ, ... ... ... шаштым, ектім,
Көңілін көтеруге құл халықтың, -
деген өлең жолдары арқылы өмірлік мұратын паш ... өз ... ... ... ... ... мәдениетке жетектеу екенін
білдіреді.
Ахаң ағартушылық жолына түсіп, «қайтсем халөыма пайдамды ... ... ... ... ... ... деп, ... соның амалын
қарастырды.
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893-1920) осы ... ... ... ... ... ... ... заманамен аяқты тең басуды, ақиқат
үшін күрескер болуды мақсат етіп қояды. Оның лирикалық ... ... ... ... алға ... ... Ол өзін ғана ... қоймай,
жастарды да «адам болып шығуға» үндеп жар салды. Ол туған еліне ... ... қып ... қарайсың,
Көңіліңе медеу санайсың.
Балалыққа жарасам,
Аталыққа жарайсың.
Ақынның ең бір ... ... – «Бір ... Өйткені сырт қарағанда ешбір
сиқыры жоқ, жай ғана көрінгенмен осы өлеңнің мазмұны мен ... ... жоқ, ... ... ... мүсінделгендей. Алты шумақтан ғана тұратын
шағын өлеңге ақын қазақ өмірінің бір ... ... ... ... өз
тарапынан ащы ажуа айтып, қатал үкім шығарған...
«Отырдым, көрсем жекіп тастар ма деп»,
Шал айтты: «Көріңіздер, ... - ... ... алып ... бердім,
«Ішінде нақақ көзден жас бар ма?» - деп.
Халқының бақытын, халқының көзі ашық ... ... ... ... ... ... ақын ... еді.
Көрнекті қазақ жазушысы ақын публицист – ... ... ... артында қалдырған мұралары қазақ әдебиетінің үлкен бір тарихы, ол әлі
ғасырға жуық ... ... ... ететін аса ірі еңбек. Ол өзі қазақ
әдебиетінің өкілі бола ... ... ... мен орыс ... ... үн қоса білді. Мағжан халқын шексіз сүйді. Оған ақынның мына
пікірін мысал ете ... ... ... ... ... халықты шын сүйген
адам «жарты жаңқасы» қалғанша халық үшін ... ... ... елін сүю ... адам ... басқа халықтарды мейлінше жек
көрсін, басқа халықтарға қасқыр болып тисін деген сөз ... ... жер ... ... ... ... алып, жауыздық өрлеп, жер
жүзінде тыныш ... ... ... ... әуел ... ... сарыны басым болды. Қай
ақын да әрдайым өз халқының жоғын жоқтайды.Халқы зар жыласа, ақын ... ... да ... ... ... ... ... да салынды.
Кейде мал ашуы – жан ашуы үстінде ... ... ... ... ... дәл тигізе алмай қапы соқты. «Туған жерім Сасықкөл»
өлеңінде «Итеніп қара ... ... ... Басыңнан құсың ұшып кетер сенің»
дей, ... ... ... тамырларында ыстық қан ойнаған түркілердің жігерін
алған ислам дінінің осы ... ... ... ақын «Дін ... ... ... жан – жүрекке кісен салды,
Көрмейтін көзді көр ғып ... ... дін деп ... ... құл ... бола ... ... дінінің шариғатына әбден құлшылық еткен ... ... ... ... ... айналып кеткеніне қатты налиды. Қайдағы
бір дінді ойлап тауып өздеріңді де, өзгелерді де ... ... ... деп өкпе ... ... ... құстың қос қанаты қырқылды,
Күндей күшті күркіреген ел тынды.
Асқар Алтай – алтын ана есте жоқ,
Батыр хандар – асқан жандар ... ... ... ... елден мұра болып, қазақ тілі қалып еді, енді одан ... ... деп ... ... ... жая ... ... жыр
етеді.
Мақаш Бекмұхамедов (1830-1904) – ағартушылық ілімдерден нәр ... ... ... ... ... ... халықты азапты тұрмыстан құтқарудың
бірден бір жолы – ... мен ... ... деп ... Олар ... ... адамдарды тәрбиелеуге ыждағаттанады. Қоғамда болып ... ... ... ... ... ... алатын алғыр
жастарды дайындап баулу – ағартушылардың ең ... ... ... ... ... ... - ... еді. Ол
қазақ қоғамының артта қалушылық себебін анықтап оны тез жою, ... ... ... кеткен халықтармен теңестіру болды. Қазақ қоғамын дамытып,
қарапайым халықтың жағдайын жақсартатын, елдің ... ... ... ... мен ... игеру және алдыңғы қатарлы халықтардың,
әсіресе орыс халқының жетістіктері мен ... ... ... білу ... ... ... білу деп санады. М.Бекмұхамедов халықтардың рухани
достығын насихаттаушы, қазақ халқын тез ... ... ... ... және осы ... ... ... еткен, ғылым, мәдениет, әдебиет
саласында да өз ісін ... ... ... ... деп ... ... ... Торайғыровтың "Әділдікті" жырлауын терең мән--мағынасында
қозғасақ ол былайша болар еді: оның "әділдігі" бойыінша, ... ... ... ... ... ғана емес, ақыл-ойы, жаны да еркін болуы
керек. Тән еріксіздіктен ... ... бір ... ... тыс ... сондай- ақ өзге де факторлар — ... ... де ада ... ... Ал жан өз ... яғни рух
қалауы руханияттан мол сусындауына әрі ол шексіз болуына еркін талпына алуы
қажет, тән ... ... жан ... ... ... ал жан ... мұраты тәнге де
мұрат бола ... ... ... ... тілектерді ақын өз шығармасының
идеясына айналдырғысы келген.
Қорытынды.
Қаршадайынан ел деп, ... деп ... жеп азап пен ... ... ... ... ... надандықтың құрбаны болған аяулы
ағартушыларымыз жүріп өткен жолды қалайша ... ... ... Сол
бір бәйге басын тіккен есіл ерлердің шер мен сырға толы еңбек жолы жаныңды
қалай күйзелпесін.
Ағарту философиясы ұлттық рухты ... ... ... сақтауға
ден қойды. Ағартушыларымыз адамтану арқылы Қазақтану мәселелерін тарихпен,
тағдырмен тамырлатты, Қазақтану тағлым –тәжірибесін ... ... ... рухы ұлт ... жұрт намысында ширады. Ақиқатқа
ұмтылды. Ол ұлттық таныммен ... ... ... Ұлтымыздың дүниетанымы
ұлағатты ұғымдарда: имандылық пен ... ... пен ... пен бірлікте жаңғырды. Қазақты адам ретінде, ұлт ... екі жұт ... Олар – ... ... ... пен ... пен рухани дағдарыс. ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі үшін, оның сауатты да білікті ел
қатарына қосылуы үшін ақтық демі ... ... ... ұлы ... ұлт ... мәңгі сақталатыны сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. А.Қасымжанов, К.Нәрібаев, К.Саденов, Т.Садықов. «Қазақ»
2. Жақан Молдабеков. «Қазақ осы – мың өліп, мың ... ... ... Бақытжамал Қанарбаева. «Жырымен жұртын оятқан» Алматы:. «Ана тілі»,
1998.
4. Б.Қойшыбаев «Зауал». А:. «Жазушы», ... ... ... ... А:. «Білім», 1990.
6. Д.Ө.Құсайынов, Қ.Ш. Шүлембаев «Саясат» желтоқсан 1997. 78-89.
7. Құралай ... «Сөз ... ... № 4. 2003. ... ... ... ... үні» № 9 . 2003. Ақиқат.
9. Н.Қанафияұлы. «Ұлы Дала және Шоқан. Саясат. Желтоқсан. 1997. ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Философия пәнінен сұрақтар мен жауаптар13 бет
Француз материалистері мен ағартушыларының педагогикалық көзқарастары10 бет
Ахмет Байтұрсынов дүние танымының қалыптасуы77 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
Ислам философиясы және Әл-Ғазали51 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар41 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь