Түрік қағанатының этносаяси тарихы мен басқару жүйесі


1 Түрік қағанатының этносаяси тарихы
2 Басқару жүйесі
«Түрік» де¬ген ат алғаш рет 542 жы¬лы ата¬лады. Қытай¬лар түріктерді сюн¬ну-ғұндар деп атаған, мұның өзі түріктердің ғұн тай¬па¬лары¬ның жалғасы екенін көрсе¬теді. 546 жы¬лы ти¬рек (те¬лэ) тай¬па¬лары Моңғоли¬яның оңтүстік және ор¬та¬лық аудан¬да¬рын ме¬кен¬де¬ген авар¬ларға (жкань-жу¬ань) қар¬сы жо¬рық жа¬сай¬ды. Осы кез¬де күтпе¬ген жер¬ден түріктердің қағаны Ту-мын¬ның (Бу¬мын) басқару¬ымен түріктер те¬лэ әскер¬леріне ша¬бу¬ыл жа¬сап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға ала¬ды. Осы¬дан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді бо¬лып кел¬ген авар¬ларға (жу¬ань-жу¬ань) қар¬сы шығады. 552 жы¬лы көктем¬де түріктер авар¬лардың ор¬да¬сына ша¬бу¬ыл жа¬сап, олар¬ды жеңеді, авар¬дың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. Осы кез-ден бас¬тап Бу¬мын түрік қаған де¬ген атағын ала¬ды. Бу¬мын 553 жы¬лы қай¬тыс бо¬лады.
Бу¬мын өлген¬нен кейін, таққа оның інісі Қара-Ес¬ке оты¬рады. Ол Ор¬хонның жоғарғы жағын-да авар¬ларды екінші рет жеңеді. Қара-Ес¬ке¬ден кейін, оның мұра¬гер інісі Еркінді-Мұқан де-ген ат¬пен қаған бо¬лады. Оның ел би¬леген кезі 553–572 жыл¬дар. Мұқан¬ның тұсын¬да аз уақыт ішінде (553–554 жж) түріктер шығыс¬та қай¬лар, қидан¬дар және оғыз-та¬тар тай¬па-ларын, солтүстікте Ене¬сей қырғыз¬да¬рын, Жетісу жеріндегі түргент¬терді өздеріне қарат¬ты. Бұл жыл¬да¬ры түріктердің ба¬тысқа қарай жа¬саған жо¬рықта¬ры күшті бол¬ды. Олар¬ды Ту¬мын-ның басқа бір інісі Ес¬темі жүргізді. Кейін та¬рихи де¬рек¬терде оны Ба¬тыс түріктерінің түпкі ата¬сы және Ба¬тыс Түрік қағана¬тының негізін қала¬ушы деп атай¬ды. 563 жы¬лы Түрік қағаны Сил¬зи¬бул (Ес¬темі) Эф¬та¬лит мем¬ле¬кетін ба¬сып алуға кіріседі.
571 жы¬лы Ес¬темі қаған Солтүстік Кав¬казды ба¬сып ал¬ды, сөйтіп Керчь түбегіне (Бос¬порға) шықты. Оның ба¬ласы Түріксанф Керчті ба¬сып алып, 576 жы¬лы Қырымға ша¬бу¬ыл жа¬сады. Бірақ Ес¬темі өлген¬нен кейін, 582–593 жыл¬да¬ры Түрік қағана¬тын¬да билік үшін қырқыс бас-талды. Өз ішіндегі ала¬уыз¬дық пен әле¬уметтік қай¬шы¬лықтар қағанат¬ты қат¬ты әлсіретті. Ел¬де мал індет¬тері, жұттар мен ашар¬шы¬лық орын ал¬ды. Түрік қағана¬ты ше¬кара¬лары¬на шығыс¬тан Қытай¬дың Сүй әулетінің (581–618 жж.) ша¬бу¬ылы күшейді. Бұл жағдай¬лар¬дың бар¬лығы 603 жы¬лы Түрік мем¬ле¬кетінің екі дер¬бес қағанатқа – Шығыс және Ба¬тыс қағанат¬та¬рына бөлінуімен аяқтал¬ды.
Қазақстан тарихында VI – XII ғғ. аралығы «түркі дәуірі» деп аталады. Түркі тілдес тайпалардың 700 жыл бойы үстемдік еткен кезінде Қазақстан аумағында көптеген ерте ортағасырлық мемлекеттер орын алды. Түркілер тайпасының саяси аренаға көтерілуі олардың үлкен соғыстармен байланысты болды. Оның ішінде теле тайпасының әрекеті Алтай өңіріндегі саяси құрылымға ерекше әсерін тигізді. Vғасырларда түркі тілдес теле тайпасы Солтүстік Монғол жеріне Шығыс Еуропаға дейін кең аймақты алып жатты. «Түрік» деген атау алғаш рет қытай шежірелерінде 542 жылы кездеседі. Қытайлар Түркілердің күшеюіне әсер еткен 546 жылғы жағдай. Бұл жыл телелердің Бумын бастаған түркілерден жеңілген жылы.Телелер түркілерге бағыныштылыққа түсті.
Түрік қағаны Бумынның беделінің өсуі оның жорықтарына байланысты болды. Ол түріктердің ата жауын біртіндеп талқандай бастады. Әсіресе, 552 жылы авар қағаны Анағұйды жеңіп, оны ең соңында өзін - өзі өлтіруге мәжбүр етті. Сонымен 552 жылы Түрік қағандығы құрылды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




Т.Рысқұлов атындағы экономикалық университеті

Тақырыбы: Түрік қағанатының этносаяси тарихы мен басқару жүйесі

Тексерген: Байхожаев А

Орындаған: Әділханов.Б

Алматы - 2011

Түрік қағанатының этносаяси тарихы мен басқару жүйесі

Түрік деген ат алғаш рет 542 жылы аталады. Қытайлар түріктерді сюнну-
ғұндар деп атаған, мұның өзі түріктердің ғұн тайпаларының жалғасы екенін
көрсетеді. 546 жылы тирек (телэ) тайпалары Моңғолияның оңтүстік және
орталық аудандарын мекендеген аварларға (жкань-жуань) қарсы жорық жасайды.
Осы кезде күтпеген жерден түріктердің қағаны Тумынның (Бумын) басқаруымен
түріктер телэ әскерлеріне шабуыл жасап, жеңіп, 50 мың әскерін тұтқынға
алады. Осыдан кейін түріктер күшейіп, енді бұрын өздері тәуелді болып
келген аварларға (жуань-жуань) қарсы шығады. 552 жылы көктемде түріктер
аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды жеңеді, авардың қағаны Анағұй өзін-
өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Бумын түрік қаған деген атағын алады. Бумын
553 жылы қайтыс болады.
Бумын өлгеннен кейін, таққа оның інісі Қара-Еске отырады. Ол Орхонның
жоғарғы жағында аварларды екінші рет жеңеді. Қара-Ескеден кейін, оның
мұрагер інісі Еркінді-Мұқан деген атпен қаған болады. Оның ел билеген кезі
553–572 жылдар. Мұқанның тұсында аз уақыт ішінде (553–554 жж) түріктер
шығыста қайлар, қидандар және оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енесей
қырғыздарын, Жетісу жеріндегі түргенттерді өздеріне қаратты. Бұл жылдары
түріктердің батысқа қарай жасаған жорықтары күшті болды. Оларды Тумынның
басқа бір інісі Естемі жүргізді. Кейін тарихи деректерде оны Батыс
түріктерінің түпкі атасы және Батыс Түрік қағанатының негізін қалаушы деп
атайды. 563 жылы Түрік қағаны Силзибул (Естемі) Эфталит мемлекетін басып
алуға кіріседі.
571 жылы Естемі қаған Солтүстік Кавказды басып алды, сөйтіп Керчь түбегіне
(Боспорға) шықты. Оның баласы Түріксанф Керчті басып алып, 576 жылы Қырымға
шабуыл жасады. Бірақ Естемі өлгеннен кейін, 582–593 жылдары Түрік
қағанатында билік үшін қырқыс басталды. Өз ішіндегі алауыздық пен
әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. Елде мал індеттері,
жұттар мен ашаршылық орын алды. Түрік қағанаты шекараларына шығыстан
Қытайдың Сүй әулетінің (581–618 жж.) шабуылы күшейді. Бұл жағдайлардың
барлығы 603 жылы Түрік мемлекетінің екі дербес қағанатқа – Шығыс және Батыс
қағанаттарына бөлінуімен аяқталды.

Қазақстан тарихында VI – XII ғғ. аралығы түркі дәуірі деп аталады. Түркі
тілдес тайпалардың 700 жыл бойы үстемдік еткен кезінде Қазақстан аумағында
көптеген ерте ортағасырлық мемлекеттер орын алды. Түркілер тайпасының саяси
аренаға көтерілуі олардың үлкен соғыстармен байланысты болды. Оның ішінде
теле тайпасының әрекеті Алтай өңіріндегі саяси құрылымға ерекше әсерін
тигізді. Vғасырларда түркі тілдес теле тайпасы Солтүстік Монғол  жеріне
Шығыс Еуропаға дейін кең аймақты алып жатты. Түрік деген атау алғаш рет
қытай шежірелерінде 542 жылы кездеседі. Қытайлар Түркілердің күшеюіне әсер
еткен 546 жылғы жағдай. Бұл жыл телелердің Бумын бастаған түркілерден
жеңілген жылы.Телелер түркілерге бағыныштылыққа  түсті.

Түрік қағаны Бумынның беделінің өсуі оның жорықтарына байланысты болды. Ол
түріктердің ата жауын біртіндеп талқандай бастады. Әсіресе, 552 жылы авар
қағаны Анағұйды жеңіп, оны ең соңында өзін - өзі өлтіруге мәжбүр етті.
Сонымен 552 жылы Түрік қағандығы құрылды.

Түрік қағанаты Орта Азиядағы өзінің саяси билігін нығайту үшін Византияға
568 жылы соғды көпесі Маниах бастаған елші жіберді. Бұл елшіліктің бірінші
сапары сәтсіз болып, екінші рет тағы жіберілді. Елшіліктің алдына қойған
мақсаты, біріншіден, Иранға қарсы әскери одақ жасау болса, екінші басты
мәселе, сауданы жандандыру еді. Бұл жолы да жібек саудасы түпкілікті
шешілмеді, себебі, Византия өзі жібек шығарып, бәсекелестік туды. Екінші
сапарда Маниах бастаған елшілік Иранға қарсы әскери одақ жасауға қол
жеткізді.

Оған дәлел Византия императоры, Земарх бастаған бір топ адамды түрік
елшілерімен  қосып аттандырды. Түрік қағаны Истеми (Силзебулл) Византиядан
келген бұл елшілікті өте жақсы қабылдаған. Жазба деректер VI ғасырдың
аяғында түрік қағанатының ішкі, сыртқы саясатының әлсірегендігін
мәлімдейді.

Батыс Түрік қағандығы кең аймақты қамтыды. Шығыс Түркістаннан Әмударияға,
батыс шекарасы Еділ өзені, оңтүстігі Кавказға дейін созылды. Қазақ
даласында Батыс түрік қағанаты бұрынғы үйсіндер мекендеген аймақтарды алып
жатты. Демек, Қаратудың шығыс жағынан қазіргі Жоңғарияға дейінгі жерлер
кірді. Орталығы Жетісу болды. Астанасы – Суяб қаласы. Қағандықты
мемлекетті - ең жоғарғы билеуші, әскер басы әрі бүкіл жердің  иесі болып
есептелетін қаған биледі. Қаған ашина руынан болуы тиіс еді.Жазғы ордасы
Мыңбұлақ қаласы. Қытай деректерінде бұл қала Цзедань қаласы деп
мәлімделеді. Ортағасырлық кезеңде көптеген  мемлекеттерде екі астанадан
болғандығы байқалады. Бұл олардың көшпелі шаруашылығымен  байланысты еді.

Саяси құрылысын алсақ, Батыс ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Түрік қағанатының этносаяси тарихы мен басқару жүйелері
Батыс Түрік қағанатының саяси жағдайы
Түрік қағанатының қоғамдық - саяси құрылысы
Түрік қағанаты . Түрік қағанатының екіге бөлінуі Батыс және Шығыс қағанат
Жазба және археологиялық деректер негізінде түрік қағанатының құрылу тарихы мен оның сыртқы саясатының негізгі бағыттарын анықтау
Үшінші түрік қағанатының (ұйғыр) кейбір мәселелері
Түрік мемлекеті
Шетелдегі түрік диаспорасының қалыптасу тарихы
Қазақстан аумағында этносаяси қауымдастықтың қалыптасуы
Түрік қағанаты. шаруашылығы мен жағдайы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь