Ерік және оқушыларды еркін тәрбиелеу мен дамыту

Жоспар

I. Кіріспе

II. Негізгі бөлім
1) Ерік туралы жалпы ұғым
2) Ерік сапаларын талдау
3) Еріктің дамуы және оны тәрбиелеу

III. Қорытынды

IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Психология ғылымының қазіргі таңдағы мақсат-міндеттеріне баса назар аударылып, осыған орай қазақ халқының тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына, жөн-жосық, жол жоралғысына, бүкіл тыныс-тіршілігіне қатысты жерлері (жеке тұлға, ойлау, сөйлеу, сезім, ерік-жігер, мінез, т.б.) түгелдей дерлік қайта қаралып, жариялануда.
Соңғы жылдары ұлт психологиясының төңірегінде түрлі ғылыми жиындар мен мәслихаттар ұйымдастырылып, халқымыздың он төрт ғасырлық психологиялық ой-пікірінің тарихы жазылды. Бұл айтылғандар мектептегі оқу-тәрбие процесінің сан қилы мәселелерінің ғылыми жақтарын аша түсуге жәрдемін тигізіп отырғаны белгілі.
«Ерік» ─ орыс тіліндегі «воля» сөзінің дәл аудармасы. Төл тілімізде «ерік-жігер», «қажыр-қайрат» ұғымдарымен астарлас сөз. «Қайрат» сөзін Абай атамыз жиі қолданған. Ж.Аймауытов еңбектерінде «ерікті» «қайрат» ─ деп алған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1) Жарықбаев Қ. Психология: Арнаулы орта оқу орындары оқушылары мен пединституттардың педагогика және бастауыш мектеп әдістемесі факультеті студенттеріне арналған оқулық. Алматы, «Білім», 1993, 209-225 беттер
        
        Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
РЕФЕРАТ
Тақырыбы: Ерік және ... ... ... мен ... ... Негізгі бөлім
1) Ерік туралы жалпы ұғым
2) Ерік ... ... ... ... және оны тәрбиелеу
III. Қорытынды
IV. Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Психология ғылымының қазіргі таңдағы мақсат-міндеттеріне баса ... ... орай ... ... ... ... жөн-
жосық, жол жоралғысына, бүкіл тыныс-тіршілігіне ... ... ... ... ... сезім, ерік-жігер, мінез, т.б.) түгелдей дерлік қайта
қаралып, жариялануда.
Соңғы жылдары ұлт психологиясының төңірегінде ... ... ... ... ұйымдастырылып, халқымыздың он төрт ғасырлық психологиялық
ой-пікірінің тарихы жазылды. Бұл ... ... ... сан қилы ... ғылыми жақтарын аша түсуге жәрдемін
тигізіп отырғаны белгілі.
«Ерік» ─ орыс ... ... ... дәл аудармасы. Төл тілімізде
«ерік-жігер», «қажыр-қайрат» ұғымдарымен астарлас сөз. «Қайрат» сөзін ... жиі ... ... ... ... ...... туралы жалпы ұғым. Адамды әрекетке бағыттайтын, ... ... бір ... ... мұны ... мотив (себеп) деп
атайтындығы белгілі. Кез келген түрткі сан қилы ... ... ... түрде байланысып жатады.
Адамды әрекетке итермелейтін негізгі ... оның ... ... өз ... ... ... ... мақсаттар қояды. Ол мақсаттарды
орындау үшін түрлі әдіс- амалдар қарастырады.Өйткені адам сыртқы ... мен ... тек ... не оған ... ... ... қана
қоймайды, сонымен бірге, оны қажетіне орай өзгерткісі келеді. Бұл үшін ол
қимыл- қозғалысқа, ... ... ... ... ... ... көп. Бұларды үлкен екі топқа бөлуге болады. Оның бірін ... ... ... қойылмайтын қозғалыстар: көздің жұмылуы, жөтелу
шашалу, ... т.б ), ... ... ... деп атайды. Мәселен,
жерге түсіп кеткен нәрсені көтеріп алу қозғалыстың ... ... ... ... ... ... сыртқы ортаны өзгертуге, оған ықпал жасауға
болмайды. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... істелетін, алға мақсат қоюды қажет ететін, түрлі кедергілерді ... ... ... ... ... ерік ... немесе
ерік деп атайды. Сонымен ерік дегеніміз адамның өз мінез- құлқын меңгере
алу қабілеті.
«Қайрат дегеніміз өмір жолында ... екі ... ... ... бекем
буып, қайыспай, кідірмейи амал ... ... (Ж. ... ... ... ... алдына қойған мақсатын орындауға байланысты
түрлі ішкі-сыртқы кедергілерді жеңе білуінен жақсы байқалады. Мәселен, ұйқы
басып төсектен ... ... ... ... ... үшін тұру ... жағдайда ішкі кедергілерді (төсектен тұрғымыз келмеу сияқты, еріншектік
т.б.) жеңу керек болады. Егер біздің мақсатқа жетуімізге сырт ... ... ... ... ... ... ... болмаушылық,
т.б.), бұларды да жеңіп отыруымыз қажет.
Ерік қоғамдық еңбек процесінде пайда ... ... Тек ... ... ғана адам ... әр түрлі амалдарын, қимылдарын көрсетіп, түрлі
қажеттерін өтей алады. Адамның еріктік қимылдары оның өмір ... ... яғни ... ... заттары мен құбылыстарының әсер етуіне
байланысты көрінеді. Адам бір ... ... әр ... әр ... жағдайда бір
қилы әрекет жасайтыны мәлім. Біз көп адамдардан «не тілесем, соны істеймін»
деген сөзді жиі ... ... ... мен ... ... осындай жеке пікірлерге тас кенедей жабысып: «адам не ... де ... өз ... өзі қожа» дейді. Барлық тіршілік ... ал ерік ... ... ... білмейді, ешбір материалдық
жағдайлармен байланысы жоқ рухани өзінше пайда болған ... - деп ... ... мұның ішінде еркі де, нақтылы айналасын қоршап тұрған
дүниеге, жағдайларға байланысты болатындығына жете мән ... ерік ... ... ... ... ... өмір сүрген ортасына байланысты дамып отыратын, үй қызметі
продуктісінің бірі болып, ... ... ... деп ... ... И.М.Сеченов пен И.П.Павлов ерік қимылдарының белгілі
бір себепке байланысты пайда болатындығын эксперементтік ... ... ... ... ырықты деп аталатын барлық саналы
қозғалыстарымызды бейнелеу ... ... ... ... кез ... ... ... одан тыс болады» деп еріктің сыртқы ортадан
тәуелділігін және ол ми қызметінің нәтижесі екендігін көрсеткен ... ... ... де ми ... рефлекстік табиғатына
жатады. Ерік процесінде жоғарыда айтылып өткен ерікті қозғалыстардың алатын
орны ерекше. Ерікті қозғалыс ... ... ... ... ... шартты рефлекстер. Еріксіз қозғалыстарда тумалық қасиет болса,
ерікті ... ... ... ... ... ... ... И.М.Сеченовтен кейін зерттеген И.П.Павлов болды.
И.П.Павлов және оның шәкірттері басқа ... ... ... да, яғни ерікті қозғалыстар да түрлі тітіркендіргіштермен
уақытша нерв байланысына түсуге қабілетті екенін ... ... ... ми ... ... ... ... уақытша байланыстардың
негізінде жасалады. Мұндай ... үшін сөз ... ... болып
табылады, түрлі қозғалыстарды реттеп, басқарып, тежеп отыратын да ... ... ... ... қозғалыстары іштей сөйлеу арқылы да
пайда болып ... ... ... ... ... ... «басталу
белгісі». Адам сөз арқылы нұсқау алады немесе бір тоқтамға ... ... ... сәйкес қимыл-қозғалыстарын реттестіреді. Қозғалыс
анализатроларының нерв клеткалары мидың ... ... ... ... Осы ... пирамида формасындағы алып нерв клеткалары бар. Бұлар
нерв талшықтары ... ... ... ... ... жатады.
Қозғалыс анализаторларын құрайтын нерв ... ... жол ... ... ... ... зақым келсе, адамның ... ... ... ... оны ... ауруы соғуы мүмкін.
И.П.Павлов «... еріктік қозғалыстың механизмі жоғары нерв қызметінің
барлық заңына бағынатын шартты ассоциациятивтік процесс» деп ... ... ... принципінің заңына орайлас түсіндірді.
Ерікті қозғалыстарды орындау дегеніміз – ... ең ... ... ... Жас ... ... дамуы осындай қозғалыстар жасауға үйрене
бастаудан, өзінің денесін басқара алуынан ... ... ... тек алда ... ... ғана сәйкес қозғалыс жасау – бірінші және
екінші сигнал жүйелерінің өзара әрекеттестігінің нәтижесі.
Еріктің ... кең. ... ... жалпы мағынасы адамның
психологиялық өмірінің саналы түрде бір мақсатқа бағытталуын білдіреді. ... ... ... ... ішкі немесе сыртқы кедергілерді жеңуге
байланысты көрініп отырады. Мәселен, адам жазу үшін ... ... қол ... ... ... бұл да ... және белгілі мақсатқа
бейімделген әрекет. Осы сияқты әрекетті ешкім нағыз ... ... ... олай дейтін себебі, бұл жерде ... да ... ... Ерік амалы байқалғанмен, оның көрінісі өте ... ... ... адам елемейтін дәрежеде білінеді. ... да ... ерік ... ... күрделі қозғалыстардың (тіпті, ойланып
істелген қылық болса да) жиынтығы болып табылмайды. ... ... ... ерікті амалы, біріншіден, әрбір адамның өзін-өзі билей
алуынан, яғни мінез-құлқын меңгере алуынан ... ... оның ... және ... ... жеңе отырып, алдына қойған мақсатын орындап,
істі мұқият тындыруынан көрінеді.
Еріктік амалды ... ... ... даму ... ... жетіліп, қалыптасатын күрделі
процесс екендігін төмендегі структурасынан да жақсы көруге болады. Адамның
еркі алдына мақсат қоюдан ... ... орта ... бітіретін
оқушының арнаулы оқуорнына түсуге талабы бар дейік. Оқушының бұл мақсатты
алдына қоюына оның ... ... ... ... ... ... (мотив)
болады.Кез келген адамнан “Сен не үшін оқисың?” деп сұрасаң, оның ... да бір ... ... ... ... ... ... белгілі бағытта істейтін ісінің мәнін,
жоспарын белгілейді. Мұны еріктік амалдың бастамасы- тілек немесе ниет деп
атайды. ... ... ... ... ойға ... ... «газетке
мақала жазсам», «өзенге барып шомылсам», ... ... ... ... ... ... ... тілегі бейнеленген. Бұларда белгілі бір
қажетті өтеу ... ... оны ... ... әлі де ... ... оның жоспары сызылмаған. Дегенмен осы секілді тілектерде еріктік
амалға тән талғамалылық ... бар. Ал ... ... ой ... ... ... Ой тезіне салу арқылы адам өзіне ... ... ... қажеттілерін орындау үшін тиісті ... ... ... ... «Тілектің алдын- артын тексеріп үйренген адам ... ... ... ... есерліктен аман болмақшы»
(М.Жұмабаев). Соңғы жағдай ғана адамның тілегін ... ... ... ... ниет ... ... деп халық тегін айтпаған.
Адамның алдындағы мақсаты осылайша айқындалғаннан кейін, ... ... ... оны ... Егер адам ... қояр ... «Не істеу керек?» деп сауал қоятын болса, әрекетті жоспарлау үстінде
«Қалай істеу керек?», «Қандай жолдармен жетуге ... ... ... Осы ... адам мақсатқа жетудің ыңғайлы жолын іздестіреді,
айналасына көз тастап, алда тұрған ... ... оны ... ... ... ... стол ... алғысы келді дейік. Ол
алдымен бұған қандай материалдың ... оны ... ... ... ... ... ... көлемін т.б.
топшылап алады. Қандай болмасын ... ... ...... Ол – ... ... білімін, өмір тәжірибесін, ойының орамдылығын
қажет етеді.
Мақсатқа жетудің жолдары белгіленіп, жоспар жасалғаннан кейін адамның
тілегі оның ... ... ... ... мақсаттың айқындығы, оған
жеткізетін тиісті жоспардың жасалуы, ойдың бекемдігі. Дегенмен, ... ... да ... ... ... ... ... алмайды. Өйткені
бұлар кейде бір-біріне үйлесе алмай, қайшы келіп отырады. Мәселен, орта
мектепті ... ... ... педагогтық институтқа түсіп, мұғалім болып
шықысы келеді. Ол сондай-ақ өзінің ауыл ... ... ... да
жақсы көреді. Бұл арада оған осы екі мамандықтың біреуін қалау қажет.Ал осы
мамандықтар жөнінде толық түсінігі ... ол өз ... ... қайсысын қалауын білмей, әуре-сарсаңға түседі. ... ... ... пен ... ... ... ... Мұны психологияда
мативтер күресі деп атайды. Мұндай ... ... ... ... жағдайға тура келетін біреу жеңеді, тек содан кейін ғана
адам белгілі бір тоқтамға келе алады.
Мотивтер ... ... ... ... ... ... қиылайын деп тұрған надворный советник Подколесин аяқ астында
үйленудің ... ... басы ... ... ... ... ... екеніне көзім тек енді ғана жетіп отыр. Қыруар жұрттың, көрер
көзге, адасып ... ... ... бір елге ... бола ... қол ... ... бойдақ қоймай, жұрттың бәрі түп-түгел үйленсін ... ... ... ». Ол осы ... ... ақылға салып үйленген жөн
шығар, өмір бойы бойдақ болу ақылсыздық болар деген ойға келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... семья бақыты. «Шынында ойлап
тұрсам, мінеки, әне-міне дегенше, әйелді боп шыға келгелі отырмын. ... ... ... ... ... тіпті айтуға лайықты сөз де
табылмайтын ертегідей бір ... ... ... де ... ... оның ... ... –қарсы мотив туа қалады: ...әйтсе де ... ... ... болады, тұла бойым түршігіп сала береді. Ары
айт, бері айт, өмір бойы, мәңгі-бақи қол-аяғыңа ... ... ... ете ... ... жазып ем, жаңылып емдеуге ... ... ... ... ... ... жоқ, жағдайдың әуеніне қарай
ағатын адам. Оның ойына ... ... ... кіріп те шықпайды.
Некесі қиылайын деп тұрғанда ... ... ... оның ... адам
екенін жақсы байқатады. «... Шынымен-ақ, тайып кетуге болмай ма ... ... есік ... кез-келген жерде сапырылысып жүрген жұрт ,
қайда барасың дейді ғой біреу. Жоқ, ... ». Осы ... ол ... ... де ... қарғып кетсем қайтеді дейді. Жоқ болмайды, жерден алыс
екен быт-шытым шығар, ... ... ... ... ... үшіншіден,
қалпақсыз қалай қарғымақпын, лайық емес деп тұрып алады. Оның ... ... ... ... Ол ... терезе онша биік емес екен, қалпақсыз
қарғуға да болар деп көшеге ... ... ... ... көзқарасы мен
сенімі қалыптасқан адамда мотивтер күресі онша байқалмайды. Олар көбінесе
жеке бастың мотивінен гөрі ... мәні бар ... ... ... ... ... ... басшылыққа алып отырады.
Сөйтіп, мақсат қою, тілек, қалау, мотивтер күресі, тоқтамға келу –
бәрі жиналып еріктік қимылдың «даярлық ... деп ... ... ең ... ... ... болмасын тоқтамды орындау
стадиясы. Өзінің қандай болмасын тоқтамын іске асыратын, оны ... ғана еркі ... ... адам деп ... ... ... ... жүзеге аспай, орындалмай қалатындары да кездесіп отырады.
Бұлай ... ... ... қиын ... алға қоюдан, мақсаттың
болмауынан, әлі де болса ... ... ... ... өз ісіне
сенімсіздіктен, мақсат еткен нәрсеңді жан-тәніңмен сүймеуден т.б.
себептерден ... ... адам ... ... ... келетін, күші
жететін, орындай алатын мақсаттарды қойып, осы жолда түрлі ... ... ... Белгілі мінез-құлықтық принципі бар, өз ... көзі ... адам ғана ... ... келе ... оны қалай да
орындаудың тиімді жолдарын таба алады, бұл ... ... ... ... ... ... ... алдына көмескі, бұлдыр
мақсат қояды да, ой таразысына жақсылап салмайды, сөйтіп оны орындай алмай
қалады. Ерекше ой ... ... ... ... ... алға қою да адамның
еркін енжар, әлсіз етіп жіберуі мүмкін. ... ... ерік ... ... ... жұмыстар істеу нәтижесінде қол жететін мақсаттарды ғана алға
қоюымыз қажет.
Ерік сапалары. Адамның ... ... сан ... ... ... нақтылы жағдайларына, орындау тәсіліне қарай ... ... ... ... ... ... кедергілерді жеңе
алу, өзін-өзі меңгере алу, батылдық, ... ... ... ерік қимылының сапаларына (жеке мүддені ұжым еркіне,
қоғам ... ... ... көрінетін ерік сапалары), үшіншіден,
еріктің адамның ... ... ... ... ... ... т.б.) бөлінеді.
A. Тоқтамға келгіштік
Тоқтамға келгіштік дегеніміз адамның небір қиын-қыстау ... ... ... оны ... асыруға қабілетінің болуы. Тез
тоқтамға келу үшін адам асығып – аптықпайды. Бұл ... істі ... ... ... ... қасиет. Тек осындай жағдайда ғана адам
алдындағы ісін дұрыс бағалап, жоспарлай алады, ... ... ... ... ... ... ... салу, өзін тежей алу, қателерді көре білу, тәуекелге бел байлай
алушылық – тоқтамға келгіш адамға тән ... өз ... ... түсінуі, істеген ісін аздыкөпті
кемшіліктерін көре білуі оның ақыл –ой ... ... ... ... ... оншама көп қателікке жол бермейді, ал ... ... ... ... ... ... ... опық
жейді, әуре-сарсаңға түседі, ал үшінші бір ... ... ... ... де, алдына сансыз мақсаттар қояды. Бірақ оларды
көбінесе орындай алмайды. Ақырында мұның ... оның ... жеп ... ... адам алған бетінен қайтпай, көздеген мақсатына қайткен ... ... ... Ол ... ... ... ... осы жолда небір
қиыншылыққа төзіп, оларды бірінен соң ... ... ... Мұндай
адамның ерік күші қиыншылыққа қарсы батыл күрес үстінде онан ... ... ... ... ... ауданының тұрғыны Тұрсын Мыңбаев
Ұлы Отан соғысында екі қолынан ... ... да, ... ... ... ол ... мойымады. Ол сергектікпен өмір сүріп,
халқына пайда келтіру жағын ойлады. Ауруханада жатқанда оның «қолынан»
Н.Островскийдің «Құрыш ... ... ... ... Островскийдің
өмір сүруге деген тамаша ынтызарлығы Тұрсынға адам өмірінің ... оның ... ... ... ... Ол сол ... ... қалам сұрап алып, бақайымен жазу жазды. Қаламды аузымен
тістеп сурет салуға да машықтанды. Бір ... ... ... ... ... Бұл оның ... жету ... бір табан
жақындатқандай болды. Көп ... ... ... ... ... ... да үйренді. Тұрсын сөйтіп шалғымен шөп те
шапқан, жеміс бағын да өсірген.Үш ... ... ... ... ... де ... ... болып істеген. Осындай
жауапты қызметте жүре біржағынан жазушылық жұмыспен де айналысқан. ... ... ... ... ... түсіріп, «Өліммен беттескенде»
деген кітап жазған. Бұл кітапта өзінің ерекше еңбек сүйгіштігін,
табандылығының ... ... ... ... ... еңбек
адамының ерлік ісі тамаша жырланған. Бұл мысалдан ... ... ... ... ... балғандай, жеті мүшесі сау адамдарда ғана
кездесетін қасиет емес, ол қандай жағдайда да еңбек ете, ... ... сүйе ... ... ... ... ... Сөйтіп,
табандылық кісі тандамайды, тілесе, кім болсын, тек ... ... осы ... ерекше жігер көрсетіп, іске ... ... ... ... даритын қасиет.
Мектеп оқушыларын табандылыққа тәрбиелеуде мұғалім мына
шараларды жүзеге асырып отырады:
1) Баланы жас ... ... ... ісін ылғи да ... ... іс келетіндігіне сенімін арттырып отыру қажет;
2) Оқушы дербес әрекет жасауға, өз ... ... ... үйретілсін. Қажетті жерінде тәрбиешінің өзі өнеге
көрсетіп отырса тіптен ... ... ... ... мүдде үшін күресе білуге баулу,
көпшілік алдындағы борышын, жауапкершілігін өтеуге жұмылдыру,
оған берілген ... ... ... ... тәрбиелеудің басты жолдары.
C. Ұстамдылық.
Ұстамдылық дегеніміз адамның оқыс ... ... ... ... ... ... алу ... адам әр кез
терең ойланып, істің тетігін аңғара отыра әрекет етеді. Ол ағат ... ... ... ... яғни ... құлы емес. Мұндай адам өзінің бар
күшжігерін тек алдындағы мақсатын орындауға ғана арнап отырады. «... нағыз
зор ерік дегеніміз ... тек ... ... ... қол ... емес,-дейді
А.С.Макаренко,-сонымен бірге керек болған жағдайда қажетсіз нәрседен ... ... ... ... етуі керек. Жігер дегеніміз-құр тілекпен
қанағаттану емес, бұл бір мезгілдегі тілек те, ... та, ... ... да... Тормозсыз машина болмайды және тормозсыз ешбір жігердің де
болуы мүмкін емес».
Осындай ... ... ... ... жеңе білуге
машықтануы, ауыртпалыққа щыдай, төзе білуі ... ... ... ... ұшқалақтық, жеңілтектік, дегбірсіздік кедергі келтіреді.
Ал ерекше күш жұмсауды керек етпейтін жерде ... ... бар ... да ... ... ... пен ... орынсыз
ұшқалақтыққа жол бермеу-адамның өз бойын тежеп ұстау алуының,ұстамдылығының
белгісі. Өзін-өзі меңгере білу қандай болмасын шешімді ... ... ... ... өзін жеге ... ... бұл ... қарапайым жұмысты
да нәтижелі орындау мүмкін емес.
Жастар шыдамдылық пен ұстамдылықтың, өзін-өзі меңгере алудың
тарихта теңдесі жоқ ... әр ... да ... ... ... ... бір ... А.Фадеев өзінің «Жас гвардия» романында
фашистердің қолына түскен Краснодон ... ... ... мінезқұлқы
арқылы өте жақсы көрсеткен. «Сережка өзін ... да ... жоқ. ... ... қайырып, басын жерге тигізгенше сытырлатқанда да үндеген ... ... ... ... ... сұғып-сұғып алғанда, Сережка тісін
шықырлатты.. Келесі күні таңертең Сережка мен ... ... ...... жоқ. ... ... Витька Лукьянченконы алып
кетті де бірқатар уақыттан соң камераға қасында Соликовский бар, ... ... ... Олар он бір баланың анасы болған кәрі әйелдің киімін
қоймай шешіп жалаңаштады да, қанды топчанға жығып салып, ... ... ... соға ... ... міз ... ... ұрғандарға қарап,
үнсіз тұрып алып еді. Мұнан кейін, оны ... ... ... ... ... Сережка тіл қатқан жоқ.Тіпті Фенбогтің де есі шығып кеткендей
темір сүйменді ала салып, Сережканың сау қолын ... ... ... ... ... кетті, маңдайы тершіп қоя берді. Ол:-Болғаны
осы...-деген жалғыз ғана сөз айтты ... ерік ... ... ... ... ... өзін меңгере
алу үстінде де мықтап шыңдала түседі, онан сайын қатайып, беки береді,
яғни М.Горький ... ... ... ... жеңу ... зор қуат ... ... өзін-өзі меңгере алу-адамның төзімділік, шыдамдылық,
батылдық сияқты ерік ... ... ... жатады. Адам осындай
қасиеттердің арқасында ғана өзін нағыз ... ... ... ... сезіміне билетпей, көңілге алған ісін қажетінше істеп ... ... ... тәрбиелеу үшін адамгершілік принциптерін саналылықпен
ұғынып орындап отыруға бой ұсындыру, коллектив мүддесіне нұқсан ... ... ... бас ... білуге жаттықтыру, дүниетанымы мен
сенімін, талғамын ... ... ... ... ... ... т.б.) тежей білуге үйретіп отыру қажет.
D. Тәртіптілік пен жинақылық.
Тәртіптілік дегеніміз адамның өз ... ойы мен ... ... ... ... ... алу қабілеті.Адам неғұрлым өз
қылығының қоғамдық мәнін ... ... ... зор
сеніммен.белсенділікпен әрекет етіп, өзінің Отан ... ... ... ... ... жүретін адамда тәртіптілік жағы
аз болады. Кісінің тәртіптілігі оның жинақылығы оның қоғамдық әрекетімен
қатар жеке өмірінде де ... ... ... ... осындай
тамаша қасиетін тәрбиелеуде біз әр уақытта да өзімізге ұлы Ленинді үлгі
етіп отыруымыз қажет. Оның ... ... ... мен жинақылығы
жөнінде А.А.Андреев былай дейді: «Ленин ... дәл ... ... ол ... ... мәжіліс залында болатын немесе кворумды
күтіп, өз кабинетінде жұмыс істеп отыратын. ... ... ... қатал еді... Жарыс сөздер мен баяндамалар үшін регламент Орталық
Комитетте, Еңбек және Қорғаныс ... ... 3, ... 5 ... бұл ... ... ... өзі зәредей бұзбаушы еді. Оның
алдында ылғи секундтығы бар сағат жататын, егер ... адам ... асып ... ол ... ... көрсетіп қоятын-ды. Ал шылым
тартуға ол өте-мөте қатты ... ... ... ... ... пен ... ... дегеніміз
олардың оқу әрекетін дұрыс ұйымдастыру, әрбір кішкентай істің өзіне
тиісінше мән беріп ... ... ... істе де, жеке ... де ... ... ыждағаттылыққа, ұқыптылыққа үйрету, бір сөзбен айтқанда,
осылардың ... ... ... «сіңіріп» отыру деген сөз.
E. Ерлік.
Ерлік дегеніміз алға қойған мақсатына шексіз сенген, сол жолда атық
демі біткенше бел байлаған, ... рухы ... ... ғана қолынан
келетін қасиет. Сонымен қатар ерлік-батылдық пен ұстамдылықтың, табандылық
пен тез тоқтамға келгіштіктің ... ... ... ... ... сәтте адам тіпті өзіне өлім қаупі төнсе де сасқалақтамайды, ... ... ... ... басынан түскен ауыртпалықты мойымай көтереді, өз
мақсатын асыл мұратына бағындырып, мұны ең негізгі борышым деп ... ... ... мәні бар істерде көрінеді. Сондықтан да ол адамның
өз халқына, ... ... ... ... ... бірі ... ... Қазақ халқының тарихында да кір жуып,
кіндік кескен жерін қөздің қарашағындай сақтап, ... ... ... ... білген небір батыр тұлғалар көптеп кездеседі. Мәселен,
Күлтегін, Едіге, Қарасай-Қази, Қобыланды, Ерсайын, ... ... ... Жанқожа, Кеңесары, Наурызбай, Исатай, Махамбет, Амангелді,
Бауыржан т.б. ... ... өр ... ... ... ... шыбын жанын
туған жері үшін құрбан еткен қас батырлардың бейнелері ... ... ... жас ... ... ... ... Еріктің осындай
сапасын қалайша тәрбиелеу керектігі жөнінде ұшқыш-ғарышкер А.Николаев былай
дейді: «...Бұл орайда пәлендей бір рецепт берудің өзі ... ... ... бала ... ... батылдыққа, қайсарлыққа, қөздегеніне жетпей
тынбайтындай өжеттікке, ұстамдылыққа үйір болып өскені жөн. ... ... - ... өзі ... ... тартып отырған қиындықтарды жеңу
деген сөз».
Осы айтылған ерік сапаларымен әр адам өз басын тәрбиелей
алады. Бастауыш класс ... да ... ... ... Мәселен, баланың
өзінде серт беруге, міндеттеме алуға, өз ісін мақұлдап не айыптап ... ... бас ... одан ... үйрету өзін-өзі тәрбиелеуіне үлкен
көмек тигізеді. Әрине бұған мұғалімнің дұрыс басшылығы керек. Орыстың ... ... жас ... өзін ... ... ... көңіл аударарлықтай. Ол жоспар мына төмендегідей:
1. Ерекше сабырлылық, ең болмағанда сырттай сабырлы болу
2. Сөз бен істе әділ ... ... ... ... Тоқтамға келе алу.
5. Өзін жөнінде орынсыз бір сөз де айтпау
6. Уақытты мақсатсыз ... ... іске ... тек ... ... ғана айналасу.
7. Қажетті, не ұнамды нәрсеге ғана бой ұсыну, көрсе қызарлыққа
салынбау
8. Әр кеш өзің істеген іске ... есеп ... ... Еш ... да өткендегі, не қазіргі, не алда болатын ісіңмен
мақтанбау.
10. Осы жоспарды ешкімге көрсетпеу.
Балалардың бойына кез ... ерік ... ... ... ... Ерік сапаларының мазмұны ... олар ... ... ... ... ... ... ба, әлде жеке қара
басының мүддесін көздеуге бағытталған ба-міне, негізгі мәселе осында.
Егер бала түрлі кедергілерді, ... ... ... ... тек өз ... қара басына пайдаланатын болса, онда мұндайда
көрінетін ерік сапаларының ешбір қоғамдық мәні ... ... ... ... ... мүлкін тонаушы ұрының жылпос айлакерлігі,
қиқар адамның орынсыз қасарыспалығы жақсы ерік сапалары емес. Өйткені осы
соңғы ... ... ... ... ... ... ... сапалар. Сондықтан да адамдарға тән жоғары ерік сапалары туралы
мәселе қойғанда әр ... да ... ... ... ... ... алып ... қажет.
Әр түрлі ерік сапалары бір-бірімен байланыспайтын ... ... ... ... да адам ... ... оның жеке ... дүниетанымы мен сеніміне, мінез бітістеріне, темпераментіне,
қабілетіне тағы ... ... ... ... ... ... ... отыратын қасиеттер. Бір адамның басында ... ... ... ... ... ... өртеніп жатқан үйдің
ішінде қалған баланы алып шыққан адамның басынан батылдықты да, тоқтамға
келгіштікті де, шапшаңдықты да, өзін ... ... да ... ... ... ... ... дамуы және оны тәрбиелеу
Жаңа туған балада шартсыз рефлекстер түріндегі ырықты қозғалыстар
ғана ... ... шын ... ерікті қимыл бұл кезеңде болмайды.
Балалардың ... ... ... ... жасауға үйрене бастаудан, яғни
өз қозғалысын, денесін басқара алудан көрінеді. Баланың өз қозғалыстарын
басқара білуіне тілті ... ... зор. ... ... ерікті қимылды
реттеп, тежеп отыру үшін аса қажет. Үш жасар балада ырықты ... ... ... ... ... ... солай меңгере алудың мәні
шамалы. Мұнда бала өзінің көңілі ауған нәрсесіне ғана емес, ... ... де ... ... алуы ... Баланы осы қасиетке
тәрбиелеуде талап қою, оған шамасы келетін тапсырмалар беріп, ... ... ... ... тәрбиелеуді неғұрлым жас кезінен бастау қажет. «Баланы
жастан» деп халық бекер айтпаған.Бала тілі шығып, жүре ... ... ... ... еліктейді, ол әрбір нәрсені өзі істеуге тырыса
бастайды. Оның өзі киініп, ... ... ... үй ... Бұл-бала табиғатына тән, заңды қасиеттер. Ойын әрекетін дұрыс
ұйымдастыру,баланы бірлесіп ... ойын ... ... ... ... ерік сапаларын тәрбиелеуге болады. Ерік тәрбиесінде баланы ... ... ... ... ... ... ... үйретудің де маңызы
бар. Мектеп жасына дейінгі балалардың өте ... ... ... өмір ... ... кез ... қылықтарға (тіпті жаман болса
да ) еліктей беретіндігі айтылған.Сондықтан ... ... ... де өз ... ... ... балаға жаман ... ... ... ... жас ... ... кездеседі. Соның бірі-
қыңылық. Денсаулығы нашар,организмі әлсіз бала ... ... бала ... құр ... ... ... қылықтар жасайды.
Осындай әдеттен денсаулығы жақсарысымен арыла бастайды. Отбасындағы теріс
тәрбиеге байланысты да ... ... ... ... ... ... ... қажет ететін мәселе. Кейбір ... ... ... ... ерекше болады. Бұл көбінесе балаға сағынып
көрген отбасыларда жиі кездеседі. Олар балаға көптеген ойыншықтар ... Неше ... ... ... де ... ... Бірақ ол бала
ойыншықтармен де дұрыс ойнамайды, ... да ... ... ... ... ... көп ... қайсысымен ойнарын білмей, іші
пысып, мазасызданады. Жаңадан бір ермек тауып ... ... ... ... ... ... иек ... үйренген, өз бетінше талаптануға
әдеттенбеген. Бала өз бетімен ойнай алу үшін оның ... ... ... ... ... ... екі ... балаға мылтық әперсе,
оны таяқ ретінде пайдалануы мүмкін. Себебі, әлі мылтықпен дұрыс ойнауды
білмейді, ... не ... ... ... келмейтін нәрсеге
ұмтылушылық баланың талап-тілегінің қанағаттануына кедергі ... бала ... ... құр ... ... іс-әрекетін ұйымдастырып
отырмаушылық, қыңырлықтың пайда болуының басты себептері болып табылады ... ... ... әрбір қылығы қатаң бақылауға алынады да бала
дербес ... ету ... ... ... тек ... ... ... мәжбүр болады.Мұндайда бала кейде ... ... өз ... үшін ... ... ... ... да қыңырлықтың екінші бір ... ... ... ... ... жөнге салып отыру, ... ... ... ... болып табылмайды.Бақылау жасауды ретімен пайдалану
қажет. Бала әр кез өз тілегінің іске ... және ... ... мұны ... ... ... ... болсын.
Мектеп жасына дейінгі балалардың арасында (әсіресе, бөбектерде)
кездесетін жаман әдеттің бірі-орынсыз ... ... ... ... бір қажетінің өтелмеуінен туады. Ол мұны басқа жолмени білдіре
алмайды.Балада шыдамдылық, ... ... ... әлі ... ... жылауы шыдамсыздығынан туса, оны ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқын үлгі ету, сондай-
ақ кітаптағы өнегелі балалардың мінез-құлқына еліктетіп отырған да ... ... Егер ... ... ... сол ... ... қоятын
болса, онда бала жылауды үйдегілерге әсер етудің бір «құралы» деп ... ... ... ... ... ... әке-шешесін жылап
қорқытатын болады. Жылауық бала жай ... ... Ол ... бір ... өзінің көңілге алған тілегін ... ... ... ... ... бала ... «тактика» ретінде
қолданғысы да келеді. Мәселен, әжесінің көзінше қыңырлық жасаса, бөтен ... ... ... ... ... осы жарамсыз қылықты уақытында
сезе біліп, баланың талап-тілегін орындауда ... әділ ... ... осал жақтарын балаға сездірмеу жағын ойластыруы тиіс.
Мектеп жасына дейінгі балаларда қасарыспалық та жиі ... ... бала бар ... ... ... ... бірі оған:
«Тарсылдатпа, қарағым!» деп ... ... ол одан ... столды ұра
түседі. Енді оған: «Тоқтат!» деп қатты жекіруге немесе жүгіріп ... ... ... ... ... жасалады. Бала бұған қарсылық білдіреді,
тіпті ашуланып, жұдырығын ала ... де ... ... ... нерв ... ... балалар көрсетеді. Мәселен, столдың тықылы оны
аздап ... ал ... ... ... одан ... ... Таяқ үшін ... тартыс баланы әбден ызаландырады. Бұл табиғатынан
қасарыспа бала ... Ол тек ... ... (нерв жүйесінің осындай типтік
тума қасиеттері болады) бала. Ата-ана баланың нерв ... ... де ... ... ... немесе тыйым салғанына қарамастан, өз ойлағанын
«табанды» түрде іске асыратын ... да ... ... бала ... санаспайды. «Олай етуге болмайды» деген сөзге де ... ... да өз ... ... ... Өз ... ... жолында кедергі
көрмеген баланың қасарыспа болып ... ... ... ... ... мол ... кезігетін болса, бұларды ылғи
табыла беретін ... деп ... ... бала өзін ... ... ... деп санамайды. Баланың осылайша өсуі семья тәрбиесінің
үлкен ... ... ... бір ... ... талабымен орындауға,
яғни өзінің алдына қойған мақсатын іске асыруға ... ... бала ... ... істеуге ықылассыздық, олақтық, т.б.) жеңе білуге
үйренді. Балаға жүктелетін міндет оның ... ... тия ... ... ... ... жүктелген міндеттің орындалуын міндетті түрде
қадағалап, ... ... ... жас ... ... ... ескеріп
отыруды естен шығармаулары тиіс.
Ерік-жігерді тәрбиелеуде баланың жеке басын жақсы тани білу, ... ... ... ... ... орай ... тәрбие тәсілдерін
қолданып отыруы қажет болады. Бұл үшін ... ... ... ... оны ... ... өз ... коллективке бағындыра алу, яғни
коллективпен қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... ... ... мен істеріне еліктету, дене шынықтырумен спортқа
әуестендіру, дүниетенымы мен ... ... т.б. ... ... ... ... ... тиіс.
Ерікті шыңдау имандылық тәрбиесінің басты мәселелерінің бірі. Әрбір
адам өз еркінде жақсы сапалар қалыптастыру арқылы ... ... ... үлес ... ... ... ... ұғымды анықтауда, еріктік амалды
талдауда, ерік ... ... ... ... ... тәртіптілік пен жинақылық, ерлік), еріктің дамуы және оны
тәрбиелеуде Қ.Жарықбаев сияқты психология ғалымдарының үлесі көп.
Оқушы ... көп ... ... өткізетіндіктен,
оларды тәрбиелеу жұмысы көбіне мұғалімдердің үлесіне тиеді. Осы ... ... ... ... тәрбиелеу мәселесі қойылады.
Меніңше, оқушыларды еркін тәрбиелеу ─ оларды өзін-өзі
басқаруға үйрететін бірден-бір құрал. Ал бұл өз ... ... жаңа ... ... ... ... оқушыларды еркін тәрбиелеу
еріктің дамуымен және оны тәрбиелеумен тығыз байланысты. Сол себепті де
ерік пен ... ... ... ... қарастырудың маңызы ерекше.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1) Жарықбаев Қ. Психология: Арнаулы орта оқу орындары оқушылары ... ... және ... ... ... ... ... оқулық. Алматы, «Білім», 1993, 209-225 беттер

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар мен ата-аналарға арналған жұмыстар84 бет
Мектепке психологиялық даярлық5 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Еркін күрес22 бет
Астана - қазақстанның саяси ерік-жігерінің нышаны22 бет
Бала ойы және оның ерікті дамытудағы мәні31 бет
Балалар үйіндегі тәрбиеленушілердің эмоционалды-ерікті аумағының психологиялық ерекшеліктері58 бет
Валюта негізгі түсініктері, еркін валюта бағамдары23 бет
Ерік6 бет
Ерік жайлы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь