Дақпырт пен шындық

ЖОСПАР.

І.Кіріспе.

Желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері.

ІІ.Негізгі бөлім.
1. Тоталитаризмді тұңғыш тітіреткен.
(Тарихи орны мен сабақтастығы туралы)
2. Нағыз атауы мен нағыз бағасын алмаған көтеріліс.
3. Желтоқсан көтерілісі толыққанды саяси бағасын
алды ма?
4. Оқиғаны кім ұйымдастырды?

ІІІ.Қорытынды.

Бір түйін ой.
Дақпырт пен шындық

Тарих дегеніміз – кесек-кесек айтулы оқиғалардың жиынты- ғы.1986 жылғы желтоқсан айында дүниені өзіне жалт қаратқан үш күн оқиғасының тек қазақ ұлты тағдырында ғана емес, күллі әлемдік, қалыптық ой-сана қозғалысында иеленер орны ерекше .
Желтоқсан оқиғасын Д.А. Қонаевты бірінші хатшы қызметі-
нен босатқан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1986 жылғы 16 желтоқсандағы Пленумы тұтандырды.Саяси Бюро аты- нан КОКП Орталық Комитетінің хатшысы Г.П. Разумовский шығып сөйледі. Сол күннің кешінде қалалық Ішкі істер басқарма- сы мен республикалық Мемлекеттік қауіпсіздік комитетіне жер- гілікті халық өкілдері арасынан Пленум шешіміне қарсылық біл- дірушілер туралы хабарлар түсе бастады .
Жұрт Г.В. Колбиннің сайлауына қарсылық білдіріп, Д.А.Қона- евтің ел көзіне көрінуін талап етті , ауыр әлеуметтік- тұрмыс жағ- дайы, тұрғын үй, жұмыс тапшылығы , ана тілінің қолданылуы ақсының шектеулілігі өткір сөз болды . Бұл талаптар орыс және қазақ тілдерінде жазылған ; «Ешбір ұлтқа артықшылық берілме-
сін!» «Лениндік ұлт саясатының принциптерін құрметтеуді талап етеміз» . «Ленин идеясы жасасын !». «Әр республиканы өз көсемі басқарсын!». «Қазақстан жасай берсін !» сияқты ұрандарда көрініс тапты . Жұрт Ленин портреттерін көтеріп ән шырқап, қарусыз ке- ле жатты. Басқа халықтардың намысына тию, мемлекеттік құры- лысты құртуға шақыру , бұзақылық көріністер болған жоқ.
Желтоқсан 1986 - халықтың жас ұрпақтың ұлттың қозғалысы . Ол айдарына қарғыс таңбасы басылған М.Горбачевтің «Қайта құру» бағдарламасын шын мәніндегі жаңғырту заманы екен деп ал- данған ұлттың жас өкілдері еді .
Желтоқсан қозғалысы қаһарлы да қасіретті үш күн кезінде бір- неше сатыдан өтті.
Бірінші саты, желтоқсанның 16-сынан 17-сіне қараған түрі Қазақ КСР Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің деректері бойын- ша, сол күні түні қаланың алты оқу орындарыны және С.М.Киров заводының 8 жатақханаларында театр көркем инстутының 12 студенттері «арандатуға бағытталған іріткі салу жүмысын жүргізді» . Олар жастарды шеру (манифестация) жасауға көндірді , арандатуға бағытталған ұрандар мен плакаттар даярлап , көшеге алып шықты . Ол бір түнде болған қимыл- әрекет 1979 жылы маусым да Ақмолада (Целиноградта) неміс автономиясына қарсы өткен акцияны еріксіз көз алдыңа әкеледі.
Желтоқсанның 16-сынан 17-сіне қараған түні толқу Ақмоладағы сияқты студент, жұмысшы жастардың жатақханаларында бастал- ды . Желтоқсанның 17-сі күні таңертең алаңға толқын – толқынмен жиналу әдісі де Ақмола оқиғасымен үндесті. Қалай болғанда да сол бір түнгі үрдістің босталу, өрбу динамикасын қалпына келтіру Желтоқсан тарихының ең бір қиын сәті екендігін мойындау керек . Желтоқсан қозғалысының сол бір түні жастар үшін толқу, тербеліс, үміт кезеңі болатын .
Көтерілістің екінші сатысы –желтоқсанның 17-сі сағат 7-8ден 18 сағатқа дейінгі кезең ,бұл 200-300 адамның шағын митингілер- ден мыңдаған адам қатынасқан митингілер , наразылық демонстр- ациясы шеру , демонстраттар мен комсомол, партия басшылары- ның жоғары оқу орындарының ректорлары мен декандарының , билік -әміршіл күштерінің өкілдерімен диалог болған кезең .
Көтерілістің екінші сатысында болған оқиғаларға зерттеушілер әртүрлі көзқарас білдіреді . Осы бір жүйемен көтерілісшілермен бетпе-бет келген сәтке тепе-тең диалогы болмау себебін жастарға артушылық жиі кездеседі . Шындығында, билеуші топ Алаңға шығушылармен біріншіден өздерін тең санаған жоқ. Жастарды салған жерден экстримистер деп қарады .Екіншіден,диаогқа бетпе-
бет кездескен екі жақ екі тілде сөйледі : Бірі билеуші жақ тек жас- тарды Алаңнан таратып ,«тәртіпсіздікті» тез жоюды көздеді.Ал,
көтерілісшілер Орталықтан ұлы державалық өктемдіктен жүргізіп отырған саясатты қайта қарауды талап етті . Комиссияның төрағасы М.Шаханов өзінің бір сұхбатында осы бір ситуация туралы былай деп әділ түйіндейді:
«Тарихта тіпті үлкен соғыс өрті тұтанғалы тұрған сәтте екі жақ- тың ақылды, өнерлі азаматтары жүйелі сөзге тоқтасып , тарқасқан мысалдар аз емес . Алысқа бармай-ақ өзіміздің дана билер, көсем хандардың , көнекөз қарттардың басуымен талай дау-дамай бейбіт жолмен шешіліп , келгенін еске алсақ та жеткілікті . Сондықтан Желтоқсан оқиғасын ушықтырмай әбден шешуге болар еді .
Рас, жастардың алаңға жиналу мақсатын білмей жатып мили- ция ,әскер күштерін асығыс шақырғанымен , республика басшыла- ры демонстранттармен диалог жасауға тырысып көрді. Бірақ, ол ешқандай нәтиже бермеді.Неге?себебі,мінберге шыққандар қазақша сөйлегенмен , екі жақ екі тілде сөйлескендей болды , бір- бірін түсіне алмады. Шығып сөйлеген басшылар бұлайша жиналудың ақылға сыймайтындығын және заңсыз екендігін қайта-қайта еске салып тарқауды талап етті. Демонстраттардың өкілдеріне жағдайды орталық Комитетте , болмаса басқа «тыныш» ортада түсіндіруді ешкімге де қажет деп таппады . Ондаған жылдар бойы әміршіл -әкімшіл басқару жүйесіне еті үйреніп кеткен ескі апарат қайта құрудыңұшқындары алдымен жеткен жастардың саяси талап тірегін түсінгісі келмеді . Мұндай жағдайда халық пен жұмыс істеудің нақты әдіс –тәсілдерін білмейтіндіктен , «еске түскен» ескі әдіс –күшпен басып тастау ғана болды. Сол кездің өзінде жастардың жаңаша ойлауы , азаматтық санасы үлкендерден көш ілгері озып , республика басшылығына оның экономикасы,мәдениеті, тарихынан хабарсыз адамды отырғызуға болмайтындығын дәлелдеуге тырысты . Бірақ ол кезде күш теңелмес еді . Милицияның сойылы мен солдаттардың сапер күрегі , партанпараттардың шылауында тырп ете алмаған заң органдарының күшімен демонстранттар тек саяси жеңіліс тауып қана қоймай , соңынан әртүрлі жазаға тартылып, заңсыз қуғындауға түсті.
Үшіншіден , бейбіт пиғылдағы жастардың шеруіне «бұзақы- лық» сипаты бірден таңылды . «Балалар бақшасын қиратты»
«Балалар әлемін» талқандады , «орыстарлы ұрды» деген әр өсектер жастарға провокациялық әдістермен таңылды. Сөйтіп, жүйе бірден күш қолдануға сынықтан сылтау іздеді .
Төртіншіден , жастар арасына «тіс қаққан», «әккі» қулар жіберілді , міне солар қызба жастарды провокация жасауға итермеледі . Тастүйін ұйымшылдықты көрсеткен шерушілер Алаңға келіп шашырағанда көтеріліс лидерлері шашырағанда қимыл-әрекеттерге ықпал жасай алмай қиналды .
Адам аулауға шыққан қаражүзділіктерді келімсек Г.Колбин ұялмай – қызармай «жасақшылар» отряды деп атады. Сөйтіп ол көтеріліске қатысқан қазақтарға орыс жұмысшыларын қарсы қоюы ұлтшылдықтың ең барып тұрған шыңы еді. Бұл 1905-1907 жылы патша охранкасы құрған қаражүзділіктер –черносотенцы сияқты ұстаныммен құрылып . Г.Колбиннің охранка тәжірибесін жақсы білетінін көрсетсе керек . Қалай болса да Орталық оның бірден- бір өкілі көктұқыл Г.Колбин патша заманасының ұлт саясатының ең жексұрын түрін осылай жандандырды . Бұны біз түгілі , бола- шақ ұрпақтарымыз білуі абзал .
Жазалаушылар қатарының 7 пайыз қазақ . Ал Ішкі істер әскерінің милиционерлердің саналы толы іштей күреске бел байлаған жастар жағында болды. Кейбір жерде ұлттық ұстаным- мен белгілеген жазалаушылар арасында қақтығыстар болды. Автобусқа мініп тұрған жастарды қазақ милиционерлері қалтарыста шығарып жәбірлегені туралы деректерді ел аузынан да жиі естуге болады . Жастар арасында арандатушы «жансыздар» көп болды , олардың кейбірі орысқа ұрандар тастады . Еліріп қозған жастардың кейбір тобы жатақханаларға , аудиторияларға басакөктеп кіріп , күшпен жастарды көшеге шығарды . Бұл жағдай билеуші топтардың қолында желеу болды , олар зорлық- зомбы- лықты , ұрып- соғуды , мертіктіруді үстемелеп жасауға әкелді.Жазаушылар көшеде бейсауыт келе жатқан қазақтарды ұстады,аулаларда ойнап жүрген жас өспірімдерді машиналарға тиеп,дүре соғатын,жазалайтын,не айыптайтын пункттерге тасыды.
«Ұлттық белгімен адамдарды аулау» етек алғаным Қазақ КСР Мем-
лекеттік қауіпсіздік комитетінің төрағасы генирал В. М.Мирашник кеңінен мойындады.
Демонстрация бейбіт саяси қарсылық тұрғысында болатын.
Жұртшылық Г.В. Колбин сайлауына риза еместігін білдірді, өз алдарына Д.А. Қонаевты шығаруды талап етті , өмірдің ауыр әлеуметтік жағдайларын , тұрғын үй алудың , жұмысқа тұрудың қиындықтарын , ана тілінің қолданылу ауқымының тарылып бара жатқанын айтып реніштерін білдірді . Адамдар қолдарына Лениннің портретін ұстап, халық әндерін айтып қарусыз жүрді . Басқа халықтарға қарсылық байқалмады , мемлекеттік құрылысқа нұқсан әрекеттер болған жоқ .
        
        ДАҚПЫРТ  ПЕН ШЫНДЫҚ.
ЖОСПАР.
І.Кіріспе.
Желтоқсан оқиғасының қозғаушы күштері.
ІІ.Негізгі бөлім.
1. Тоталитаризмді тұңғыш тітіреткен.
(Тарихи орны мен ... ... ... ... мен ... ... ... көтеріліс.
3. Желтоқсан көтерілісі толыққанды саяси бағасын
алды ма?
4. Оқиғаны кім ұйымдастырды?
ІІІ.Қорытынды.
Бір түйін ой.
Дақпырт пен ... ...... ... ... ... жылғы желтоқсан айында дүниені өзіне жалт қаратқан үш ... тек ... ұлты ... ғана ... ... ... қалыптық
ой-сана қозғалысында иеленер орны ерекше .
Желтоқсан оқиғасын Д.А. ... ... ... ... босатқан Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің 1986 жылғы ... ... ... Бюро аты- нан КОКП ... ... Г.П. Разумовский шығып сөйледі. Сол ... ... Ішкі ... ... сы мен ... ... комитетіне жер- гілікті халық өкілдері ... ... ... біл- ... ... ... түсе бастады .
Жұрт Г.В. Колбиннің сайлауына қарсылық білдіріп, Д.А.Қона- евтің
ел көзіне ... ... етті , ауыр ... тұрмыс жағ- дайы,
тұрғын үй, ... ... , ана ... ... ... шектеулілігі
өткір сөз болды . Бұл талаптар орыс және қазақ ... ... ... ... артықшылық берілме-
сін!» «Лениндік ұлт саясатының принциптерін құрметтеуді талап етеміз» .
«Ленин ... ... !». «Әр ... өз ... ... ... берсін !» сияқты ұрандарда көрініс тапты . Жұрт Ленин
портреттерін көтеріп ән шырқап, қарусыз ке- ле ... ... ... тию, ... ... ... ... шақыру , бұзақылық
көріністер болған жоқ.
Желтоқсан 1986 - ... жас ... ... ... . ... қарғыс таңбасы басылған М.Горбачевтің «Қайта құру» бағдарламасын
шын мәніндегі жаңғырту заманы екен деп ал- ... ... жас ... ... қозғалысы қаһарлы да қасіретті үш күн кезінде бір-
неше сатыдан өтті.
Бірінші ... ... ... 17-сіне қараған түрі ... ... ... ... ... ... ша, сол ... қаланың алты оқу орындарыны және ... ... ... ... ... ... 12 студенттері «арандатуға
бағытталған іріткі салу жүмысын ... . Олар ... ... ... көндірді , арандатуға бағытталған ұрандар мен
плакаттар даярлап , көшеге алып шықты . Ол бір ... ... ... 1979 жылы маусым да Ақмолада (Целиноградта) неміс автономиясына
қарсы өткен акцияны ... көз ... ... ... ... ... түні толқу Ақмоладағы сияқты
студент, ... ... ... ... ды . Желтоқсанның
17-сі күні таңертең алаңға толқын – ... ... ... де ... үндесті. Қалай болғанда да сол бір түнгі үрдістің босталу, ... ... ... ... ... ең бір қиын сәті ... керек . Желтоқсан қозғалысының сол бір түні жастар үшін толқу,
тербеліс, үміт ... ... ... ... ... –желтоқсанның 17-сі сағат 7-8ден ... ... ... ,бұл 200-300 ... ... ... ... адам қатынасқан митингілер , наразылық демонстр- ациясы шеру ,
демонстраттар мен комсомол, партия басшылары- ның ... оқу ... мен ... , ... ... ... ... болған кезең .
Көтерілістің екінші сатысында болған ... ... ... ... . Осы бір ... көтерілісшілермен бетпе-бет
келген сәтке тепе-тең ... ... ... ... артушылық жиі
кездеседі . ... ... топ ... ... біріншіден
өздерін тең санаған жоқ. Жастарды салған жерден экстримистер деп ... ... ... екі жақ екі ... ... : Бірі билеуші жақ тек жас-
тарды Алаңнан таратып ,«тәртіпсіздікті» тез жоюды көздеді.Ал,
көтерілісшілер ... ұлы ... ... ... ... қайта қарауды талап етті . Комиссияның төрағасы ... бір ... осы бір ... ... ... деп әділ ... тіпті үлкен соғыс өрті тұтанғалы тұрған сәтте екі жақ- тың
ақылды, өнерлі азаматтары жүйелі сөзге тоқтасып , ... ... ... . ... ... ... дана билер, көсем хандардың , көнекөз
қарттардың ... ... ... бейбіт жолмен ... , ... ... та ... . ... ... ... ушықтырмай әбден
шешуге болар еді .
Рас, жастардың алаңға жиналу мақсатын білмей жатып ... ... ... ... шақырғанымен , республика басшыла- ... ... ... ... ... ... ол ешқандай
нәтиже бермеді.Неге?себебі,мінберге ... ... , екі жақ екі ... ... ... , бір- бірін түсіне
алмады. ... ... ... ... жиналудың ақылға сыймайтындығын
және заңсыз екендігін ... еске ... ... ... ... ... ... орталық Комитетте , болмаса басқа
«тыныш» ортада түсіндіруді ешкімге де қажет деп таппады . ... ... ... ... басқару жүйесіне еті үйреніп кеткен ескі апарат
қайта құрудыңұшқындары ... ... ... ... ... ... ... . Мұндай жағдайда халық пен жұмыс істеудің нақты әдіс
–тәсілдерін білмейтіндіктен , ... ... ескі әдіс ... ... ... болды. Сол кездің өзінде жастардың жаңаша ойлауы , азаматтық санасы
үлкендерден көш ... озып , ... ... ... ... ... адамды отырғызуға болмайтындығын
дәлелдеуге тырысты . Бірақ ол кезде күш теңелмес еді . ... мен ... ... ... , партанпараттардың шылауында тырп
ете алмаған заң органдарының ... ... тек ... ... қана ... , соңынан әртүрлі жазаға тартылып, заңсыз қуғындауға
түсті.
Үшіншіден , бейбіт ... ... ... ... лық» ... ... . «Балалар бақшасын қиратты»
«Балалар әлемін» талқандады , «орыстарлы ұрды» деген әр өсектер жастарға
провокациялық ... ... ... жүйе ... күш ... сылтау іздеді .
Төртіншіден , жастар арасына «тіс қаққан», «әккі» ... ... ... ... ... ... провокация жасауға итермеледі . ... ... ... ... келіп шашырағанда көтеріліс
лидерлері шашырағанда қимыл-әрекеттерге ықпал ... ... ... ... аулауға шыққан қаражүзділіктерді келімсек Г.Колбин ұялмай –
қызармай «жасақшылар» ... деп ... ... ол көтеріліске қатысқан
қазақтарға орыс жұмысшыларын қарсы қоюы ... ең ... ... ... Бұл ... жылы ... охранкасы құрған қаражүзділіктер
–черносотенцы ... ... ... . ... ... ... ... көрсетсе керек . Қалай болса да Орталық оның
бірден- бір өкілі көктұқыл Г.Колбин ... ... ұлт ... ... ... ... жандандырды . Бұны біз түгілі , бола- шақ
ұрпақтарымыз білуі ... ... ... 7 ... қазақ . Ал Ішкі істер әскерінің
милиционерлердің саналы толы іштей күреске бел ... ... ... Кейбір жерде ұлттық ұстаным- мен ... ... ... болды. Автобусқа мініп тұрған жастарды қазақ
милиционерлері ... ... ... ... ... ел
аузынан да жиі естуге болады . Жастар ... ... ... ... , ... ... ... ұрандар тастады . Еліріп ... ... тобы ... , ... басакөктеп кіріп ,
күшпен жастарды көшеге шығарды . Бұл ... ... ... ... болды , олар зорлық- зомбы- ... , ... ... , ... жасауға әкелді.Жазаушылар көшеде бейсауыт келе жатқан ... ... ... жас ... ... тиеп,дүре
соғатын,жазалайтын,не айыптайтын пункттерге тасыды.
«Ұлттық белгімен адамдарды аулау» етек алғаным Қазақ КСР Мем-
лекеттік қауіпсіздік ... ... ... В. ... ... ... ... қарсылық тұрғысында болатын.
Жұртшылық Г.В. Колбин сайлауына риза еместігін білдірді, өз ... ... ... ... етті , ... ауыр ... жағдайларын
, тұрғын үй алудың , ... ... ... , ана ... ... тарылып бара жатқанын айтып реніштерін білдірді .
Адамдар ... ... ... ... халық әндерін айтып
қарусыз жүрді . ... ... ... ... , ... нұқсан әрекеттер болған жоқ .
Қанды қырғынға қазақтар ұшырады . Сонымен көшеге демон- страцияға
шыққан ұлттық жас ... ... ... ... , ... өз ... қалады, ұлттың өзін-өзі билеу құқын жақтады . Ұлыдержавалық
, империялық өктемдікке ... ... ... топ , одан ... ... ... күстаналап , ұлтшылдыққа ұрынған бұзақылар деп айыптап , қанға
бөктірді. 1905 жылғы қанды жексенбінің ... ... ... ... ... ... идеясына алданып сеніп қалған жас- тар замана
өзгерген екен, демократия орнаған екен деп жапа ... 1986ж ... ... ... жастарды жүйе
амалсыз өкіметке ,партияға қарсы шығуға мәжбүр етті. Жазалаушы экспедиция
әубас дегеннен көздегені жастарды шектен ... еді, ... ... қырғын
жасау еді.
Жүйе өз мүддесіне осылай жетті . Бірақ, Алматы желтоқсаны жүйенің
де ... ... күн алда ... 1986 – ... ... ... үміт ... ұрпақ
қозғалысы,бұл бір,олардың құрамында жұмысшылар,қыз-
меткерлер , жоғары және арнайы орта білім алу жүйесінде оқитын студенттер
бар, көтерілісшілер ... ... ... ... ... 80 ... ... белгілі, « Декабристер» де солардан ... ... ... 1986 ... қоз- ... күші – ... , демос . Бұл екі.
Желтоқсан 1986- қозғалысы
тек ... ғана ... ... ... ... қатарында орыс, ұйғыр ,
қырғыз, татар ,шешен, армян , түркімен, башқұрт халықтарының өкілдері бар.
Әрине, он- он бес мың ... ... олар аз, ... бар. Осы бір факт ... қозғалыстың демократиялық пиғылдағы басқа халықтардың өкілдеріне де
ықпалы бар ... ... . Бұл ... , 1986 ... ... демократиялық – ұлттық қозғалыс
өрбіді. Оның қозғаушы күші демократиялық ... ... ... ... ... ... ... жас буын еді. Бұл қозғалыс қоғамның ... ... , ... ... Оның ... өрбу ... ... дүмбі- лездігінде, оның ... ... , ... жатыр. Кейбір авторлар Д.А. Қонаевты бірінші хатшылықтан алып
тастау ұлттың қабырғасын ... , кө- шеге ... сол ... ... айтады . Сөз жоқ,
Д.А. Қонаевқа жасалған қатігездік елді тебірентті . Бірақ ол жараны тек
ушықтырған ... еді, ... бір тобы ... пен ... , ... ... қателеседі, шын мәнінде қозғалыс ... оған ... ... болған-ды. Қозға-
лыс- демонстрация , манифестация, бейбіт диалог түрінде өрбіп, ... ... ... бес ... сай қарулы күштің иесі мен жүйе
қаражүздіктердің ... ... ... жоқ ... дың ... ... , ... қозғалысты «Желтоқсан 1986-көтерілісі» деп атауға әбден
болады .
Елбасы ... атап ... , ... қозғалысы ұлт
-азаттық тарихында ерекше орын алады .
ХХ ғасырда ұлт-азаттық ... жаңа ... ... Оның ... ... ... ... демократиялық Ресейдің құрамында
қазақ елін ... ... ... , ... ... ... Бөкейхан ,
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М.Шоқай) бастаған ұрпақ еді.
Бұл – ұлттық рухтың жаңғыру,қайта түлеу кезеңінің басы еді.
1916-1937 ... ... ... ... ... сергелдең
кезеңіне түсті,ұлт қырғынға ұшырады,оның рухының қаймағы, маңдай алды
өкілдері жойылды . Ұлт-азаттық ... өз ... ... . Алайда халық
өзінің жауынгерлік рухын жоғалтпады . 1916, одан қалды ... ... ... ... ... 370-тен астам көтеріліске шықты , соғыстан
кейін халық өзінің жарасын жазды, күшін жинады , ... ояна ... ... Бұл ... ... ... көсемі –зиялы қауым басқарды.
Желтоқсанның дүбірі кезінде Алматы құрылыс –энергетика техни-
кумының үшінші курсының студенті Жамбыл Тайжұмаев жандыр- ған ... ... « ... көтеріп тұрғанын жазады .
Шындығында да М.Әуезовтың « Абайы» , ... ... ... ... ... , «Балуан Шолағы», О.Сүлейменовтің «Азиясы»,Ғ.Мүсіреповтың
өшіп бара жатқан қазақ тілін қорғап жасаған баяндамасы,Ж.Молдағалиевтің,
М.Мағауиннің,Ә.Кекілбаевтың шығармалары,Е.Бекмахановтың
«Қазақстан ХІХ ғ.20-40 ... ... ... ... қалыптастырды.
Жас ұрпақ ұлттың басына түскен геноцидті түсіне ... ... ... ... шұбырған 3 млн 950 мың
халықтың қазақ жерін ... ... ... ұлы ... ... ... іс ... ұлтты орыстандыру жүрді,өз елінде
халық жаттаққа,өз отаны--өгей елге ... ... тек ... ... ... ... ... Байтұрсынов айтқандай «қуыршақ республика ... ... ... ... ... ... ... қарады.Арал-
дың құрғауы,Балқаштың ... ... ... ... айналуы...Қазақ елін ұзақ
жылдарға созылған ... ... ... ... ... беруі,Каспий жағалауына Түркменияны дәме-
лі етуі,тың өлкесін Ресейге қосуға әрекеттенуі,Қарашығанақ мұнай-
газ конденсаты бар Гурьев,Орал ... ... ... ... аудан жасауға талпыныс—осының бәрі қазақ мемлекеті
жерінің тұтастығына сұғанақтық жасаудың сан түрлі зы-
мияндық жопарының біз ... ғана ... ... ... қозғалысы тамыры тарих қойнауында екендігін өте орынды.Шын
мәнінде жас ұрпақ –жаңаруды,жаңғыртуды ар-
мандаған күрескерұрпақ орыс ... ... ... жоқ,ол өз хал-
қына деген сүйіспеншілігін,ұлттық орнын,бостандығын қорғауды,
оны күн тәртібіне қойып,Одақтың шеңберінде демократиялық жол-
мен ... ... ... ... ... сатысы өрбіді.Бұл қозғалыс 1986 жылы желтоқсан толқынымен
Одақ көлемінде басталды ... ... ... аяқталды.Сөйтіп,Қазақстан желтоқсанына
айналды,республика шеңберінен шығып,Евразиялық сипат алды.
Бүгінгі күннің еліміздің тарихындағы, халқымыздың тағды-
рындағы алатын орны ... 20 жыл ... ... ... Республикасы
дүниеге келген еді.
Осы жылдардың ішінде бұл жолдың сорабын алдымен Түркі
қағанатын,кейіннен Қыпшақ конфедерациясы мен ... ... ... ... бабаларымыздың бұдан мың жарым жылдан
астам уақыт бұрын тартқанын біз есімізден шығарған ... , ... осы емес пе еді ... ... ... елдікті етті,жа-
уын бейбіт етті»,деген сөздер бар екен.Осыдан мың ... ... ... ... бұл сөздер біздің басымыздағы бұл
жағдайға тікелей қатысы бар ... біз ,ең ... ... ... ... ... ... алдық па,барлық жағынан да еркіндікке жете ... ... ең ... ашық ... ... ... ... бойы сан ұрпақтың санасына сарапталып сіңісті болып кеткен
бодандық сезімінен,тоталитарлық жүйенің ... ... ... ... масылдың дертінен ақыр аяғына дейін аршыла алдық па?
Бір жәйттің басы ... осы ... ... ... ... татырлық жолдан өттік.Біз еркін тыныстайтын, еңсе жазатын
күйге көштік.Біздің санамызды,зейін-зердемізді,жа-нарымызды ... ... ... ... ... ... алғанымызға да күмән жоқ.
Тәуелсіздік дегеніміз не және ол бізге не берді?Біз қандай бол-
дық? ... нені ... ... ... арылуымыз керек?Ақы-
ры бізді алдымызда не күтіп тұр?
Бұл сауалдардың күрделі болатын ... ... ... ... тұра біздің ... ... ... ... арналуы ке-
рек.Біз өз қолымызбен тұрғызып жатқан елдің азаматтарына ар-
налып отыр.Ақыры,біз ... КСРО ол мен оны ... ... ... айырмашылықты айқын бағамдай бастадық.
Алайда,тоталитарлық ,томаға-тұйық қоғамды тәрк ете ... ... , ... ... ... ... ... төнген басқа да қауіпті терең сезі-
не бастадық.
Біз көп ұлтты мемлекетте өмір ... ... ... де,еліміздегі барлық халықтардың жан-тәні мен тағдыры да
осында.
Біз тәуелсіздікке қол жеткіздік.Біз бірлесіп жаңа ел орнаттық.
Біз ... ... ... ... ... оның ... терең
сезіндік.Ендеше ,бүгінгі күн—біздің ортақ қуанышымыз,ор-
тақ жеңісіміз.
Желтоқсан ... ... ... ... ... жыл ... ... әлемге мәшһүр болған қанды ... ... өзге ... ... де дұрыс атап жүрген ... . ... ... ... бері де «Желтоқсан оқиғасы» деген сөзге тас
кенедей жабысып , айырылмай келеміз .
Әйтпесе ... мен ... ... ұғымеың арасы жер мен көктей екенін
қай-қайысымыз болсақ та жақсы түсінеміз . Түсіне тұрып ... ... . ... сол ... құлдық психологияның айықпас ауыру , жазылмас дерті.
Желтоқсан көтерілісі - өзінің нақты атауын ғана емес , нағыз ... ... ... . Бұл туралы кезінде жазылған тарихи ... ... ... ... ... шықпай , мұрағат сөрелерінде
шаң басып жатқаны анық . Осылай деп көзі ... ... ғана ... ... да әр жерде айтып қалып жүр . Тәуелсіздік алғанымызға
он бес жыл өтіп кетсе де , қасіретті де ... ... әлі ... ... алмай келеміз. Әрине, оның себептері де белгілі: Әлдебір көзі ... ... ... түсіретін ондай құпиялар әлі де болса жабық
күйінде жата ... , ... ... ... ... ... жылғы Желтоқсан көтерілісі Қазақстандағы отаршылдық- қа ... ... ұлт ... ... ... ... ретінде
аталып өтілуі керек . Осы ... ... бұл ... қатысты көптеген
зерттеулер жүргізілгеніне және жазылғанына, сондай-ақ, осы мәселені
анықтауға байланысты ... ... ... және қоғамдық комиссиялар жұмыс жасағанына
қарамастан , ... ... осы ... ... ... әділ ... ала ... жоқ . Оны жеке-дара қарасты- румен шаруа бітпейді. ... XVIII – XIX ... ... ... ұлт ... және XX ... басындағы 1916 жылғы көтерілістің , кеңестік
кезеңге келетін болсақ, 1929- 1931 жылдардағы ... ... ... ... да ... ... атап өту осы тарихи
оқиға- лармен ... ... ... тиіс деп ойлаймын ... ... ... ... дер ... ... , ... кездерде халық наразылығының бұрқ етуі арқылы елеулі
өзгрістерге, бетбұрыстарға жол ашқан оқиғалар әр ... да ... ... 1986 жылы ... ... ... ... өзге оқиға- лардан маңызының ерекшелігі – бұл ... тек ... ғана ... ... ... гөрі көптеген өзге
елдерде ұлы өзгерістердің басталуына жол ашты . Отаршылдық- тың, әкімшіл-
әміршілдік ... ... ... ... ... ... көп кешікпей-ақ
Балтық бойы, Кавказ, Шыгыс Европа елде- рін ... КСРО ... ... мемлекеттің ішкі саяса-
Тына жаңаша көзқараспен назар аударуына ... ... ... ... ... ... өзгерістерге ғана жол ашып қоймай, бүкіл ... ... ... ... ... ... айтпа- ған болар едік. Қазақстандағы сол
көтерілістің әсерінен КСРО –да күрт саяси қарбаластар басталып, ... ... ... ... ... ... әскері әкетілініп, екі
система ара- сындағы ондаған жылдарға созылып келген «қырғи-қабақ» ... ... келе ... ядролық соғыс қауіпі сейіл- ді.
Сол ... бері ... ... ... ... ... тек
Қазақстанда ғана емес, шет елдерде де атап өтіліп жатқан болар ма ... ... осы ... негізгі ошағы болып кел- ген , « ... ... ... ... әкелді. Сөйтіп , «Баяғыда Римді
қаздар құтқарса, ал, ... ... жер ... ... дер едік ... ... жылдар бойы дүние жүзін ... ... ... де тісі ... ... КСРО империясының қабырғасының
қақырауына бастама болған Желтоқсан көтерілісін ... ... ... ... күресінің бағасын, өкінішке орай , өзге елдер түгілі өзіміз
толық зерттеп, тиісті бағасын бере алмай келеміз. Тіпті , 1986 ... ... ... , ... ... т.б. ... айтқан кездерде, әуелде
«Алматы оқиғасы» деп қана ... шын ... ... ... болып өткен Желтоқсан оқиғасын ... ... әлі ... ... байқалуда. Сондықтан Желтоқсан көтерілісінің
адамзат тарихында ерекше маңызы туралы ... ... ... ... тек ... ғана ... өзге де елдердің ... ... деп ... ... жылы ... ... қатысып тұтқындалған ке- зімде» ,-
деп жазады Хасен Қожа –Ахмет , ... ... ... ... ... не ... ... -деп екі жыл бойы шұқшиған
еді. Ұйымдасты- рушыларды ... ... КГБ көп ... әлекке түскен.
Желтоқсан көтерілісінің себебі ше? Себебі : өз жерін игере алмай ... ... ... , ... құқығын таптап , өзінікін ғана жөндеп , «
сенің дініңнен, тіліңнен, дәстүр, мәдениетіңнен менікі артық» деп , ... ... ... ... ... , итке айырбастай отырып
,көшпелілерге өркениет ... ... бас ... қырып жатып , ұлтын
ұмыттырып , ассимилияция- ға ұшыратқан ... ... ... ... ... ... ...
Ал көтерілісті ұйымдастырушылар кімдер десеңіз:
ОЛАР:1585 жылы ... ... ... ... ... ... ғасырда 14 жыл аттан түспей Ресей ... ... ... , 19-шы ... ... –Махамбеттер, Кенесары-Наурызбайлар, Есет,
Жанқожа, Сыздықтар , XX ғасыр- дың басында қазақты автономиялы ел етемін
деп ... ... мен ... ... , ... ... ... Алаш орда
партиясын құ- рып, қол бастап , соғысқа кірген Әлихан , Ахмет, Міржақып ... , ... ... қаны ... 30-шы жылдар- дағы сталиндік
кезеңде де қорлыққа төзбей бұрқ еткен , ... Адай ... –ақ ... ... ... үш ... ... қазақ халқының
үш жүзден астам көтерілістері ерлерінің рухы, ... ... ... ... ... отаршылдық түнекте де тәсілін
тауып халқына тарих шындығын айтпақ болған ғалымдарымыз,жа-
зушыларымыз Е.Бекмаханов,І.Есенберлиндер Желтоқсанды ұйым-
дастырушылар.
Желтоқсан көтерілісінен ... жыл ... осы ... сөз бола ... елдің аузынан әрдайым:»Желтоқсанның ақиқаты әлі
айтылған жоқ!» ... ... ғана ... ... неге ... ... көтерілу себебі туралы тарихқа терең бойламай-
ақ,әзірге ресми мойындалған бағаға тоқталсақ «Жел-
тоқсандықтар» туралы ... ... ... ... ... қарлығаштары»,»әкімшіл-әміршіл жүйе-
ге қарсы шыққандар» деген сөздер Алматының бас алаңындағы
ескерткіш тақтаға да ... ... ... ... ... әкелді? Оның пайдасын,әлде, Қазақстаннан гөрі
өзге мемлекеттер көрді ме? Егер халық ... ... ... жете алмаған болса оған ... ... ... ... ... ... ... бағытта зерттеу жұмыстары жүргізілуге тиіс.Сонда ғана Желтоқсан
көтерілісінің ақиқатына байланысты ... ... ... ... сөз, қағаз жүзінде жариялау бар да оны ... ... үшін ... ... істелінуі қажет екенін бәріміз де
түсінеміз.Ал тәуелсіздік ... ... ... отаршылдық
ретінде халқымызға істелінген қиянаттарды,келтіріл-
ген зиянды түзеу бағытында не ... ... ... ... тұ- ... жете ... ... несіне жасырайық. Жойылудың аз-
ақ алдында ... ... ... ... осы ... дейін оңалды ма?...
Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ғасырлар тоғысы» кітабынан алын-
ған мына бір сөзі ... ... ... ... ... ... ... тарихи маңызын толық дә- ... ... ... ... ... ... ұлттық ар-намысымен,құқық- тары мен
мүддесін қорғап ... ... ... ел ... лайық
екендігін көрсетуге ұмтылатын сын сағаттар болады. Егер ұлт ... үн қата ... оның ... бұ- ... егер халық
басына түскен мұндай сынақтан сүрінбей өтсе,басқа ... ... бұл ... ... халықтың тағдырында тарихи оқиға болып
қалады.
Үстіміздегі жылғы желтоқсанда халқымыз екі ұлы ... ... атап ... дайындалуда.Олар:Қазақстанның тәуелсіздік алуының 15 жылдығы
және Қазақстандағы Желтоқсан көтерілісінің (1986 ж.) 20 ... ... біз, ... өз ... атап ... ХХ ... тарихындағы аса көрнекті осы екінші күнге деген көзқарас
көңілдегідей емес.Қазақстанның ... мен ... ... ... ... рін ... рет осы көтеріліс білдіргеніне
қарамастан,яғни кеңестік ... ... ... отыр.Желтоқсандықтар уақыт
талабына лайықты үн қата білді.
Осы уақытқа ... біз оның ... ғана сөз етіп ... ... оның ... мәні,яғни осы оқиғадағы отансүйгіштік пен қаһармандық
туралы ... кез ... ... оның орыс ... бөлігінің тұтас бір тарихи
кезең деуге болатын осы 15 жыл ішінде өсіп-жетілген сана- ... ... ... және ... ... ... саяси әрі
құқықтық тұрғыдан жаңаша обьек-
тивті баға беруді барынша ... етіп ... ... ... ... жақты әрі жалған баға берудің сол кез-
дің өзінде жеткілікті негізі болмап еді,ал ... ... ... ... ... ... ... көп ұлтты халқымыз да- налық
танытып,сан түрлі арандатуларға ермеді.Бүгінгі күні ... ... ... ... белсенді қатысушыларының бірі Қ.Рысқұлбе- ковке Халық
Қаһарманы атағы беріліп,оның ерлігі ... ... ... ... ... қорықпай,қатыгездік- пен ... ... ... мен тә- ... мен мүддесі үшін ... ... ... ағаларымыз бен әпкелеріміздің жаппай
ерлігіне Қазақстан осы 15 ... ... ... неге ... ... деген сұрақ көптің көкейінде жүр.
Желтоқсан қаһармандары өздерін жаппай соққыға жығып,қақа- ған ... су ... ... ... ... ... жіберіп,сапер
күректерімен және шоқпарлармен қарулан- ған милицияның ... ... ... тары мен ... айдап
салынып,»бейбіт жасақтар» дей- тіндердің темір сыммен,арматурамен соққының
астынаалғанына, жаппай тұтқындауға қарсы тұрып,бірнеше күн бойы бүкіл ... бір ... ... ... ... түрде халықтың еркі мен мұң-
қайғысын жанына жалау етіп,республиканың дербестігіне, ... ... қол ... ... ... ... берді.олар
денсаулығын,болашағын,тіпті өмірін де ... ... ... ... мен ... ғы ... ... озық
ойлы бөлігінің бүгінде біз оларды неге ... ... ... неге үл- гі ... ... сұрақтар тұр.
Біз Алматы,Целиноград,Арқалық,Ақтөбе,Жамбыл,Жезқазған,
Қарағанды,Көкшетау,Павлодар,Өскемен,Талдықорған,Шымкент және басқа да елді-
мекендерде ... ... ... ... ... орыс ... немесе
басқа да ұлттардың өкілдеріне қарсы бағытталмағанына кәміл сенеміз.Олар
саяси және әлеуметтік ... үшін ... ... және ... ... мен ... ... мақсат
тұтты.Оның үстіне,Қазақстанның нағыз патриоттары--өзге ұлт өкілдері,оның
ішінде Н.К.Фокина,И.Г.Дауранов сияқты ... да ... ... шықты.Қылмыстық және әкімшілік жауапқа ... ... шара ... ... ... жатқан жерінен көшірілгендер арасында басқа ұлт өкілдері
де бол- ... ... ... ... ... алған милиционерлер мен солдаттар баррикаданың
қай жағында жүргеніне қарамастан,олар да сол кездегі партиялық ... ... ... ... Бұл ... тиісті орындардың
материалдарында бұлтартпас дәлелдер бар.
Қазақ халқына қай кезде болмасын интернационализм,төзімді- лік және
Қазақстанда ... ... ... ұлт ... деген құр- мет сияқты асыл
қасиеттер тән болып келді.Сондықтан,оқиғаға ... ... ... ... эт- ... ... қағылған қажетсіз
сынаны алып тастау мемле- кетте жүргізіліп отырған ... ... ... ... , ... және ... ... одан әрі нығайту сияқты
асыл мұратымызға қол жеткізудің айқын айғағы,сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және ... жалған түсіну салдарынан жаңылыс басқандардың да ... ... ... бұл қиын түйінді келешекке
қалдырмауға тиіспіз.
Қазақстандағы Желтоқсан (1986 ж.) ... жаңа ... ... ... ... алып ... ұлттар
мен ұлыстардың еркіндікке ұмтылысының бастамасы ... ... ... ара ... ның ... ... жол
ашты.Алайда,әлем осы өзгеріс- тердің бастауында ... ... үшін біз ... өз ... ... ... ... толыққанды
баға беруге тиіспіз.Халықаралық қоғамдастықтың көзге көрініп ... ... ... ... мен қадір-қасиетін арттырды.
«Алматыда халықты көшеге шығарған не нәрсе? Не қыжыл? ... ... ... ... ... ... Сол кезде «қазақ
мектептері жабылып,ана тілін ұмытқанға,тарихы айтылмаған ... ... ма?» ... таяз ... ... қоятындар да табылды.Ал,шын
мәнінде,өз ... ... ... ... ... ... жүріп,күшеюі,басқа ұлттарда қазақ халқы өз
елдігін,дәстүрін қорғай алмайтын ынжық,намысы төмен халық ... ... ... келе ... тілі,мәдениеті өмірге қажеті жоқ деген пікір қа-
лыптасып,ол тікелей халқымызға да ... ... ... мәдениеті жылдар бойы төмендеп,кері тартып тұрған шөпке
шырпы тастаумен бірдей болды.Әркімге енді бізді басқа ұлттар ... ... ой ... ... ... оқиғасы қазақтың өзін біреуден ... ... ... төмендетуінде,ұлттар теңдігінде лениндік
принциптердің сақталуына ... ... ... ... екінші ретте ғана ұлтшылдық сөзін қолданған жөн.Оқиғада
мұндағы біріншісі—себеп те,екіншісі—салдар.
Бір түйін ой (қорытынды):
1.1986 ж. ... ... ... 1905 ... еске тү-
сіреді.Онда Санк-Петербургте қанды жексенбі ... ... ... осы екі құбылыс үш күннің ішінде ... ... ... ... поп бас- ... ... ... бастаған
патша охранкасы ұйымдас- тырды.Алматы желтоқсанын ... І-ІІ курс ... ... ... сенгің келмейді.Жастар
өздерінің лидерлерін апаттан ... ... енді ... тарихқа
айналған сәтте оның көсемі кім?—деген сауалға жауап іздер кез келді.
2.Желтоқсан күндері ... ... ... ... ... жоқ. ... ұсталып,милицияға әкелінгендер ішінде 25 орыс, 18 ұй- ғыр, 10 ... ... бары ... ... ... ... Қазақстан
халықтарының өкілдері.Бұл болса тоталитар- лық команданың ... жапа ... ... ... ... ... ... халқы,оның ішінде орыс
халқы бар екендігін көрсетеді.Е.Евтушенко:»Никто,как русские,так неспасал
других, ... как ... сам себя не ... әділ-ақ.Проблема
жан-жақты көрсетеді.
3.»1986—Желтоқсан» жалғыз жастарды ғана қақсатып ... ... ... ... желі ... гүлді,
Оңдырып нұрды,
Көңілде мұңды із қалды.—дегендей,ол барша қазақ халқына, оның зиялы
қауымына әсер ... 1937 ... ... террорға
ілікті,қудалауға,сенімсіздікке түсті.Міне,сондықтан да «1986 желтоқсан және
зиялы қауым» арнайы зерттеуді қажет етеді.
4.Қозғалыс 1986 желтоқсанның үш ... ... тұ- тас ... ... ... ... ... өміріне әсер етті,ұлттық сананы
өсірді,ұлттық рухты жандандырды.Міне, сон- ... да ... ... қайнарын,оның маңызын,әсерін,жалпыұлттық дәрежеде қарауы
абзал.
«Желтоқсан—1986» --1931 жылдан басталған ұлт-азаттық қоз- ғалыстың
құрамды бөлігі,оның азаттық пен ... ... ұзақ ... ... 20 ... ... 1986 ... Желтоқсанның ұлылығын
ұғынамыз және лайықты баға ... деп ... ... ... ... Қазақстанның бола- шағы—бүгінгі жастар-мына
біздердің қолымызда!

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Маркетингтік коммуникация түсінігі мен түрлері38 бет
"Түйсік пен қабылдаудың патологиясы."3 бет
Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу принципі76 бет
Абайдың жантанулық көзқарастары5 бет
Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделді қорғаудың жалпы сипаттамасы46 бет
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді Азаматтық-құқықтық қорғау73 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Жаратылыстанудың ғылым мен мәдениет системасындағы орны3 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь