Марғасқа жырау


Марғасқа жыраудың қай жылы туып, қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз, не тарихи кітаптарда, не көне құжаттарда, немесе ескі шежірелерде мына жылы дүниеге келіп, мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді. Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады.

Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар. Алайда, соның көбісі бізге жетпеген, кезінде хатқа түспегендіктен ел жадынан шығып, бұл күнде ұмыт болған.

Марғасқа ел аузында «бүтін билікке Төле би жеткен, бүтін хандыққа Есім хан жеткен» - деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті. Ал, осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. Ол жыр Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№ 513) сақтаулы. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы басқарып, белдеуінен тұлпары кетпегені, білегінен қылышы түспегені, өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты.

Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да, айтқан да шығар, бірақ, ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені даусыз. Өйткені, ол айбынды ханның әрі батыры, әрі ақылшы жырауы болғанға ұқсайды.

Ғалым-жазушы М.Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: XVII ғасыр әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз. Бұл кезде жасаған қазақ ақын-жазушыларынан біздің заманымызға шығармалары жеткені - Жиембет, Марғасқа жыраулар. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың алғашқы жартысында билік құрған хан «Еңсегей бойлы Ер Есіммен» байланыстырылады.

Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына, кейде қантөгіске баруына да тура келеді. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі - Қатаған. Шанышқылы руларының ханы, Ташкентті билеуші Тұрсын еді. Тәуелсіз әмірші болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып қазақ ауылдарын шабады. Көп жұртты харап қылады. Ұзамай-ақ кезек Қатағандарға келеді. Ызақор, дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала салысымен Ташкентті шауып алып, Қатағандарды қырғынға ұшыратады. Тұрсын ханның өзін өлтіреді. Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы болған.

Есім ханның батырларының бірі, әрі жорықшы жырау Марғасқаның біздің заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған. М.Мағауинның бұл деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді.

Жоғарыда айтқанымыздай, XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен жалғыз өлеңі ғана бар.

Бұл шағын өлең небары 13 жол. 1627 жылдары шамасында Ташкенттің сол кездегі әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: «Еңсегей бойлы Ер Есім Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған деген жұртты билеп тұрды. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп, бір-бірімен жау болмасқа бата қылысты. «Күнбатыс Бұқар, Қоқан, Самарқандпен жауласуға мен қарсы тұрайын. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Ұзын аққан Ертістің басынан кір, аяғынан шық»,-деп Тұрсын хан кеңес берген соң, мың кісі қосын алып Есім хан күншығысқа бет қойды».

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




МАРҒАСҚА ЖЫРАУ

Марғасқа жыраудың қай жылы туып, қай жылы қайтыс болғаны әлі де белгісіз,
не тарихи кітаптарда, не көне құжаттарда, немесе ескі шежірелерде мына жылы
дүниеге келіп, мына жылы дүниеден өтті деген нақтылы дерек кездеспейді.
Ғылымда Марғасқа XVII ғасырда өмір сүрді деп айтылады.

Жыраудың өз дәуірінде әлденеше ұзақ-ұзақ толғаулары да болған шығар.
Алайда, соның көбісі бізге жетпеген, кезінде хатқа түспегендіктен ел
жадынан шығып, бұл күнде ұмыт болған.

Марғасқа ел аузында бүтін билікке Төле би жеткен, бүтін хандыққа Есім хан
жеткен - деп атаққа шыққан Еңсегей бойлы Ер Есімнің тұсында өмір сүріпті.
Ал, осы атақты Ер Есім жайлы Қазанғап Байболов үлкен дастан жазған. Ол жыр
Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасында (№
513) сақтаулы. Осы аталған еңбекте Ер Есімнің қазақ халқын қырық жыл бойы
басқарып, белдеуінен тұлпары кетпегені, білегінен қылышы түспегені,
өмірінде бел шешіп тыныш ұйықтамағаны жан-жақты айтылыпты.

Есім ханның үлгілі істерін талай тарихшылар жазған да, айтқан да шығар,
бірақ, ол туралы XVII ғасырдағы Марғасқа толғауы ерекше бағалы екені
даусыз. Өйткені, ол айбынды ханның әрі батыры, әрі ақылшы жырауы болғанға
ұқсайды.

Ғалым-жазушы М.Мағауин Марғасқа жырау жөнінде былай депті: XVII ғасыр
әдебиетінен қалған нұсқалар өткен дәуірлермен салыстырғанда біршама аз. Бұл
кезде жасаған қазақ ақын-жазушыларынан біздің заманымызға шығармалары
жеткені - Жиембет, Марғасқа жыраулар. Бұл екеуінің де аты XVII ғасырдың
алғашқы жартысында билік құрған хан Еңсегей бойлы Ер Есіммен
байланыстырылады.

Бір орталыққа бағынған күшті мемлекет құруға тырысқан Есім ханның өз
мақсатын орындау жолында жеке ұлыс-тайпалардың хандары мен ірі
феодалдарының қарсылығын тойтарып отыруына, кейде қантөгіске баруына да
тура келеді. Есімнің жолына кесе-көлденең тұрғандардың бірі - Қатаған.
Шанышқылы руларының ханы, Ташкентті билеуші Тұрсын еді. Тәуелсіз әмірші
болғысы келген Тұрсын Есімнің қалмақтарға қарсы жорыққа кетуін пайдаланып
қазақ ауылдарын шабады. Көп жұртты харап қылады. Ұзамай-ақ кезек
Қатағандарға келеді. Ызақор, дұшпанына мейірімсіз Есім жорықтан орала
салысымен Ташкентті шауып алып, Қатағандарды қырғынға ұшыратады. Тұрсын
ханның өзін өлтіреді. Бұл оқиға Абылғазы баһадүр ханның айтуынша 1627 жылы
болған.

Есім ханның батырларының бірі, әрі жорықшы жырау Марғасқаның біздің
заманымызға жеткен бір өлеңі осы оқиғаға байланысты туған. М.Мағауинның бұл
деректері Марғасқаның өмір сүрген кезінен біраз мәліметтер береді.

Жоғарыда айтқанымыздай, XVII ғасырда өмір сүрген Марғасқаның бізге жеткен
жалғыз өлеңі ғана бар.

Бұл шағын өлең небары 13 жол. 1627 жылдары шамасында Ташкенттің сол кездегі
әміршісі Тұрсын ханға байланысты туған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының осы
уақиғаға қатысты қолжазбасында былай делінеді: Еңсегей бойлы Ер Есім
Түркістанда қазақ ханы болып тұрған күнде Ташкентте Тұрсын хан Қатаған
деген жұртты билеп тұрды. Тұрсын хан мен Есім хан ант етісіп, бір-бірімен
жау болмасқа бата қылысты. Күнбатыс Бұқар, Қоқан, Самарқандпен жауласуға
мен қарсы тұрайын. Сен күншығысқа қосын қылып аттан. Ұзын аққан Ертістің
басынан кір, аяғынан шық,-деп Тұрсын хан кеңес берген соң, мың кісі қосын
алып Есім хан күншығысқа бет қойды.

Тұрсын хан Есім ханды алдап аттандырып жіберіп, иесіз қалған елді шауып
алады. Марғасқаның: Ей, Қатағанньң ханы Тұрсын, Кім арамды ант ұрсын, -
деп ашына айту себебі де осыдан. Мәшһүр жазбаларында бұл екі жол сәл
өзгеріспен былай делінеді:

Қатағанның хан Тұрсын,

Қай кеткенді ант ұрсын..

Бұл мақал содан былай жүрт аузында қалыпты деседі.

Есім ханның Ташкентті алуы өте шұғыл. Қаланы алу барысында көп қан
төгіледі. Мұның себебі, біріншіден, Тұрсын ханның сөзінде тұрмауы болса,
екіншіден, Есім ханның Тұрсын хан сілтеген жорықта көп қиындықты
басынан кешіргендігі болса керек. Мәшһүр Жүсіп бұл ретте былай деп ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Доспанбет жырау
Үмбетей жырау
Базар жырау
Бұқар жырау
Доспамбет жырау
Жиембет жырау
Қожаберген жырау
Батыр-жырау Қожаберген туралы
Жамбыл – жырау
Ақтамберді жырау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь