Қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы, суретші Уәлиханов Шоқан

1. Уәлиханов Шоқан өмірбаяны
2. Еңбектері
Уәлиханов Шоқан (Мұхамедханафия) Шыңғысұлы (1835-1865) – қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы, суретші.
Қазіргі Қостанай облысы аумағында (Сарыкөл ауданы Күнтимес мекенінде) дүниеге келген. Бабасы – Абылай Қазақ Ордасының, атасы – Уәли Орта жүздің хандары болған. Әкесі – Аманқарағай округінің аға сұлтаны Шыңғыс Уәлихановтың Күнтимес қыстауында ашқан қазақ мектебінде бастауыш білім алған. Шоқан осы мектепте оқып жүріп өлең, жыр, аңыз әңгімелерді оқуға және хатқа түсіруге машықтанды. Көне шағатай тіліндегі дүниелерді тануды, арабша, парсыша оқу дағдыларын меңгерді. Халық мұрасын жинауды қолға алған әкесіне көмектесе жүріп, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Едіге» жырларының нұсқаларын жазып алуға қатысты.
1847 жылы күзде әкесі Омбыға алып келіп, кадет корпусына оқуға орналастырады. Оның рухани өсуіне орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі, қазақ, араб, парсы тілдерін білетін шығыстанушы Н.Костылецкий, өркениет тарихы пәнінен сабақ берген айдаудағы поляк оқымыстысы Г.Гонсевский, тарихшы А.Сулоцкий, географ Е.Старков секілді білімдар тұлғалар елеулі ықпал еткен. 14-15 жасар Уәлихановқа мұғалімдері болашақ ғалым, зерттеуші ретінде қараған. Сирек кездесетін көне кітаптарды алып оқуға корпус басшылары тарапынан рұқсат берілгендіктен, ол Жайық, Еділ, Каспий алабын, Оңтүстік Сібір, Байкал, Алтайды зерттеген П.Палластың «Саяхатын», Еділ, Каспий, Орал өңірі тарихы мен этнографиясын жазған П.Рычковтың күнделік жазбалары мен кітаптарының қазақ даласына арналған беттерін қызыға оқып, өзі де жазуға талаптанды.
        
        Алматы экономикалық колледжі
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                                       
                         ... ...                                       ... ... ... ... (1835-1865)  -  қазақтың ұлы ғалымы, ағартушы, шығыстанушы, тарихшы, этнолог, географ, фольклортанушы, суретші.
Қазіргі Қостанай облысы ... ... ... ... ... дүниеге келген. Бабасы  -  Абылай Қазақ ... ...  -  Уәли Орта ... ... ... ...  -  Аманқарағай округінің аға сұлтаны Шыңғыс Уәлихановтың Күнтимес қыстауында ашқан қазақ мектебінде бастауыш ... ... ... осы ... оқып жүріп өлең, жыр, аңыз әңгімелерді оқуға және хатқа түсіруге машықтанды. Көне шағатай тіліндегі дүниелерді ... ... ... оқу ... ... ... ... жинауды қолға алған әкесіне көмектесе жүріп, ,  жырларының нұсқаларын жазып ... ... жылы ... әкесі Омбыға алып келіп, кадет корпусына оқуға орналастырады. Оның рухани өсуіне орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі, қазақ, араб, парсы тілдерін ... ... ... ... ... пәнінен сабақ берген айдаудағы поляк оқымыстысы Г.Гонсевский, тарихшы А.Сулоцкий, географ Е.Старков секілді білімдар тұлғалар елеулі ықпал еткен. 14-15 жасар Уәлихановқа ... ... ... ... ... ... Сирек кездесетін көне кітаптарды алып оқуға корпус басшылары тарапынан рұқсат берілгендіктен, ол Жайық, ... ... ... ... ... ... ... зерттеген П.Палластың , Еділ, Каспий, Орал өңірі тарихы мен ... ... ... ... ... мен ... ... даласына арналған беттерін қызыға оқып, өзі де жазуға ... ... ... ... ... ... бойынша Уәлиханов Тоқтамыстың  және Қыдырғали Жалайыридың  атты шығармаларына талдау жасады.
Кадет корпусын бітіргеннен кейін ... ... ... штабында қалдырылып, бір жылдан кейін Батыс Сібірдің генерал-губернаторы Г.Гасфорттың адъютанты қызметіне белгіленеді. Оған ерекше тапсырмаларды орындайтын офицер міндеті жүктеледі. Бұл ... ол ... ... ... ... ... Кури сияқты шенеуніктер мен патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... ... ... ... білдіріп отырған. Шоқан кейінен бұл туралы достары ... ... ... ... ... хаттарында ашып айтады.
1855 жылы ол генерал-губернатор Гасфортпен бірге Жетісуға келіп қайтады. Осы ... ол ... ауыз ... ... тарихы мен этнографиясына қатысты материалдар жинап қайтады. 1856 жылы Ұлы жүздің приставы ... ... ... ... ... Ыстықкөл алабын картаға түсіру, қырғыз елін зерттеу жұмыстарына қатысады. Сол аймақтың ... мен ... ... Қираған көне қалалардың орнына, эпиграфиялар мен тас мүсіндерге назар аударады. ... ... ... ... ... арасында болып, қырғыз халқының шежіресін, өлең, жыр, аңыз-әңгімелерін, соның ішіңде  жырын жазып алады. Сол ... ... ... ... сауданы жолға қою мақсатымен Құлжаға Ресейдің өкілі болып ... ... ... ... орнына Құлжаға барып, Қытай мен Ресей арасындағы шекара ... ... ... ... ... ... кейін Ресей мен Қытай арасында  жасаудың негізі қаланып, Құлжа мен Шәуешекте орыс ... ... ... 3 ... ... ... күзде Омбыға оралады. Қашқариядағы мұсылмандар көтерілісін, Құлжа, Ақсу маңындағы елдің маньчжур әулеті билеушілеріне наразылығын бақылау үшін 1857 жылы қайтадан Ыстықкөл ... ... ... ... ... ... ғылыми нәтижелері Уәлихановтың , ,  атты еңбектерінде баяндалған. Осы сапарларында Уәлиханов қырғыз тарихының мәселелеріне, ... ... ... ... ... Алтай тауларын бір мезгілде қалайша мекендегеніне ой жіберген. Саян  -  ... ... ... көші-қон мекені болғаны жайлы ғылыми мәселені қолға алған. 17-18 ... ... ... сүзуге кіріскен Уәлиханов 1856 жылдың қысын Батыс Сібір облыстарының мұрағатын ақтарумен, Алтынхан, Жоңғар заманының ... ... ... ... ... мен ... аралығында көшіп жүрген қырғыздар Алатаудың автохтонды тұрғыны екенін тарихта тұңғыш рет анықтаған. Сол көне заманда қырғыздар Енисей алабымен тығыз байланысты ... ... мен ... ... ... ...  --  бәрі біртұтас географиялық аймақ болып тұрғанын дәлелдеген. Қырғыздар жөніндегі шығыс жазба деректерін де ... ... мен ... арасында 17 ғасырда Ойрат (Жоңғар) мемлекеті пайда болғанда ғана қырғыздардың Енисеймен байланысы тоқталғанын анықтаған. Бұл зерттеуінде Уәлиханов ... көне ... ... ... ... географ К.Риттердің, А.Гумбольдтың, шығысты зерттеуші Шотт пен Клапроттың пікірлерін сынға алған. Уәлихановтың тарих, география саласындағы еңбегінің даңқы Петербург ... ... 1857 жылы ... 27-інде 20-дан жаңадан асқан Шоқан Орыс география қоғамына толық мүшелігіне сайланады.
1858-1859 жылдардағы Қашқарияға ... ... ... ... ... ... жаңа ... көтеріліп, дәуірлеп өсуіне жол ашты. 13 ғасырдың соңғы ... ... ... ... 1603 жылы саяхатшы Гоес қана болған Қашқарияның географиясы, саяси құрылысы, мәдениеті мен тұрмыс-салтының ерекшелігі туралы үш жарым ғасыр бойы ... ... ... ... ... ... жабық болып есептелетін Қашқария билеушісі Уәлихан-төре Шоқаннан бір жыл бұрын Үндістан арқылы барған немістің белгілі географы Адольф Шлагинтвейттің басын ... еді. ... ... жіберу туралы шешімге 1857 жылы тамыздың 22-інде Александр II қол қойған. Соғыс министрі Сухозанеттің тапсыруымен экспедицияны ұйымдастырған Гасфорт ... ... ... ... ... ... экспедицияны басқара алмайтындығын ескеркен. Сөйтіп, Жетісуда жүрген Уәлиханов экспедицияға аттануға тиісті Қарамола жотасының етегіндегі ... ... 1858 жылы ... 28-інде келіп, Семейде жабдықталған арнаулы керуенге қосылады. Қыркүйектің 19-ында керуен Зауқы өзеніне жетіп, Сырт ... ... бет ... ... асуының оңтүстігінде Тянь-Шаньның Сырт деп аталатын биігінде Уәлихановқа дейін география тарихында ... ... ... ... ... ... және ... дүниесінің ерекшеліктерін, орографиясын, табиғаты мен климатын әлемдік география ғылымында тұңғыш рет Уәлиханов сипаттап берген. Қашқарияда 1858 жылғы қазанның 1-нен 1859 ... ... ... ... ... ... ... қаласы мен Алтышаһар елін зерттеген. Ол кезде Алтышаһар деп ... ... ... ... тауы ... ... ... Ақсу, Үштұрпан, Янысар, Жаркент, Хотан қалаларын атайтын. ... ... ... ... ... әрі саяси резидентінің жәрдемімен Уәлиханов Қашқардың экономикасы, саяси құрылысын зерттеп, ... мен ... ... ... ... Әр ... келген саудагерлермен, Қашқарияның саяси қайраткерлерімен, ғалымдарымен, ақындарымен кездесіп, Алтышаһардың өткен тарихы мен бүгінгісі туралы нақтылы деректерді анық ... ... алып ... Жергілікті ғалымдардан сирек кездесетін шығыс қолжазбаларының бірнешеуін қолға түсіріп, нумизматикалық коллекция, ... тау ... ... ... Осы ... ... ол ... елді жан-жақты сипаттайтын, әскери, саяси, экономикалық, сауда-саттық ... ... де, ... да ... бай ... мен ... ... деректер әкелген. Оның материалдары көп ұзамай неміс және ағылшын тілдерінде жарияланды.
Осыдан кейін Петербордағы ғалымдар, Бас штаб пен Сыртқы істер министрлігі Азия ... ... ... ... ... ... ... ұсынысымен II Александр патша Уәлихановты Азия департаментіне қалдыру туралы 1860 жылы маусымның ... ... қол ... Петерборға келген Уәлиханов бірнеше мекемеде (Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінде, Азия департаментінде, Орыс география қоғамында) қатар жұмыс істеп, Петербор университетінде лекция ... Бас ... ... ... ... ... Орталық Азия мен Шығыс Түркістанның карталарын жасаған. Оның редакциясымен , , , т.б. дайындалған. Орыс географиясы ... ... ... ... ... ... тақырыбы бойынша лекция оқыған.
Аз өмірінде Уәлиханов Орталық Азия халықтарының тарихына, географиясына, фольклорына және қоғамдық-саяси ... ... ... ... еңбектер қалдырған. Қазақстан географиясында Балқаш пен Алакөлдің бұрын біртұтас су айдыны болғандығы және ... ... ... Ебі желі ... ғылыми деректерді алғаш келтірген. Ортағасырлық деректер мен ауыз әдебиеті үлгілері негізінде  атты еңбек жазған. 1856-1858 жылдары ол ... ... ... Алмалық қалаларының ескі жұртын зерттеп, көне заманның теңге ақшаларынан ... ... ... Таңбалы тас мекенін, Шолақтау мен Жоңғар қақпасындағы жартас жазуларының көшірмесін жасаған және Аягөз бен ... ... тас ... ... қағазға түсірген. Ыстықкөл, Құлжа, Қашқар сапарының күнделіктері, ,   --  бәрі де сол ... ... ... Ғылыми еңбектері ішінде Жетісу, Ыстықкөл, Тянь-Шань, Шығыс Түркістанға тарихи-географиялық шолу жасауға арналған , ,  ... ... орны ... ... ... мен ... ... дала  
        
      

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет
Шоқан Уалихановтың ағартушылық идеялары6 бет
Этнография -этнология ғылымының дамуы23 бет
Этнология пәні және міндеттері4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Ә.Қоңыратбаев - фольклортанушы67 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
1 Абай және казіргі заман 2 Шокан және географиялык детерминизм 3 З,Фрейд және психоанализ 5 Ф,Ницше және аса кушті адам15 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь