Билер қызметі

ЖОСПАР

Билер қызметі
Билердің құрылымдық жүйесі
Билер шешімдері
Хан атаулының қазығы, қара бұқараның азығы
Ежелгі халықтық үлгідегі билер соты

Қорытынды
Билер қызметі
Қазақ халқының да ертеден қалыптасқан өзіндік ел басқару жүйелері болған. Олар: ел басшысы – ханы, елдің қамын жескен ерлері, сөзін сөйлеген шешен-билері. Ел басқару жүйелерінің бірі – билер қызметіне, оның билік жүйесіне тоқтап көрейік.
Қазақ – елдің елдігін, кемеңгер теңдігін сөз арқылы жеткізіп, сөзге тұрған халық. Ойға қонымды, сұлу да көркем, нақышты да нұсқалы сөздердің иелері – шешен-билер болған. Билер айтатын сөз, шешімнің барлығы халықтың көкейіндегі мен көңілдегісін жарыққа шығарып, халық мүддесін іске асыруға бағытталған.
Би болу адамның әлеуметтік күй-жағдайына, дәулетіне байланысты болмаған. Би атану өзінен-өзі келмеген. Би атағына үздік шыға шапқан шешен, қара қылды қақ жарып, әділдік атаулыны бұра тартпаған адамдар ғана көтерілген. Бір сөзбен айтқанда, алдын болжай алатын, сөз құдыретінің қадірін түсірмейтін, ақыл парасаты жоғары, ұшқыр ойлы, сөйлеген сайын тасып отыратын білімдар шешен, дарын иелері болған адамдар ғана билер дәрежесіне көтерілген.
Бұл жерде біз қазақтағы билік атау мектебінің даму тарихын, билер айтқан шешендік сөздердің терең мәнін саралауды жөн көрдік. өйткені олар жайлы шығып жатқан баспа материалдары өте көп. Сондықтан халық аузындағы әңгімелерге сүйеніп, билер мектебінің құрылымдық жүйесіне және билер қабылдаған шешімдер түрлеріне, оларды іске асыру қызметтеріне аз-кем тоқтағанды құптадық.

Билердің құрылымдық жүйесі
Билер – Ата би, Төбе би, Қатар би, Төтен би, Бала би болып бөлінген.
Ата би – бұрын билік құрған, талай елдік істер мен даулардың тағдырын шешіп, елге танылған, енді қартайып, билік ісін ізінен ерген кіші билерге тапсырған адам. Ол биліктен қарттығына байланысты қалғанымен, кейінгі билер қауымы оны ақылшы, кеңесші ретінде тұтынып, батасын алып отырған.
Бірде Төбе биге Шақшақұлы Жәнібек (жас жігіт кезінде) келеді. «Еліңде қартың болса, жазулы тұрған хатың, үйіңнің қасында биік төбең болса, ерттеулі тұрған атың» деген екен атам қазақ, сізден ақыл сұрайын деп келдім. Бозбала болып ерлік қылайын ба, әлде, үлгі алып билік құрайын ба?" — депті. Сонда Төбе би: "өгізді өрге салма — қанатың талар, наданға көзіңді салма — сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа — сенімің кетер, дұшпаныңа сырыңды айтпа—түбіңе жетер. Жақыным деп жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма — өрісің тарылар. Қару жисаң мылтық жи — жаяу жүрсең таяқ, қарның ашса тамақ. Әйел алсаң көріктіге қызықпа, тектіні ал. Айналаңа мақтаншақ жігіт жинасаң ұятқа қалдырар. Ұрыншақ атың болса — жаз жарға, қыс қарға жығар. Елге бай құт емес, би — құт. Қабырғадан қар жауса — атан менен нарға күш, ел шетіне жау келсе—қабырғалы биге күш. Менен ақыл сұрасаң, айтарым осы", — деген екен. Төбе би атамыздың ақылын ұстанған Жәнібек атақты батыр әрі шешен би болған. Қарап отырсақ, Ата бидің ел-жұртқа тигізер осындай пайдасы аз болмаған.
Төбе би — елдік (мемлекеттік) немесе өңірлік (регион) аумақта сайланып қойылатын қаламыш билер. Мысалы, тарихымыздағы Төле, Қазыбек, Әйтеке билер өз өңіріндегі (жүздіктерінде) төбе билер болған. Төбе билерді сайлайтын халық емес, билер жиынында сайлаған. Оларды қалаулы, қаламыш билер деп те атаған.
Ал қазақ жұртшылығы бойынша төбе билікке сайланған Төле би атамыз. Төле бидің төбе билікке сайлануы үлкен талқыдан өтіп барып, іске асқан. үш жүздің бірнеше билері төбе би сайлауға жиналған деседі. Сонда ұлы жүз билері: "Біздің атамыздың жасы үлкен (Ақарысты айтады), төбе би—Төле би болуы керек — депті. Кіші жүздің билері: "Қазақ атамыздың шаңырағы (үлкен үй) бізде, біздің жолымыз үлкен. Сондықтан төбе би—Әйтеке би болсын деген. Сонда орта жүздің билер "ұлы жүздің үлкендік жолы, кіші жүздің үлкен үйлік жолы бар. Бізде еш жолдық құқық жоқ. Сондықтан төбе би—Қазыбек болуы керек", -дегенді айтыпты. Осындай кең талқыдан кейін,
        
        ЖОСПАР
Билер қызметі
Билердің құрылымдық жүйесі
Билер шешімдері
Хан атаулының қазығы, қара бұқараның азығы
Ежелгі халықтық үлгідегі билер соты
Қорытынды
Билер қызметі
Қазақ халқының да ертеден ... ... ел ... ... ... ел басшысы – ханы, елдің қамын жескен ерлері, сөзін сөйлеген
шешен-билері. Ел басқару жүйелерінің бірі – ... ... оның ... ... ...... елдігін, кемеңгер теңдігін сөз арқылы жеткізіп, сөзге
тұрған халық. Ойға қонымды, сұлу да көркем, нақышты да ... ...... ... ... ... сөз, ... барлығы халықтың
көкейіндегі мен көңілдегісін жарыққа шығарып, халық ... іске ... болу ... ... ... ... ... Би атану өзінен-өзі келмеген. Би атағына үздік шыға ... ... ... қақ ... ... ... бұра ... адамдар ғана
көтерілген. Бір сөзбен айтқанда, алдын болжай алатын, сөз ... ... ақыл ... ... ... ойлы, сөйлеген сайын тасып
отыратын білімдар шешен, дарын иелері болған адамдар ғана билер дәрежесіне
көтерілген.
Бұл жерде біз қазақтағы ... атау ... даму ... ... шешендік сөздердің терең мәнін саралауды жөн ... ... ... ... ... ... ... өте көп. Сондықтан халық аузындағы
әңгімелерге сүйеніп, ... ... ... жүйесіне және билер
қабылдаған шешімдер түрлеріне, ... іске ... ... ... құптадық.
Билердің құрылымдық жүйесі
Билер – Ата би, Төбе би, Қатар би, Төтен би, Бала би болып бөлінген.
Ата би – ... ... ... ... ... ... мен ... тағдырын
шешіп, елге танылған, енді қартайып, билік ісін ізінен ерген кіші ... ... Ол ... ... ... қалғанымен, кейінгі билер
қауымы оны ақылшы, кеңесші ретінде тұтынып, батасын алып ... Төбе биге ... ... (жас ... ... ... «Еліңде
қартың болса, жазулы тұрған хатың, үйіңнің қасында биік төбең болса,
ерттеулі ... ... ... екен атам ... ... ақыл ... ... Бозбала болып ерлік қылайын ба, әлде, үлгі алып билік ... ... ... Сонда Төбе би: "өгізді өрге салма — қанатың талар, наданға көзіңді
салма — сағың сынар. Досыңа өтірік айтпа — сенімің ... ... ... жетер. Жақыным деп жаманның малы үшін жақсының жағасынан алма
— өрісің тарылар. Қару жисаң мылтық жи — жаяу ... ... ... ... Әйел ... ... қызықпа, тектіні ал. Айналаңа мақтаншақ жігіт
жинасаң ұятқа қалдырар. ... атың ... — жаз ... қыс ... жығар.
Елге бай құт емес, би — құт. Қабырғадан қар жауса — атан ... ... ... ... жау ... биге күш. Менен ақыл сұрасаң, айтарым осы", —
деген екен. Төбе би атамыздың ақылын ұстанған ... ... ... ... би ... ... отырсақ, Ата бидің ел-жұртқа тигізер осындай пайдасы
аз болмаған.
Төбе би — елдік (мемлекеттік) немесе өңірлік (регион) аумақта сайланып
қойылатын ... ... ... ... ... ... Әйтеке билер
өз өңіріндегі (жүздіктерінде) төбе билер болған. Төбе билерді сайлайтын
халық емес, ... ... ... Оларды қалаулы, қаламыш билер деп те
атаған.
Ал қазақ жұртшылығы бойынша төбе билікке сайланған Төле би ... ... төбе ... ... ... талқыдан өтіп барып, іске асқан. үш
жүздің бірнеше билері төбе би ... ... ... ... ұлы ... "Біздің атамыздың жасы үлкен (Ақарысты айтады), төбе би—Төле би
болуы керек — депті. Кіші жүздің ... ... ... ... ... ... ... жолымыз үлкен. Сондықтан төбе би—Әйтеке би болсын деген.
Сонда орта жүздің билер "ұлы жүздің үлкендік жолы, кіші жүздің ... ... бар. ... еш ... ... жоқ. ... төбе би—Қазыбек болуы
керек", -дегенді айтыпты. Осындай кең талқыдан ... ... үш би тал ... төбе ... Төле биді ... ... — қазақ билері құрамындағы төбе ... ... ... яғни бір-бірінен артықшылығы жоқ, тең құқылы билер жатқан. ... ... пен ... ... Сол ... әр жүз ... құрамында да төбе және
қатар билер болған. Қазақ жүздеріндегі төбе билер – ... ... ... ... ... ... санатына кіргізілді.
Жеке би - әрбір ауыл, кіші рулық бөліністе билер құрамы ... би – ... ... Жеке ... ... ... қаламыш (қалаулы)
би деп те аталынбаған. Олар өзінің шешендік қабілетімен, ұнамды, ... елге ... ... ету ... ... азаматтарды би деп сананп
мойындаған, сөйтіп олар ел сеніміне сай ... ісін ... ... би – екі ел ... ... даулы мәселелерді шешіп келуге ел
арасындағы билерден таңдама билер тобын құрып, өкілетті етіп жіберілетін
билер (төтенше би деп те ... ... ... би ... екі жақ, ... кездесуге жібереді екен. Уағдаласқан жерге екі жағынан төтен билері
келіп, мәселені талқылап, тиісті келісім-шешімін ... ... ... ... тобы көбінесе ұзаққа созылған даулы істерді шешіп
келу үшін жұмсалған. Бұл ... тобы ... олар ... ... құрылған.
Бала би — билік дәрежесін әлі иеленбеген, билік айтуға ... ... әр ... ... ... ... Ал ... ондай талапты жастар
үйренсін (стажировка) деп, ірі билер қостылыққа алып жүрген. Билік ... ... ... бала би ... ... ... берілген биліктің
жетімсіз жақтары болса немесе билік етуші би тоқаулап қалса бала ... ... өз ... ... ... Осы орайда, олардың арасында
бірте-біте елге танылып, шешен билердің бірі болып ... де аз ... бір ... Төле мен Қазыбек Кіші жүз еліне бір көне дауды
тындыруға келеді. Билердің шешімін ... есік ... ... ... ... сенде бір мін бар – елге асу бермейсің, тасқын су сенде бір мін бар -
өтуге өткел бермейсің, ... де бір мін бар – ... сөз ... -
деп орнынан тұрып кетіп қалады. Төле би мен Қазыбек би: ... ... ... қой» деп шақырып алады да, балаға істің билігін айтуды тапсырады.
Баланың берген билігіне екі би риза ... оны тағы бір ... ... ... ... ... — деп ... қояды. Сонда жаңағы бала:
"Жігіттің жақсысы дұрыс ... ... ... ... ... ... ... бала би — Әйтеке еді, ол халыққа ... ... ... Әйтеке небары он алты жаста ғана екен. Сөйтіп, Әйтеке дана биге
айналыпты. Әйтеке атамыз — айтулы шешен әрі ... ... ... ... ... ... ... адам. Жалпы, қазақ билері тарихында
атақты билердің көпшілігі істі бала биліктен бастағаны мәлім.
Мұнан ... да ... ... емес ... ... Олар — ... ... (хандары). Олар билік айтып, халыққа ... ... ... ... қатарында Тәуке мен Абылай хандардың ... жөн. ... ... іс-әрекеттері халық сүйіспеншілігінен әр ... ... ... ойласып шешетін орталығын билер кеңесі деп атаған. Ол
билер уағдаластығымен белгілі бір ... ... онда ел ... ... қаралып, мәмілеге келіп отырған. Ондай билер кеңестері кебіне
Құлтөбеде, Ордабасында, ... ... ... ... Жайық, Ырғыз өңіріңде болған. Осы билер кеңесіне үш жүздің ірі
билері түгел қатысып, мәселені бірлесіп ... ... ... шешкен іс
халыққа жария етіліп отырған.
Міне, осындай билер ... ... ... кішігірім өңірлерінде де
болып тұрған. Билер кеңестерінің елдін ... мен ... ... ... аз ... ... ... қайсысының шешімін алсақ та олардың ел басқару
ісінде басшылыққа ... ... күші ... ... ... ... қалың көпшілік те бар ықыласымен қолдап отырған.
Билер шешімдері
Қазак билері — бірлік, ынты-маққа шақыратын шешімдерді, дау-лы істерді
бітімге ... ... және айып ... ... ... ... шақыра-тын шешімдердің бірі — үш жүздін билері
Ордабасыға жиналып, елді жоңғар ... ... ... ... ... орай қазақ халқы қаһарына мініп, бар күшін жоңғарларды
талқандауға жұмсады. ... ата ... ... ... ... қалды.
Бітімге келтіретін шешімдер үлкенді-кішілі бола берген. Ол, әсіресе, ел
арасындағы, жеке адамдар арасындағы дау-жанжалдарды реттеуге, ... ... ... ... ... шешімдердің бірі ретінде ... ... ... ... ... келтіре кеткен артық емес шығар.
Ырғыз өңірдегі бір көрнекті азаматына берілген астаат шаптырылып үлкен
бәйге ... Осы ... ... мен ... ... ... Самырат
деген ел басқарушысы, үлкен бедел иесі қолына алыпты. Бәйге ... ... ... біреулеі тәртіп бұзып, аттың алдынан көтермеге
шықса керек. Сол көтермешілерді тәртіптеу барысында Самыраттың қамшысы бір
ақсақалға тиеді. Жұртшылық ... ... ... қалады. Ас тарқағаннан
кейін бірсыпыра ел азаматтары Самыратка келіп, пәленше ... ... ... Алайда ол кешірім сұрамаған.
Самыраттың осы қылығын естіп бір күні оған осы ... ... ... ... деген кісі келіпті. Ас-суланып болғасын Самырат Келаманның
шаруасын сұрапты. Сонда ол: "Мен ... ... ... ... ... ... жегеніне ренжімейді, Самыраттың таяғы тигеніне ренжиді. Сен ... деп ... ... ... сұрауың керек дегенді айтыпты.
Келаманның "халық" деген сөзінен сасып қалған Самырат ... ма, ... ... ... ... ... бір ... Самырат халықтан
кешірім сұрап, халықпен бітіскен. Міне, осылай Келаман бидің бітім билігі
іске асқан екен.
Айып салатын шешімдерде ... ... айып ... соны ... ... аз емес. Соның біріне тоқталайық.
Бірде бір ауылдың жесірін екінші ауыл жігіті алып қашыпты. Одан кейін
екі ауыл жігіттері ... ... ... арты ... ... Жесір
иелері жесірін қайтарып, қарсы жақтың адамдарын сабап тастаса керек.
Біреуінің басы ... ... қолы ... биге өтініпті. Би жесірді
алып қашқан жаққа: «Айыбыңа ат мінгізіп, үстіне шапан жабасың. Бас ... ... қол ... жең ... ... ... алып қашпасаңдар төбелес
болар ма еді» депті. Ара ... әділ ... ... деп, биге ... ... бұрынғы билер қызметі арасындағы ... ... ... ... ... тындырғандары ел арасындағы осындай
әңгімелерден белгілі.
Сондықтан да қазақ халқында билер құрметті ... ... ... ... – ата мұрамыз, алтын қазынамыз. Шешендік сөздер өнегесін
бойымызға дарытып, ... нәр етіп ... ... ... атаулының қазығы, қара бұқараның азығы
Кейінгі кезде көшпелі қазақтың дала зиялылары жөнінде көбірек айтыла
бастады. Хандар, әулиелер, сұлтандар, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының тарихи қалыптасуында
атқарған рөлі, қазақ өмірінде алған орны бірсыдырғы әңгімеленіп жатыр. Бұл
қуанатын жайт. ... әр ... ... ... жүйесін білу сол
халықты жан-жақты тану үшін қажет.
Қазақ халқының ... ... сөз ... ... ... бөлетін
мәселе – би тұрғысы. Би – басқа лауазымдар мен атақтарға қарағанда біздің
халқымыз үшін өте ... төл ... ... ... Е. ... ... былай деп тұжырымдайды: «Господствующей социальной группой,
выраставшей, в ... ... ... из недр кочевой
общины, были родовые старшины – бии. Они ... ... ... ... ... ... би – халықтың өз ... ... ... шыққан лауазым. Мұны халыққа сырттан алып келіп
ұсынбаған, телімеген.
Қазақта би ... ... ... ... ... ... сайлау немесе
тағайындау болмаған. Би атағын алу үшін адам ... ... ... ... ... ... тапқырлық, парасаттылық, білімдарлық сияқты
қасиеттерімен таныла ... ... ... ... ... ... адам ... лебіздер тарап, әркімдер оған істің билігін сұрап, көңілінен шықса,
мақтау сөздер таратып отырған. Сөйтіп, ондай адам би болуға ... ... ... ... ... сипатын көрсету үшін көз алдымызға мынадай әлеуметтік
жағдайды елестетейік. Адам мен ... ру мен ру ... ... ... ... жатқан шиеленістер, дау-дамай болмай тұрмайды.
Осыдан келіп біреуге жүгіну қажеттілігі туады. ... адам әділ ... ... дана ... ... ... ... би айтқандай, «дұрыс сөзге тоқтай білген, басқаны
сөзіне ... ... ... ... ... ... ... қасиеті осында жатыр.
Ежелгі халықтық үлгідегі билер соты
Қазақтарда құрметті би атағы халық тарапынан қандай да ... ... ... ... отырған өкіметтің бекітуімен емес, тек сот рәсімін
терең білетін, оған қоса ... ... ... ... ғана берілген Би
атану үшін қазақ халқы алдында әлденеше шешендік сайысқа түсіп, өзінің ... ... ... ... ... Мұндай.адамдардың есімі
желдей есіп, әлейім жұртқа таралып, біріне емес, бәріне танылған. Сөйтіп би
атағы сот пен адвокаттық ... ... ... да, ... ... заңнан
тәлімі болғандықтан, әке орнына мұрагер болып қала ... ... ... ... жайында көптеген мысал келтіруге
болады. Орта жүздің қаракесек руында ХVІІ ғасырдың ақырында ... ... би ... ... ... осы күнге дейін билікке ие болып отыр.
Қазыбек - Бекболат – Тіленші - Алшынбай
Бұған қарап, қазақтарда би атағы мұрагерлік ... ... екен ... ... ... би Қаржас руынан шыққан атақты, әрі бай қазақтың
баласы, бидің баласы емес. Ата-бабасында би ... ... он үш ... ... топ ... дау ... де, ... бала би атанып кетеді.
Әкесі атақты би болса да, балаларының ол атаққа қолы жетпеген талай қазақты
білеміз.
Рулық ... ... ... бір ... адамдары бір семьяның
мүшелері сияқты болған да, өз руласы өзге рудың ... дау ... ... ол ... ... ... ... адвокаттық міндет
қана атқарған. Қазақтың туыстық қатысы жеті ... әрі, ... да ... ... Орта жүз: ... ... қоңырат, найман,
уақ, керей болып алты арыс ел ... олар ... ... ... қоңырат тайпасының талапкері (жоқшысы) арғын ... ... ... 15 ... ғана ... ... қыпшақ,
уақ, керейлердің биінен өзге, яғни ... ... ... ... ... солардың сөзін сөйлейді деп, сот биігінен шығаруға толық құқы ... ... ... бұл ... - ... ... би
атаулының, іске қатысы жоғының қайсысын қалаймын десе де толық құқы бар
екеніне негіз ... ... ... ... ... ... іс, жаңа көрген
қуғындаушы адамның жеке ісі болғандықтан, айыпты адамнан би ақысы ... ... ... биге тарту етіледі.
Биге практикант, ад сотқа жеке іс деп қараудың себебі, қазақ ... ... оны ... кіріскенде, өз бетінше емес, жоқшы адамның
өтінішімен немесе әкімшілік өкіметтің ... ғана ... ... ... де шешімдерінің жүзеге асырылуына қатыса алмаған.
Би мен сотқа ... ... ... ... ... ... шек қоя
алмады, сондықтан қазақтар қалай арызданамын десе де ... ... ... ең бір ... ... құрамына, әрине, мына әдет те
жатады: егер айыпты адамға тікелей ... ... ... соның кінәлі
екеніне күдік басым ... онда ... ... адамның адал туыстарын
терелікке тартып, яғни оларға айыпкерді ант беріп ... ... ... ... ... Бұл «ант ... саны және ... дәрежесі құралған істің маңыздылығына байланысты болды.
Сонымен, ант берушілер айыпталушының ... ... ал ... сол ... бүкіл округтан алынған.
Билер соты ауызша, халық алдында жария жүргізілді, ... ... ... ... Оның ... ... бөленгені соншалық, оған
ешқандай да тәртіпке шақыру шарасы бұрын да, қазірге дейін де ... ... ... ... ... қазақтың Орта ордасының (Орта жүз)
қоныстарында қырдағы билер соты осындай болды.
Біздің облыстағы ... ... ... ... отырған билер
сотын мұқият қарап, аса зер ... та, біз ... ... ... халық
сотының үлгісіне қосылған ешқандай жаңалық, өзгеріс таба алмадық. Орыстың
қырық жылдық ықпалына қарамастан жүз жыл бұрынғы, бәлкім ... ... ... ... ... ... қалған. Сонда халықтың ішкі даму күші де, орыс
мекемелері мен заңдары да оның ежелгі, қарапайым ... ... ... ... орыс ... оған ... да ресми ұйымдық жасап беруді
ойластырып та ... Осы ... 1854 жылы жаңа заң ... Онда ... «1854 жылы 19 майға дейін би ... ... ... ... ... ... бұл орынға сұлтандар және 6 жылға дейін
ауыл старшыны міндетін атқарып, ... ... ... ... патша ағзамға
қызметімен көзге түсіп наградталған қауым сайлап, округтік приказ бекіткен
адамдар ғана тағайындалады. («Бұратана халықтарды басқару мекемесі», ... 92 ст.) ... мән ... ... ... арттыру мақсатымен
жасалған бұл сәтсіз заңның салдарынан бидің тізгіні халықтың әдет-ғұрпынан,
төрелік заңынан бейхабар, менмен ... ... ... ... еді.
Бақытқа орай, бұл заң қазақтың халық сотына ықпал ете ... ... ... ... би ... өз істерін толық бұрынғыдай үлгеріп отыр,
сондықтан қазақтар әділ сотқа ... ... ... ... ... соты баяғы қалпында, яғни қазақтар орыстың қол астына қарағанға
дейінгі ... ... ... ... жыл ... ... қоғамдық өміріне мүлдем жаңа құбылыстар
енгізген орыс билігі қазақтың ежелгі сот ... ... ... ... егер сот орыс ... ... жағдайына (мәселен, 1854 жылғы
заң) қарсы тұра білсе, онда бұл қазақ халқының бүгінгі даму ... де ... ... ... қанағаттандыратынын ресми деректер айқын дәлелдей алады,
атап ... ... ... орыс заңы ... ... ... ... өтініш жоқ та, ал билердің істеріне аздаған ғана шағым түседі.
Округтік приказ ісіндегі ... ... ... ... округтарында соңғы үш жылда бидің әділетсіз шешіміне және орыс
заңы бойынша ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл
округтерде іс те аз қаралмады, мәселен, Қарқаралы округінде ғана билер соты
1860 жылы - 72, 1861 жылы - 77,1862 жылы - 22 іс ... ал ... 1861 жылы орыс ... шешіміне байланысты бір ғана шағым түсті,
оны жазған қазақ емес, казак еді. Соңғы үш жылдың барысында бидің ... ... ... татар, ташкенттіктер және өзге ... ... ... ... ... ... 1860 жылы Ақмола
приказына екі шағым, оның бірі орыс сотының өтінішімен ... ал ... - 3,1862 жылы -4 ... ... ... ... осы ... бойынша
келтірілген деректе шағым жасаған адамның тегі, ... ... иесі ... емес деп ... жөн ... қазақтар орыс сотын қалайтыны жөнінде біршама ... ... орыс ... ... ... отырған бұл ордалықтар халықтың
қарғысына ұшыраған, адамгершіліктен жұрдай болған, ... ... ... ісін орыс ... ... ... ... бітіруге
үміттенгендер еді. Сондықтан олар не жоғалтсын! ... ... ... Көкшетау округімен өз қазақтарының көптеген шағымымен,
Атбасардың гауптвағында отырған Баубек ... ... ... Бір кезде
Кенесарының сыбайласы болған бұл айуанға билер соты бірнеше жылқы төлесін
деп үкім ... ол ... бас ... ... ... орыс сотына шағынды.
Билер сотының пайдасына тағы бір тайға таңба ... ... ... Орыс ... немесе жауапкері көптеген жағдайда орыстың
тергеу орнынан гөрі ... ... ... ... ... ... ... биылғы
жазда Көкшетауда осындай ондаған іс қаралды.
Енді Сібір ведомствосына қарасты қазақ даласының сот ... ең ... ... атап ... ... сотының басты
элементтерін орыс ... ... ... соттың негізгі
ережесімен салыстыруға көшейік. Жалпы алып ... әр ... ... бұл ... ... үлкен ұқсастық, идеясында екеуіне тән құбылыс
мол болып көрінгенімен, әрбір тармағын жеке алып ... ... ғана ... ... ұқсастық дегеніміз істің ауызша,
жазбаша, әрі жария қаралуы, бірақ үңіле қараған ... ... ... ... сот ... істі ғана ... ... (бұл егжей-тегжейді
біз заңның статьяларымен бірге ... ... алып ... ... Сот құрылымы
1. Бидің санына шек қойылмайды. Әрбір округте мировой судья ... ... Биді ... ... ... ... да, ... түрде ешкім бекітпейді
де. Европадағы ақындар, ғалымдар, адвокаттар сияқты билердің ... ... ... ... мен ... ... ... ұлы ақын санайды,
бірақ олардың ұлылығы туралы ... ... ... ... ... сәйкес негізделмеген Ал мировой судьяның сайлауында арнаулы
тәртіп, ... ... ... ... ғана би ... ... алады. Оның Renomms жүріп
тұрғанда ғана оған жүгінеді, бедел жойылғанда билік те дәрежеден ... ... ... үш жылға сайланады да, қызмет атқарған мерзімінде тұрақты
правосы, міндеті болады.
4. Би ... да, ... да ... пұл ... бірақ «биден би
ақы» алды да, ал мировой ... ... ... белгілі
мөлшерде оның тірлігіне, әрі кеңсе шығынына қаражат бөлінеді.
5. Билердің съезі ... ... ... ал ... съезіне белгілі мерзім тағайындалады.
Мировой судья істі ... шеше ... ал ... соты шағым иесі ... ... ... әрі ... бір ... ... қаласа ғана жалғыз
жүргізеді.
б) Сот ісін жүргізу
1. Мировой судья мынадай істі қарайды: ... іс ... ... жүргізудің 19 ст. көрсетілген және азаматтық істер бойынша 500 сомға
дейінгі ізденіске (Азаматтық сот ісін ... I ст.) ... ... мен ... ... Ал ... 1167ст., Хү т., қылмыс заңының 2 кітабы,
осы томның 183 ... ... ... 1 кітап; 1, 2 тармақ және осы
тармақтың ... ... ... өзге ... ... пен ... және ... (қазақтардың) өз арасындағы, әрі ... ... ... ... Хүт., 2 кн. ... зак.и 1133,1134
ст.,Хт., 11 ч., Гражд. судопр.) ... ... ... істерді
қарайды.
2. Билер жеке адамдардың шағымы және ... ... ... мәлімдеуі бойынша іс қарауға кірісті, ал мировой ... бұл ... өзге де ... мен заң ... ... ... ... күдікті (Қылмыс сот ісін жүргізу, 24 статья, 3 ... ... ала іс ... Билер істі өз әдет-ғұрпымен, заңымен ана тілінде тергеп, үкім
шығарады, ал ... ... ... істі ... тіл ерекшелігімен
жүргізіп, ұжданмен ... ... ... ... (Қылмыстық сот
жүргізу, 28 статья) негізінде жүргізді.
4. Бидің шешіміне ... да ... ... ... ал ... судьяның
шешімі белгілі жағдайда ақтық шешім, шағым жасауға жатпайды (Қылмыс ... ... ... сот ісін ... 3 ... Би барлық істі ... ... ... ... ... істі ғана ... жүргізеді. (Азаматтық сот ісін жүргізу, 5
статья).
6. Билер соты ... ... іске ... ... Ал ... іс ... ... тек азаматтық іске ғана қатыстырылады.
(Азаматтық сот ісін жүргізу, 5 ... ... ... өз ... сол іске белгіленген кітапшаға тіркейді, ал
би сотында мұндай кітапша жоқ.
8. Бидің шешімін сұлтандар, старшындар, ... ... ... ... ... ұйғарымын мировой судьяның өзі орындайды.
9. Билер ... ... «ант ... қатыстыратын жағдай болады,
мұны ағылшындар факт (guestion of fact) туралы мәселе деп қарайды, мировой
сот ант ... ... ... ... ... ... ... соттың іс жүргізуінің осы салыстыруынан
байқайтынымыз, адалдықтағы үлкен айырмашылықты былай ... ... ... ... ... ... ... практикалық мақсатында
екеуіне де тән ұқсастық мол, ... ... ... ерен ... және ... ... ... басымдау. Біздің
ойымызша, егер өсіп өнудің жоғарғы сатысы мен ... ... ... ... ... ... ... сотының ең
болғанда қазақ үшін кейбір айырмашылығы барына тандануға болмайды. ... деп ... ... ... артықшылығы басым дер едім.
Жалпы алғанда, мировой сот пәк, таза сот деп айтуға да және қалайда бұл
қалпынан артықты күтуге де ... ... ... ... ... ... ... деректеріне қарағанда, көптеген юристер мен мемлекет адамдары
ағылшынның мировой сот ... ... ... ... ... ... ... және Шарль Конт, өз
шығармаларында британ мировой сотының ... ... ... пікірімізше, билер сотының басты артықшылығы – немқұрайдылық пен
әр түрлі ресми кертартпалықтың жоқтығы. Бидің мәні беделге негізделген және
бұл атақ сот ... ... ... ... Қазақтар соттың төрелікке
Renommee ие ... ... кез ... жүгінуге ерікті, бұл жағынан
қарағанда бізде сырқат ... ... ... ... ... ... адвокатқа сүйенгісі келетіні сияқты. Ресми сайлау мұндай
жағдайды қанағаттандыра алмайды, ал біздің қырда рулық әдет-ғұрып заңының
ықпалымен ... ... ... де ... ... ғана ... ... даңққұмар мансапқорлығын қанағаттандыруға, лай суда балықты
жақсы қарайтын орыс чиновниктерінің дәулетін арттыруға ... етіп ... ... өз ... ... ... ... чиновниктермен, малды
байлардың ырқымен би тағайындауды ... ... ... онда ... ... кім ... ... болып, қазур де етек алып
отырғандай, ақшамен пұлдап, әр түрлі жылпостық ... ... ... ... правоның жөн-жосығынан бейхабар малды байлардың,
атақты саудагерлердің қолына көшіп кетеді. Ынтық жұрт би ... ... ... сот ... ... ... ... дауыспен сайланған соттан гөрі нысанасына дөп ... Енді ... ... ... ... ... әрі өзінің билігін сақтап
қалуға тырысудың да себебі бар. Сайланған чиновник болғаннан кейін жұрттың
бәрінен пара алып, өзі де ... пара ... ... ... ... ... ... арам пиғылды соттар ешбір дау-жанжалға ұрынбауы
мүмкін, оған ешкім жүгінбесе – сонымен іс ... Ал, егер ... ... ... ресми түрде белгілі мерзімге сайланса, қазақтар одан сайлауға
дейінгі терминде ... ... ... ... ... адам болса, халықты
оның әділетсіздігінен сайлауда құтқара алмайды.
Билер сотының артықшылығы, ол істі некен-саяқ болмаса, жалғыз шешпейді;
оған қатысатын ... шек ... ал ... ... олар ... да ... және бидің шешіміне шағым жасауға хұқы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... әрі көп жағдайда да
судья ешбір кепілдіксіз, бір ғана ардың заңын ... алып ... үшін ... сотының түбегейлі ұтымды болатыны жалпы жобаның
басқа статьялары, әсіресе мировой сот ісін жүргізудің ... ... ... ... ... Мәселен, қазақты орыс заңымен
соттауға болмайды. Оның себебі ... ... өзге ... ... ... ... ... қазақтардың қылмыс пен жат ... ... ... өзге ... ... заңды
білмейтіндігінен бас тарта алмағанымен, олар орыс заңдарын білмейді, біле
де алмайды. ... ... сөз ... ... орыс ... ... деп,
аузын аша алмайды! (Бұл талаптың қисынсыз, көзсоқырлық екені айқын). ... ... яғни ... ... ... асыл ... Сонда бідің
үіметіміз өз қол ... ... ... ... іс сияқты
қисынсыз істі талап етіп отырған ... ... ... таныс, сонымен тәрбиеленіп, өсіп-өнген заң ғана халық үшін
жәйлі болмақ. Бұл заң ... ... ... сырттан телінген
немесе жоғарыдан ұсынылған заңнан гөрі оған етене жақын, түсінікті де ... ... да ... жоқ. ... біз ... жиі ... ... сатысының төменгі сатысымен үйлесімділігін ескергенде, шығарылған
заңдарға, мысалы, мұсылман, қытай және ... Орыс ... ... ... ... правосының адамгершілік жағы басымдау. Қазақ
заңында европалық жаңа кодексте ... ... ... сескендіретін
шаралар жоқ. Қазақта тән жазасы ешқашан болған емес. Ру заңы ... ... ... бірі ... ... руластық жағдайы ру қатысында
іс жүзінде көп пайда ... ... ... ... шешендік сөз өнерінің мектебі, билер мектебі
сияқты жүйелер қоғамдық негізде ... ... ... ... ... ... етіп ... жайлар өте құптарлық.
Қазақтың шешендік сөз өнері – ... ... оны ... ... да, ... ... де, ... шәкірттерге
де рухани пайдадан басқа келер зияны жоқ.
Билердің өз кезінде ел басқару ісіне ... ... ... ... мен ... зор ... ... ешуақытта ұмытуға болмайды.
Бірақ оны дүниежүзінің қазіргі өркениетті даму барысында қазақ елін ... ... ... ... ... деген пікір айту, әлбетте,
көңілге қонымсыз болар еді. өйткені билер мен оның ... ету ... ... ғана ... ... ... қазіргі жүз түрлі ұлт мекендеген
көп ұлтты республикамыздың жағдайында басқарудың билер жүйесі деген жаңаша
түріне көшуіміз бос ... ... те, ... ... ... ... қастерлей отырып, олардың шешендік сөз өнерін әлі де
дамыта түсу ... ... сын.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
Алқа билердің сотқа қатысуы26 бет
Алқа билердің қатысумен сот процесін дамытудың негізгі кезендері және жалпы сипаттамасы72 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Билер институты44 бет
Билер кеңесінің соттық функциясы15 бет
Билер соты7 бет
Қазақ билері4 бет
Қазақ билерінің өсиет сөздері13 бет
Қазақ жыраулары мен билері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь