Түргеш қағанаты

Түргеш қағанатының жер аумағы, халқы. Қағанаттың жері Орта Азияның оңтүстік-шығысында Шаш (Ташкент) қаласынан Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Тұрфан қалаларына дейінгі аралықты қамтыды. Орталығы Суяб қаласы болды.
Халқының құрамы түрік тілдес тайпалардан тұрды. Түргештер туралы алғашқы деректер "Күлтегін" ескерткішінде және қытай жазба деректерінде кездеседі. Түргеш тайпалары VI ғасырда Шу, Іле өзендері аралығындағы үлкен аймақты мекендеді жөне Жетісудағы керуен жолдарының көбі солардың бақылауында болды. Бұл кезде түргештер Батыс Түрік қағанатының сол қанатына енген, адам саны жағынан басым тайпа болған. Түргеш қағанатының өз алдына жеке билік құрған кезеңі туралы "Күлтегін" жазбаларында біршама жақсы жазылған.
Түргештер көшпелі және жартылай көшпелі мал өсірумен, жартылай отырықшы егін салумен шұғылданды. Ел сауда, қолөнермен де айналысты. Аң аулау да кәсіптің бір түрі еді. Алайда аң аулау бай-шонжарлар үшін көңіл көтеріп, сауық құру болса, ал кедейлер күн көру, жан бағу үшін айналысқан.
Соғдылардың Жетісуға қоныстануы туралы әр түрлі пікірлер бар. Олардың бірінде соғдылар негізінен саудамен айналысатын халық болғандықтан, осы сауда арқылы келіп қоныстанған дейді. Ал екінші бір пікірде соғды диқандары мен саудагерлері Бұхараның өмірі Абруйдың алым-салықты көп алып, қысым көрсетуіне шыдамай, қоныс аударуңа мәжбүр болған. Үшінші пікірде арабтардың жаулап алуымен байланыстырылады. Тарихи жағынан алып қарағанда бұл үш пікірдің үшеуі де белгілі бір жағдайларда байланысты соғдылардың шығысқа қарай қоныс аудара бастағанын теріске шығармайды. Соғдылардың қоныс аударуыңа осы үш себептің әсер еткендігі - тарихи шындық.
ҚАРЛҰҚ ҚАҒАНАТЫ (756-940 ж.)
Қарлұқ қағанатының құрамы және олардың орналасқан жерлері. Қазба деректерде қарлұқтар біздің заманымыздың V ғасырындағы тирек тайпаларының құрамында кездеседі. Қытай деректерінде қарлұқтардың бұлақ руы Алтай тйуының баурайын мекендейтіндігі хабарланады. Ал VII ғасырдың басындағы қытайдың "Таншу" әулеттік хроникасында қарлұқтардың түрік тілдес тайпалардың бір тармағы екендігі, олардың
        
        ТҮРГЕШ ҚАҒАНАТЫ (70І-756 ж.)
Түргеш қағанатының жер аумағы, халқы. Қағанаттың жері Орта Азияның
оңтүстік-шығысында Шаш ... ... ... Түркістандағы Бесбалық,
Тұрфан қалаларына дейінгі аралықты қамтыды. Орталығы Суяб қаласы болды.
Халқының құрамы түрік тілдес ... ... ... ... ... ... ескерткішінде және қытай жазба деректерінде
кездеседі. Түргеш тайпалары VI ... Шу, Іле ... ... ... мекендеді жөне Жетісудағы керуен ... көбі ... ... Бұл ... ... ... ... қағанатының сол қанатына
енген, адам саны жағынан басым тайпа болған. Түргеш қағанатының өз алдына
жеке билік құрған ... ... ... ... біршама жақсы
жазылған.
Түргештер көшпелі және жартылай көшпелі мал өсірумен, ... егін ... ... Ел ... ... де айналысты. Аң
аулау да кәсіптің бір түрі еді. Алайда аң аулау бай-шонжарлар үшін ... ... құру ... ал ... күн ... жан бағу үшін ... ... қоныстануы туралы әр түрлі пікірлер бар. Олардың
бірінде ... ... ... ... ... ... ... арқылы келіп қоныстанған дейді. Ал екінші бір пікірде соғды диқандары
мен ... ... ... Абруйдың алым-салықты көп алып, қысым
көрсетуіне шыдамай, қоныс аударуңа мәжбүр болған. Үшінші пікірде арабтардың
жаулап алуымен ... ... ... алып ... бұл ... ... де ... бір жағдайларда байланысты соғдылардың шығысқа
қарай қоныс аудара бастағанын ... ... ... ... осы үш ... әсер ... - ... шындық.
ҚАРЛҰҚ ҚАҒАНАТЫ (756-940 ж.)
Қарлұқ қағанатының құрамы және ... ... ... ... ... біздің заманымыздың V ғасырындағы тирек тайпаларының
құрамында ... ... ... қарлұқтардың бұлақ руы Алтай
тйуының ... ... ... Ал VII ... басындағы
қытайдың "Таншу" әулеттік хроникасында қарлұқтардың түрік тілдес
тайпалардың бір ... ... ... ... ... ... ... тайпалардың бар екендігі көрсетілген.
Қағанаттын орталығы Суяб қаласы болды. Билікті өз қолдарына алған
қарлұқтар Қытайдан ... ... ... ... ... ... Ташкент
қалаларын жаулап алған кездерін жақсы білетін еді. ... ... ... де ... ... ... ... қауіп бол-дырмау үшін 766-
775 жылдары Қашғарияны жаулап алып, шығыстағы шекарасын кеңейтеді.
Қағанаттың шаруашылығының дамуы ... екі ... ... болады. Бірінші бағыты - жартылай көшпелі, жартылай отырықшы мал
шаруашылығы, екінші ... - ... егін ... кезде өмір сүрген халықтардың мәдениетін екі ... ... ... ... ... ... болса, екіншісі - рухани
мәдениеті.
ТҮРІК КАҒАНАТЫ (552-603 ж.)
Біздің жерімізде ерте орта ... ірге ... ... ... бірі - ... ... ... этнонимі қытай жылнамаларында
542 жылдан бері белгілі. Ал түріктердің мемлекеттік дәрежеге ... ... ... жылы ... ... қытай елшісі келіп, көп ұзамай екі ел
арасында бейбіт қарым-қатынас орнайды. Алайда ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... бас ... бастайды. Түрік қолбасшысы
Бумын Жужан қағаны Анағұй қағанға қалай тиісудің жолын іздейді. Ол ... ... ... ... ... ... әйелдікке берсін деп елші жібереді.
Мұны естіген Анағұй қаған ашуланып, менің есігімде темір ... ... ... ... ... қалай ғана дәті барды екен деп Бумын ... ... ... да ... ... ... болса керек. Ол
жәбірленуші ретінде, енді Жужан қағанымен ... ... ... ... шешіп, онымен шайқасудың сәтін күтеді.
Түрік қағанатының негізгі құрамы түрік тілдес халықтар болды. Олардың
ішінде басым көпшілігі теле (тирек) тайпалары. Теле - ... ... ... ортақ атауы. Қытай шежіресі бойынша, "теле" сөзінен ... ... ... да ... мен "түрік" сөзі бір мағынаны білдіреді.
Түрік қағанатының құрамында отыздан аса теле ... ... ... ... оғыз, ұйғыр, дулу, үйсін, тағы басқа тайпалар бар.
Қағанат ... ... ... және ... ... мал
шаруашылығымен айналысты. Қыстаулары Іле, Шу, Талас, Ертіс, Сырдария сияқты
ірі өзен бойларындағы тоғайлы жерлерде ... тау ... ... ... ... ... ... от-суы мол, қысы жайлы еді.
Төрт түлік мал өсірген. Мал өнімдері (жүн, ет, тері, сүт) жесе ... ... ... келген халыңтың мәдениеті олардың шаруашылық түріне байланысты.
Сондықтан да түріктердің баспанасы көші-конға ыңғайлы киізүй ... ... үй тез ... тез ... қолайлы еді. Қыстауда түріктер жерден
қазылған жеркепедерде немесе тастан, ағаш, қамыстан ... ... ... ... (603-704 ж.)
Батыс Түрік қағанатының жер аумағы. Түрік қағанаты 603 жылы Батыс,
Шығыс ... ... ... ... алып жатқан жері анықтала бастады.
Батыс қағандық оңтүстік-шығысында Іле, Шу ... ... ... Еділ мен ... өзенінің төменгі ағысына дейін, ал ... Есіл мен ... ... ... ... ... алып ... Ал
оңтүстік-батысында Тарым, Әмудария өзендеріне дейінгі аймақты қол астына
қаратты. Батыс ... ... Шу ... ... Суяб ... ... ордасы (қазіргі Жамбыл облысының жеріндегі) Мыңбұлақта орналасты.
Алғашқы кезде қағандықты Тардуш (Дато) қаған ... Бұл ... ... ... ... кезі еді. Ал Шығыс Түрік қағанаты
керісінше, саяси ... ... ... ... ... ... ... Түрік қағанатының мұндай күйге түсіп отырғанын білген Тардуш
қаған оларды басып алуды, екі қағанатты қайта қосуды да ойластырды. Ол ... іске ... үшін ... теле ... ... ... ... жерін
басып та алған. Сөйтіп өзін Шығыс Түрік ... да ... ... ... ... ... оған ... көтеріледі.
Қағанаттың бірінші басшысы - қаған жоғарғы билеуші және әскербасы
саналды. Қағанның билігі ... ... ... беріліп отырды. Одан
кейінгі билік қаған сайлаған ұлықтың қолына берілді. ... ... ... ... ... ақсүйектер өкілдерінің қолында болған.
Оларға ябғу, шад, елтебер сияқты атақтар беріліп отырған. Ал сот ... мен ... ... ... ... ... ... ті-
регі бектер болған. Қарапайым халықты "қара ... деп ... ... ... ... ... - ... жайылымға
негізделген жартылай мал шаруашылығы құрайды. Малы жоқ немесе малы аз кедей
шаруалар жер өңдеу ... ... ... ерте орта ... және ... ... жерінде Испиджаб, Тараз, Талхир,
Алмалық сияқты қалалар дами бастаған. Олардың айнадасындағы ... ... ... ... көрсетеді. Қолөнер де өркендеген.
ОҒЫЗ МЕМЛЕКЕТІ
(IX ғасырдың соңы -XI ғасырдың ... ... ... жер аумағы. IX ғасырдың аяғы - X ғасырдың
басында Сырдарияның орта және ... ... Оғыз ... ... осы өзеннің бойындағы Янги-кент(Жаяа Гузия) қаласы болды.
Түрік тілдес оғыз ... ерте орта ... ... және ... өмір сүрген. VII ғасырда Батыс Жетісуды мекендеген оғыз тайпалары
Түрік қағандығының құрамында болған. Батыс Түрік және ... ... ... ... ... ... кейін оғыздар Сыр бойына
ығысқан.
Оғыздардың құрамына қангар-печенегтердің ... жөне ... Арал ... және Каспий бойының далалық тайпалары - ... ... ... арғы тегі үнді-еуропалықтар, финнугорлар да
кірген.
Оғыздар Еуразияның саяси және әскери тарихында маңызды рөл ... Еділ мен ... ... ... ... ... өздеріне
қаратады. Еділ бойындағы печенегтермен болған ... ... ... ... ... бір өзен бар еді. ...жағасында Қаратау ... ... ... соғыс болды... Итиль өзенінің суы қып-қызыл болды" деген
жолдар кезігеді. Бұл хабар печенегтердің ойсырай ... ... жылы оғыз ... Киев ... ... ... қарсы әскери одақ
құрады. Нәтижесінде Хазар қағанаты талқандалады. Бұл ... ... ... ... ... "Ұрысбек оғлы Сақлаппен келісім жасалған"
дейді. Мұндағы "Ұрысбек оғлы ... деп ...... ұлы ... ... көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығымен
айналысты. Жартылай көшпелілердің ... ... ... ... ... ... Сырдың орта және төменгі ағысында, Арал теңізі
жағалауларында болды. Ал ... ... ... ... ... аймағын
жайлаған. Әл-Бируни оғыздардың күз айларында Хорезм шекарасында, ал кейбір
бөліктерінің ... ... ... ... ... ... пен қолөнердің басты, дамыған түрі малдан алынған
өнімді ... ... ... ... ... аяқ ... ... садақтың
қабы, қорамсақ, ат әбзелдері, торсық, саба, мес секілді бұйымдар жасалды.
Ал малдың жүнінен киім, ... ... ... ... арқан, көген, желі
сияқты тағы ... да ... ... бұйымдар дайындалды. Киім-кешек
қосымша аң терілерінен де тігілген.
ҚАРАХАН МЕМЛЕКЕТІ (942-1212 ж.)
Хғасырдың орта кезінде Жетісу ... мен ... ... ... ... ... құрылды. Орталығы Баласағұн қаласы болды.
Мемлекеттің негізін ... Кұл ... ... ... (915-955
ж.) қалады. Ислам дінін қабылдаған Сатұқ Боғрахан ... ... ... ... ... ... шығады. Ол билеп отырған Тараз бен
Қашғарды да бағындырады. Сөйтіп ... бір ... ... ... ... ... қағанатының ыдырауына байланысты батыста
Жетісудан Испиджабқа және ... ... ... ... ... ... ... билігі қағанның (хан) қолында болған. Билік мұрагерлік
жолымен беріліп отырды. Билік иелері қатарына ханның ұрпақтары- ... ... ... ... ... ... ... үлестік жерлер болды.
Басқару жүйесі осы үлкен және ... екі ... ... ... қарай
жіктелді. Хан кеңесшісі қызметін уәзірлері атқарды. Бұлар Қарлұқ қағанаты
кезіндегі "көл - ... ... еді. ... ... ... "көл - ... кел-кесір, ұшан-теңіз ақыл-ой деген мағынаны
білдірген.
Мемлекеттің негізін қалаушы Сатұқ Боғрахан өлген соң, ел ... ... ... ... 955 жылы ... ... Мұса ... Ол
өзінің ықпалын күшейту үшін 960 жылы ислам дінін мемлекеттік дін ретінде
жариялайды. ... ... ... ... ... ... ... екінші баласы Сүлеймен-ілік Баласағұнда билік жүргізді. Аз
уақыттан кейін Мұса қаза болған соң оның ... Әли ... (960-990 ж.) ... ... Жетісу аймағындағы шаруашылығы басты екі бағытта
жүргізілді.
Бірінші, Тараз, Талхир, Баласағұн сияқты ірі қалаларда және ... ... ... ... ... ... ... Ал екінші, далалы, таулы, қыратты ... ... ... ... мал ... ... ... кезінде кедейленген малшылар мен ... ... мен қала ... саны ... Жаппай отырықшылықтың етек
алуы қыстақ-кенттердің қатарын көбейте бастайды.
НАЙМАНДАР, КЕРЕЙІТТЕР, ЖАЛАЙЫРЛАР
VIII ғасырдағы жазба деректерде сегіз тайпа бірлестігі ... ... ... ... ... өмір ... Монғолша "найман" сегіз" дегенді
білдіреді. Сондықтан монғолдар оларды "найман" деп атап кеткен. Ал ... ... ... деген өзен бар, сол өзен бойында ... ... ... деп ... ма деген ой айтылады.
Тайпаның аты Керлин (Керулен) ... ... ... ... деп ... ... ... бұл тайпалар Орхан,
Керулен, Селенгі, ... ... ... ... тайпалардың өз алдына жеке мемлекеттік дәрежеде өмір сүргендіктері
жайлы мағлұматтар араб, парсы жазба деректерінде кездеспейді... Тек ... ... ... ғана ... туралы сөз болады. Онда
жалайыр тайпасының монғол жеріндегі Селенгі, ... ... ... жөне
Орхон өзенінің жоғарғы ағысында, Қарақорым ... ... ... ... ... жүйесі хандық билік болған. Хан билігі ... ... жаңа дами ... ... ... мемлекет
дәстүрінде жүзеге асты. Басқару ұлыстық жүйемен жүргізілді. Ұлыстык жүйе ... ... ... ... ... Ол ... халықтық басқару
жүйесіне жақын болған.
Наймандар, керейіттер, жалайырлар негізінен мал ... ... ... ... ... ... болған. Мал өсіру
көшпелілікке негізделген. Көші-қон және көшу ... мал ... ... байланысты реттеліп отырған.
Монғолдың құпия шежіресіндегі" деректерде бұл үш тайпаның меркіт,
таңғұрт, монғол тайпаларымен көрші жатқандары ... кеп ... ... ... ... ... келіп орналасуына негізінен екі себептің
өсері болды. Бірінші, Орталық Азиядан батысқа ... ... ... ... қарақытайлар жерін жаулап алуы. Содан қарақытайлар ... ... ... келе ... ... ... осы ... бұл аймақтың қожасы
болып отырған Қарахан мемлекеті әлсірей бастаған. Сондықтан Қарахан ханы
қарақытайлықтарға ... ... ... ... ... Олар
қызметтері үшін тиісті ақыларын, сыйлықтар және үлесті жер алып отырған.
Бұл ... ... ... ... ... ... әлдеқайда төмен болды. Мемлекеттік басқару жүйесі жетілмеген ел
еді. Сондықтан да қарақытайлар Қарахан ... ел ... ... Хандық басқару құрылысын сол қалпында қалдырды. Ханның мүрагерлігі
сақталды.
Қарақытайлар өздері жаулап алғаң қалалар мен ... ... ... да ... ... ... онша ... жасамады.
Олардың арасында мал өсірушілермен ... ... ... жартылай
көшпелілер аз болмаған.
Сонымен Жетісу аймағында құрылған Қарақытай ... енді ... Орта ... ... жаулап алуды көздейді. 1137 жылы
Ходжент жанында Қарахан өскерлеріне ойсырата соққы береді. Бұл ... ... ... ... ... қара-қытайларға қарсы
шабуылға дайындалады. Шайқас 1141 жылы Самарқан қаласына ... ... ... ... бұл жолы да ... жетіп, Бұхара қаласына
басып кіреді. Бүкіл Мауараннахрдың орталық бөлігін ... ... ... Орта Азияда ықпалы ... ... енді ... ... алым-салық төлеп отыруға мәжбүр болған.
ҚИМАҚ ҚАҒАНАТЫ
Қытай ... ... ... қарағанда, қимақ тайпа-
ларының алғашқы қауымдары біздің заманымызға ... өмір ... VII ... ... ... ... ... Осы ғасырдың ортасына қарай қимақтар ... ... мен ... ... ... ... ... қағанатының ыдыраған
кезінде қимақтар өз алдына тайпа ретінде ... ... ... ... Цяньнің жазуы бойынша, ... ... ... өмір кешкен
қимақтардың ішінде қыпшақтар да болған. Бұл ... ... ... бір-бірімен көрші тұрғандарын білеміз.
Орта ғасырдағы парсы тарихшысы Гардизи Қимақ елінің құрамында жеті
тайпа болғандығын ... ... ... ең ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан XI ғасырдың басына дейін Орталық
Азиядағы түрік тілдес тайпалардың ... ... ... өзгерістер болады.
Қимақтар Қазақстан жеріне осы кезден ... ... Ол ... ... араб ... да ... 766- 840 жылдарда қимақтар Батыс
Алтайға, Тарбағатай мен ... ... ... ... 840 жылы ... ыдырағаннан кейін оның құрамындағы біраз ... ... ... ... ажларлар және имек, қыпшақ тайпалары қимақ
бірлестігіне енеді. Осы жеті ... ... ... қағанаты қалыптасады.
Қағанатты билеуші адамды "қаған" деп атаған. Бұл ... екі ... ... ... ... ... ... немесе "қимақ ябғу" деген тайпа
көсемдерін ... ... ... да ... Жеке ... ... ... деп атаған.
Қағанат сыртқы жаудан қорғану үшін және өз жерін кеңейту үшін көрші
елдерге үнемі шапқыншылық жасап отырған. ... ... ... ... ... Мәселен, оларда қимақтардың IX ғасырда ... бір ... қол ... ... ... ал X ғасыр басында тоғыз-
ғұздардың шекаралық қаласы - ... ... ... ... ... баяндалады. Сонымен бірге, қимақтар Енисей бойындағы ... ... ... ... Ал Сыр ... ... бейбіт, тату тұрса,
енді бірде олардың жеріне басып кіріп, соғыс жағдайында ... ... ... ... ... ... қып-
шақ, оғыздардың тіл және тұрмыс-салт жағынан бір-біріне ... ... ... ... ... мал ... ... айналысқандығы
жоғарыдағы тақырыптарда біршама айтылды. Қимақтарда да мал шаруашылығы
басым болды. Ол туралы Гардизи ... деп ... ... өз ... ... "...қысқа арнап олар (қимақтар) әрқайсысы өздерінің ... ... қой, ... ... сиыр етін ... ... ... ет сүрлеп
алу сияқты тіршіліктің түрі ... ... осы ... дейін қолданылып
жүрген тәсіл. Бұдан қимақтар бүгінгі қазақ халқының арғы ата-тегінің бірі
екендігі көрінеді. Оған ... ... - ... жан бағу ... ... ... ... болса да материалдық мәдениеті айналысатын
шаруашылықтарының түріне байланысты дамиды. ... ... ... ... болғандықтан, жоғарыда атап өтілген киім түрлері, қару-жарақ,
құрал-сайман, үй-жай, тағы басқалар олардың ... ... ... ... ... ... қоныстанған жерлері және этникалық құрамы. Қыпшақтар
туралы айтқанда, біз міндетті ... ... ... еске ... ... ... тарихы бір-бірімен тығыз байланысты. Сыртқы жауларының
соққысынан құлаған Қимақ қағанатының жері XI ... ... ... ... ... ... ... Ол жерлер шығыста Алтай
мен Ертістен басталып, батысында Еділ мен Оңтүстік ... ... ... ... ... ... көлі мен ... дейінгі кең-байтақ аймақты алып жатты.
Қыпшақ хандығы күшейе бастаған кезінде оңтүстік жағындағы ... ... орта және ... ... Арал мен ... ... ... қаратқан. Қыпшақ шонжарлары Сыр бойындағы қалалардың
билеушілеріне айналған.
Қыпшақтар Есіл мен Тобыл, Нұра, Елек пен ... ... ... Олар ... мен ... ... жаз ... Жем, Сағыз, Ойыл,
Қобда-, Жайық өзендерінің аңғарларын жайлаған. Араб деректеріне қарағанда,
қыпшақтардың тарихи қалыптасқан көшу ... ... ... ... ... аралықтың"Қыпшақтар даласы" (Дешті
Қыпшақ) деп аталуының өзі бұл ... ... ... ... ... растайды.
Қыпшақтардың этникалық құрамы VII-VIII ғасырларда құрыла бастаған.
Жалпы қыпшақтардың этникалық құрамы екі ... ... ... ... батыс бірлестігі, бұлардың тайпалық құрамы он бір тайпадан
тұрады: ... ... ... ... тағы ... ... ... шығыс бірлестігі, бұлардың тайпалық құрамы оң алты ... ... ... ... тайпалар, ал қалған сегізі ұсақ тайпалық
бөлімшелер.
Тайпалардың ішінде ең ... ... ... Бұл елбөрілілер болып
та айтылады. Қыпшақ хандары осы тайпадан шығып отырған. Тайпаның бөрілілер
аталуы ... ... ... Ал ... салт ертедегі түрік
тайпаларынан бері қарай белгілі. Тоқсоба да ... ... ... ... беделді тайпалардын қатарына жатқан. "Дурут" терт ... жеті ... ... білдіріп, олардың біріккен тайпалар екендігін
аңғартады.
Жалпы Қыпшақ бірлестігіне түрік тілдес ... ... ... ... ... да ... XII ... бастап қыпшақтар Арал маңына билік
жүргізген кезде олардың құрамында қаңлылар, қарлұқтар мен жікілдер ... ... ... хандығының қоғамдық құрылысы тікелей Қимақ
қағанатының қоғамдық құрылысының ... ... Бұл ... да ... ... беріліп отырды. Мұндағы бір ерекшелік, хан
тағына елбөрілі ... ... ... ғана ... ... да тарихшы Жүзжани бұл хандар әулетінің тайпасы деп атаған.
Хандық биліктің орталығы "орда" деп ... ... ... ... тұрды. Әскери басқару жүйесі бұрыннан қалыптасып келе жатқан
дәстүр бойынша, оң және сол ... ... ... Күші және ... ... оң
қанаттың ордасы Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласының орнында болса, ал
сол қанаттың орталығы Сырдария ... ... ... орналасты.
Әскери басқару жүйесінің екі қанатқа бөлінуі оң ... ... ... ... ... ... ұстап оты-руы үшін жасалған еді.
Қыпшақ хандығының әлеуметтік-экономикалық тегі таптық құрылыс болды.
Ақсүйек-шонжарларға хандар, оның туған-туыстары, ... ... ... және ру- тайпа көсемдері жатты. Ал қарапайым бұқара халық
малы жоқ кедейлерден тұрды. Кедейлердің ішінде жер ... ... да ... ... ... ... да еңбек етті. Мұндай басыбайлы
құлдыққа малы жоқ кедейлер, қолға түскен тұтқындар ... ... ... баю ... ... ... ... Орта Азияның базарына
сатудан түсетін еді.
Қыпшақ хандығында құлдықтың ... ... ... ... ... ... деп атағандығынан анық байқауға болады.
Хандықтағы халықтың мүлік теңсіздігін олардын зираттарына жүргізілген
археологиялық зерттеу жұмыстары байқатады. ... ... ... ... бірге қойылған қымбат бағалы бұйымдар көптеп табылса, ал ... адам ... ... еш ... ... ... жер иеленуде де теңсіздік байқалады. Малы көп байлар
шөбі ... суы мол, ... ... ... малы аз ... ... болды.
Қыпшақ хандығының саяси жағдайы. ХІ ғасырдан бастап Қазакстанның
Жетісудан басқа жерлерінің ... ... ие ... ... ... ... жерін кеңейтуді талап етті. Әсіресе
қыпшақтарға ... ... ... Орта ... ... ... оңтүстік далалы аудандарына шығу қажет болды. Алайда бұл
жерлерге шығу оңай емес еді. ... ... ... ... ... тұрған. X ғасырдың аяғы - XI ғасырдың ... Оғыз ... ... бастайды. Бұл жағдайды Қыпшақ хандығы дер кезінде пайдаланып,
оғыздарға солтүстік және ... ... ... ... ... шекарасын Сырдарияның орталық ағысынан Арал теңізіне ... ... ... ... ... Еділ ... дейінгі
жерлерді иеленеді. Оңтүстік орыс далаларын, Кавказ, Қырым жерлерін алып,
шекараларын Донға дейін ұлғайтады. ... ... ... орналасқан
қыпшақтар орыс деректерінде «половшылар» («далалықтар») деп, ал ... ... ... қыпшақтарды венгрлер «кундар» немесе «командар» деп
атаған.
Қыпшақтар Хорезм елімен де қатынасты жақсартуға ... ... ... шахы ... ... және ... өз шекараларына
жақындауынан қауіптене бастаған ... ... да шах әр ... ... әрекеттер жасауға тырысады. Ондай әрекеттерге кезінде Хорезм ... ... да ... ... ... ... саяси жағдай өте
құбылмалы болды. Хорезм шахы кез келген мүмкіндікті өз ... ... ... ... деректерге қарағанда, Атсыз қыпшақтардың қол ... ... ... рет ... да ... жылы ... ... те қалған. Бірақ ешбір нәтижелі ... ... ... осы ... ... қыпшақтар екіге бөлініп,
әлсірей бастаған. Ашық ... ... жете ... ... енді қыпшақтардың ішкі қайшылықтарын ... ... ... ақсүйек-шонжарларын өз жақтарына қызметке тартып, сый-
сияпат жасап, олардың арасынан әскери топтар ... ... ... ... ... ... ... дінін таратумен де айналысады. Сөйтіп,
олардың ішіне іріткі салып, қыпшақтарды өздеріне тәуелді ... ... ... ... пен II ... бұрын іске аспаған істерді
іске асыруға әрекет етеді. Олар ... ханы ... хан мен оның ... арасындағы билік үшін таласты пайдаланып, Сығанақ қаласын
басып алуды ойластырады. Текеш өз ойын іске ... үшін 1195 жылы ... ... ... ... қарсы жорыққа аттанады. Бұл жорықта Текеш
Отырарды билеп отырған ... ... өз ... ... қаланы
жаулап алады.
Ал XIII ғасырдың басында Сыр бойындағы ... үшін ... ... пен ... ... ... бірнеше шайқастар болып өтеді. Бұл
шайқастарда қыпшақтар өз ішіндегі алауыздықтың ... ... ... ... ... олардың арасындағы жауласушылық мұнымен
бітпейді. Отырар, Сығанақ, Арал теңізінің ... бұл екі ел үшін ... ... ... ... ... ... үшін бәсеке тек монғолдар екі
елді де жаулап алғаннан кейін ғана біржола тынады.
Қыпшақ хандығы ... оның ... ... ... ... жоқ. ... тарихи дамуын жалғастырумен ... Ақыр ... олар ... ... ... ... біріне айналды.
Шаруашылығы. Қыпшақтар негізінен мал шаруашылығымен айналысқан.
Олардың қоныстары мен ... ... ... ... ... олар төрт түлік малдың оарлық ... ... ... жазуы бойынша, қыпшақтардың жер жағдайы мал өсіруге өте ... ... ... жұғымдылығы сондай, олар малға арпа сияқты жем бермейді.
Ал малдың көптігі ... ... мал ... елде жоқ ... деп ... XIII ғасырдың орта кезінде ... ... ... ... Г. ... ... арба ... тігілген үйлерін 10 немесе
22 өгіз тартатындығьш өз ... ... ... ... ... көп
болса, сол атақты бай болған. Қыпшақ жылқылары төзімді әрі ... ... ... ... ... ... Иран, Египет,
Үнді жерлерінде қыпшақ жылқылары 100 динардан 500 динарға дейін сатылған.
Ибн Баттутаның және бір ... ... сиыр ... да ... мал ... ... ... солай, ретсіз көшіп-қонып
жүрмеген. Олардың ертеден қалыптасқан көшу ... ... ... ... ... ... егін салумен де айналысқандар болған. XII ғасырда
қыпшақ жерін басып өткен еврей саяхатшыларының бірі ... ... ... тары мен күрішті көп есіретіндігін жазған.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Түргештердің орналасуы және саяси ұйымы10 бет
Түркеш қағандығы3 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Әскери демократия және Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар36 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Мекемелер мен кәсіпорындарда іс қағаздарын жүргізуді, мұрағат қызметін заңдық және нормативтік-құқықтық тұрғыдан реттеу35 бет
Сызбаларды түзетуге арналған құралдар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь