Есімшелердің есімдерше жұмсалу қызметі


«Жұмсалу мүмкіндігі» тіркесін жиі қолдануымыздың мәні мынада: бұл термин функционалды грамматика аясында жиі қолданылады. Онда тілдік құралдың жұмсалу ауқымы, жұмсалу мүмкіндігі, жұмсалудың нәтижесі болатындығы айтылады. Осы ерекшеліктер тұрғысынан функция (семантикалық) ұғымын екі түрлі қатынаста алып қарастыруға болады. Бұл қатынасты нақтылап аспект, бағыт түрінде түсіндіреміз. Олар: потенциалдық және нәтижелік. Жалпы функция дегеніміз – қандай да бір тіл бірлігінің сөйлеудегі атқаратын қызметі, тиесілі жүгі, мақсаттық қолданысы.
«Потенциалдық аспектіден функция (Фп) дегеніміз – тіл жүйесіндегі тіл бірлігінің белгілі бір семантикалық қызметті орындау қабілеті және соған сәйкес жұмсалымдық қоры.
Нәтижелік аспектіден функция (Фн) дегеніміз – тіл бірлігінің тілдік ортамен өзара арақатынастағы жұмсалымдық нәтижесі, яғни айтылуға тиісті ойдың (мақсаттың) сөйлеуде жүзеге асуы» , - дейді осы мәселеге қалам тартып жүрген ғалым А.Жаңабекова.
Осыған байланысты есімшелердің есімдер сияқты жұмсалуының сыры есімше тұлғаларының функциялық жұрнақ болуымен қатар сөзжасамдық жұрнақ болып та қызмет атқаратын қасиетінен емес пе екен деген ой туындайды. Бұған бірнеше дәлелдер келтіруге болады. Біріншіден, тілімізде етістік негізді туынды сын есімдер бар. Олардың барлығы сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы, көргіш, бақырауық, озық, оқтаушы, шашыраңқы, түрме, ұнамды, мақтаншақ, жылауық, жасамыс, білгір және т.б.
Бұл жұрнақтар жөнінде арнайы диссертация да қорғалды Осындағы келтірілген етістіктен туынды сын есім туғызатын жұрнақтардың кейбіреуімен есімше тұлғалары кейде синонимдес келіп отырады. Мысалы, -ғақ, -гек, -қақ, кек жұрнақтарымен есімшенің -ған, -ген, -қан, -кен қосымшалары мағыналас келеді. Салыстырыңыз: қашқақ-қашаған, жүргек-жүреген, бергек-береген сондай-ақ кейде -қар, -кер жұрнақтарымен де мәндес келеді: өткір-өтеген, тыпқыр-табаған, алғыр-алаған және т.б.
Б.Қ.Омар -аған -еген жұрнағын етістіктен сын есім тудыратын өнімсіз қосымшаға жатқызады Бұл жұрнақ қимылдың қайталануын білдіреді. Құрамындағы -а қимылдың көп және тез қайталануын білдірсе, -ған, -ген есімшесінің жұрнағы болып есептеледі. Онымен синонимдес келетін -ған, ген, -қан, -кен қосымшалары Н.А.Баскаков, А.Гулямов, В.В.Решетов, Н.А.Кононов, В.Н.Насилов еңбектерінде талданып, оның да мағынасы қимылдың қайталануымен байланысты көрсетілген. Б.Омардың айтуынша -аған, -еген қосымшасының мағынасы қимылдың қайталануымен қимылдың орындалуының тездігін білдіретін мағына оғыз, қарлұқ, қыпшақ тобындағы тілдерде кездесетіні және -қын, -кін қосымшасымен мағыналарының жақындығын, арғы тегі өткен шақты білдіретін -он, -ен формалары екенін айтқан ғалымдар бар екен . Қалай болғанда да, есімшенің -ған тұлғасының осы етістікте сын есім тудыратын жұрнақтармен бір ұқсастығы бары айқын. Жалпылай алғанда ол да етістікті сын есімге айналдырып тұр және өте белсенді қолданылады. Ал етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтар қолданылу жиілігіне және әмбебаптығына қарай өнімді өнімсіз деп бөлінетіндігі белгілі.
1 Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. –Алматы, 1992. –444 б.
2 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. –Алматы, 1999. –581 б.
3 Қазақ грамматикасы. –Астана, 2002. –783 б.
4 Словарь по языкознанию. –Алматы, 1998. –540 б.
5 Қазақ тілі (энциклопедия). –Алматы, 1998. –508 б.
6 Салқынбай А. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. –Алматы, 1998. –301 б.
7 Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. –Алматы, 2005. –439 б.
8 Қапалбеков Б. Көсемшелердің жұмсалу өрісі. –Алматы, 2006. –161 б.
9 Ақкөзов Ә. Сапалық сын есімдердің семантикасы. –Алматы, 2005. –166 б.
10 Фердинанд де Соссюр. Труды по языкознанию. –Москва, 1977. 695 с.
11 Қапалбеков Б. Көсемше бағыныңқылардың дамып қалыптасуы мен мағыналық түрлері. Филол.ғылым.канд.дисс. –Алматы, 2000. 150 б.
12 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1991. –381 б.
13 Хасенова А. Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты. –Алматы, 1971. –307 б.
14 Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казах-киргизского языка.Часть І, изд. 1894 г., –Санк-Петербург. – 154 с.
15 Ерғалиев Т. Қазақ тіліндегі есімше категориясы. –Алматы, 1958. –80 б.
16 Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер. –Алматы, 1959. –176 б.
17 Маманов Ы. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы, 1966. –183 б.
18 Оразов М. Етістік. –Алматы, 2001. –385 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Есімшелердің есімдерше жұмсалу қызметі

Жұмсалу мүмкіндігі тіркесін жиі қолдануымыздың мәні мынада: бұл
термин функционалды грамматика аясында жиі қолданылады. Онда тілдік
құралдың жұмсалу ауқымы, жұмсалу мүмкіндігі, жұмсалудың нәтижесі
болатындығы айтылады. Осы ерекшеліктер тұрғысынан функция (семантикалық)
ұғымын екі түрлі қатынаста алып қарастыруға болады. Бұл қатынасты нақтылап
аспект, бағыт түрінде түсіндіреміз. Олар: потенциалдық және нәтижелік.
Жалпы функция дегеніміз – қандай да бір тіл бірлігінің сөйлеудегі атқаратын
қызметі, тиесілі жүгі, мақсаттық қолданысы.
Потенциалдық аспектіден функция (Фп) дегеніміз – тіл жүйесіндегі тіл
бірлігінің белгілі бір семантикалық қызметті орындау қабілеті және соған
сәйкес жұмсалымдық қоры.
Нәтижелік аспектіден функция (Фн) дегеніміз – тіл бірлігінің тілдік
ортамен өзара арақатынастағы жұмсалымдық нәтижесі, яғни айтылуға тиісті
ойдың (мақсаттың) сөйлеуде жүзеге асуы , - дейді осы мәселеге қалам тартып
жүрген ғалым А.Жаңабекова.
Осыған байланысты есімшелердің есімдер сияқты жұмсалуының сыры есімше
тұлғаларының функциялық жұрнақ болуымен қатар сөзжасамдық жұрнақ болып та
қызмет атқаратын қасиетінен емес пе екен деген ой туындайды. Бұған бірнеше
дәлелдер келтіруге болады. Біріншіден, тілімізде етістік негізді туынды сын
есімдер бар. Олардың барлығы сөзжасамдық жұрнақтар арқылы жасалады. Мысалы,
көргіш, бақырауық, озық, оқтаушы, шашыраңқы, түрме, ұнамды, мақтаншақ,
жылауық, жасамыс, білгір және т.б.
Бұл жұрнақтар жөнінде арнайы диссертация да қорғалды Осындағы
келтірілген етістіктен туынды сын есім туғызатын жұрнақтардың кейбіреуімен
есімше тұлғалары кейде синонимдес келіп отырады. Мысалы, -ғақ, -гек, -қақ,
кек жұрнақтарымен есімшенің -ған, -ген, -қан, -кен қосымшалары мағыналас
келеді. Салыстырыңыз: қашқақ-қашаған, жүргек-жүреген, бергек-береген сондай-
ақ кейде -қар, -кер жұрнақтарымен де мәндес келеді: өткір-өтеген, тыпқыр-
табаған, алғыр-алаған және т.б.
Б.Қ.Омар -аған -еген жұрнағын етістіктен сын есім тудыратын өнімсіз
қосымшаға жатқызады Бұл жұрнақ қимылдың қайталануын білдіреді. Құрамындағы
-а қимылдың көп және тез қайталануын білдірсе, -ған, -ген есімшесінің
жұрнағы болып есептеледі. Онымен синонимдес келетін -ған, ген, -қан, -кен
қосымшалары Н.А.Баскаков, А.Гулямов, В.В.Решетов, Н.А.Кононов, В.Н.Насилов
еңбектерінде талданып, оның да мағынасы қимылдың қайталануымен байланысты
көрсетілген. Б.Омардың айтуынша -аған, -еген қосымшасының мағынасы қимылдың
қайталануымен қимылдың орындалуының тездігін білдіретін мағына оғыз,
қарлұқ, қыпшақ тобындағы тілдерде кездесетіні және -қын, -кін қосымшасымен
мағыналарының жақындығын, арғы тегі өткен шақты білдіретін -он, -ен
формалары екенін айтқан ғалымдар бар екен . Қалай болғанда да, есімшенің
-ған тұлғасының осы етістікте сын есім тудыратын жұрнақтармен бір ұқсастығы
бары айқын. Жалпылай алғанда ол да етістікті сын есімге айналдырып тұр және
өте белсенді қолданылады. Ал етістіктен сын есім тудыратын жұрнақтар
қолданылу жиілігіне және әмбебаптығына қарай өнімді өнімсіз деп
бөлінетіндігі белгілі.
Сонымен есімшенің есімдерше жұмсалуының өзі бірнеше кезеңдерден
тұратын парадигмалық қатар құрайды. Алдымен етістік есімше тұрғасы жалғану
арқылы сын есімнің қызметін атқару құқығын иемденеді. Одан кейін барлық сын
есімдер сияқты заттанады. Бұл екінші өзгерісі, үшінші өзгерісі зат
есімдерше көптеліп, тәуелденіп, септеліп, жіктеліп барлық сөйлем мүшесінің
қызметін атқара бастайды. Бұны кестеге түсіріп көрсетсек мынадай
жұмсалымдық парадигмалық қатар шығады.
5-кесте. Есімшенің парадигмасы
1 Етістік мағынасында жұмсалуы Жігіт оқыған
2 Сын есімше жұмсалуы Оқыған жігіт
3 Заттанып, зат есімше жұмсалуы Оқығандар келді
4 Барлық сөйлем мүшесінің қызметін Зат есімше түрленеді
атқару

Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметінің кестедегі төртінші
тармақ арасында деңгейаралық байланыс бары байқалады. өйткені есімшелер
бағыныңқының баяндауышы болуы үшін әртүрлі қосымшаларды үстеп немесе
септеулік шылауларды ертіп тиянақсызданады. Есімшелер барлық сөйлем
мүшесінің қызметін атқарғанда да тұлғалық өзгерістерге ұшырайды.
Орыс тілінде есімшелер арқылы құрмаласқан басыңқы және бағыныңқы
сыңарлар көсемшелер сияқты ортақ бастауышты болып сабақтаса алмайды. Бұл
туралы Н.А.Козинцева былай дейді: В отличие от деепричастий причастия не
требуют односубъектности главного и второпстепенного действий .
Қазақ тіл білімінде кезінде осы ортақ бастауышты сөйлемдер туралы
үлкен айтыс болғандығы белгілі. Кейбір ғалымдар ортақ бастауышты
сөйлемдерді күрделенген сөйлемге жатқызса, кей ғалымдар оны құрмаласқа
жатқызған болатын. Бұл мәселе қазақ тілімен құрылымдық табиғаты бір туыстас
түркі тілдеріне ортақ болып отыр. Кезінде Кеңес Одағы Ұлттық Академиясының
Сібір бөлімшесінде осы күрделі құрылымдардың синтаксистік мәртебесіне
қатысты пікірталас болғандығы ғылым тарихында белгілі. Бұл туралы
М.И.Черемисинаның пікірін келтіре кетейік: Теоретическое прояснения
содержательной стороны (синтоксионема) понятия осложненные предложения
представляется мне весьма актуальной задачей. Это особенно важно с точки
зрения практических задач, стоящих сейчас через специалистами по языкам
Сибири, которым предстоит в ближайшие годы создать синтаксические описания
тюркских, тунгусо-маньжурских, бурятского, обено-угорских, самодийских
языков.
Морфологиялық құрылымы өзгеше тілдердің жүйесі де өзгеше болатындығы
белгілі. Сондықтан түркі тілдеріндегі күрделі құрылымдарға еуропалық
өлшемдерді таңуға болмайды. Дәстүрлі тілдік таным бойынша құрмалас
сөйлемнің классикалық түрі – дербес екі жай сөйлем. Олар жалғаулық,
демеулік шылаулар арқылы байланысады. Бүгінгі күнге дейінгі құрмалас
сөйлемге тек құрылымдық талаптар ғана қойылып келді. Айталық әр сыңардың өз
предикативтік орталығы болуы керек. Олар үтір арқылы, қос нүкте арқылы,
Ахмет Байтұрсыновша айтқанда, кіші тыныс арқылы ажыратылып тұруы керек.
Және де екі сөйлемге тән ортақ тілдік бірлік болмауы керек және т.б. Жалпы
тіл біліміндегі құрмалас сөйлемдерді танудағы осындай талаптардың
нәтижесінде қазақ тіл білімінде ортақ бастауышты сөйлемдер құрмаласқа
жатқызылмайды. Біздің ойымызша бұнда формалділік басым. Мына мысалға көңіл
аударайық: Болат алдыға озып барып, есік ашты. Болат алдыға озып барып
есікті өзі ашты. Бұл сөйлемдердегі жалпы хабар беру. Логикалық субъект те
біреу – тек екіге жарылып тұр (Болат, өзі). Бірақ жоғарыдағы жалпы тіл
білімінде қалыптасқан құрмаласты тануға қатысты талаптар бойынша бірі жай
сөйлемге, екіншісі құрмаласқа жатқызылады.
Сөйлемдердің құрылымдық типтеріне қатысты қолданылатын терминдердің
өзінде ерекшеліктен гөрі ұқсастық басым. Орыс тіліндегі синтаксис
(құрмалас) осложненное (күрделенген) терминдер бір-бірінен онша алшақ кетіп
тұрған жоқ. Құрмаластар күрделеніп болған сөйлемдер болса, күрделенген
сөйлемдер күрделену үстіндегі бірақ құрмаластың дәрежесіне жетпеген
сөйлемдер болып табылады. Бұл мәселеге қазақ синтаксисінің тарихында алғаш
рет Н.Сауранбаев көңіл аударған болатын: Сөйтіп, жай сөйлемдегі дағдылы
анықтауыштан басқа екі түрлі анықтауыш болатындығы белгілі болды. Оның бірі
– есімше анықтауыш үйірлі мүше, екіншісі – анықтауыш бағыныңқылы сөйлем.
Есімше анықтауыш үйірлі мүше деп – етістіктің өзіне қарасты сөздермен
есімше түрінде өз субъектісін анықтаған түрін айтамыз . Мына мысалға назар
аударайық: Студенттер емтихандарын уақытында өткізіп демалысқа кетті –
Емтихандарын уақытында өткізген студенттер демалысқа кетті. Байқап
отырғанымыздай күрделі құрылым түзу кезінде есімше көсемше тұлғалармен
синоним болып келеді екен. Грамматикалық түзілімі мүлде бөлек, құрылымдық
механизмі де екі түрлі сөйлемдер ортақ мағынада қолданылған. Бірінші сөйлем
ортақ бастауышты күрделенген сөйлем де, екіншісі есімшелі үйірлі анықтауыш.
Құрылымдардың екі түрлі болып айтылуына көсемшенің -іп жұрнағы мен
есімшенің -ған жұрнағының синоним қолданылуы себеп болып тұр. Сөйлемдердің
синонимділігі жөнінде арнайы еңбек жазған академик М.Серғалиев та бұл
пікірімізді растайды: Көсемше тұлғалы деп етістігі барыс тұлғалы сөзбен
және үшін шылауы селбескен сөзбен алмасады. Мысалы: Телеграмма бермеді деп
жазғырма, сендерді мазалағым келмеді (М.Иманжанов) деген сөйлемдегі
себептілік-қатынастағы сөз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Есімшелердің етістіктерше жұмсалу қызметі
Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі
Есімшелердің тіл жүйесіндегі жұмсалу парадигмасы
Есімшелердің күрделі құрылым жасауға қатысуы
Есімшелердің қалыптасу тарихы
Есімше тұлғаларының грамматикалық қызметі
Абайдың қара сөздеріндегі көсемшенің синтаксистік қызметі
Сөз этикет бірліктерінің қолдану орны мен жұмсалу аясы
Есімше тұлғаларыy барлық тіл деңгейлері тұрғысынан қарастыру
Тілдің грамматикалық құрылысы, оның қызметі
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

MasterCard Visa


WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь