Іле алатауының биіктік белдеулеріндегі топырақтардың биогеографиялық ерекшеліктері

МАЗМҮНЫ
КІРІСПЕ ". з
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ 5
1.1. Биогеография ғылымының қысқаша даму тарихы
1.2."Топырақ биогеография" ғылыми саласының даму тарихы
І.З.Қазақстандағы топырақ биогеографиясының дамуы мен
қалыптасу мүмкіндіктері
1.4.ТМД елдеріндегі биіктік белдеулердің топырақ микроағзалары
мен мезофауналарының зерттелу жағдайлары
2. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ
2.1. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ
2.1.1. Іле Алатауының терістік беткейінің геологиялық қүрылымы
мен геоморфологиялық сипаттамасы
2.1.2. Іле Алатауының терістік беткейінің климаттық жағдайлары
2.1.3. Іле Алатауының терістік беткейінің гидрологиялық жағдайлары
2.1.4. Іле Алатауының терістік беткейінің топырақтарының жайғасу
заңдылықтары
2.1.5. Іле Алатауының терістік беткейінің өсімдіктері мен жануарлары
2.2. ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
3. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ БИІКТІК БЕЛДЕУЛЕРШДЕГІ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ БИОГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1. Іле Алатауындағы биіктік белдеулердің топырақ микроағзаларының биогеографиялық таралу ерекшеліктері
3.1.1. Сапрофитті және спора түзуші бактериялардың топырақ
зоналарындағы сандық және сапалық таралулары
3.1.2. Актиномицеттер мен микроскоптық саңырауқүлақтардың топырақ
зоналарындағы сандық және сапалық таралулары
3.2.1. Биіктік белдеулердегі топырақтардың мезофауналарының
таралулары
3.2.2. Топырақтардың мезофауналық индикациясы мен диагностикасы
Түжырымдық.қорытындылар
Пайдаланылған әдебиеттер
Алғашқы қауымдық қүрылыс кезінде де адамдарға қандай өсімдіктер жеуге жарамды және оларды қай жерден табуға болады немесе қандай жануарларды аулаға болады және жыртқыш аңдардан қалай қорғануға болады деген мәселелерді шешуге тура келді. Ертедегі адамдар табиғаттың байлығын пайдаланып, оның ресурстарын тауыспай, үрпақтан үрпаққа сақтап, табиғатпен үйлесімділікпен тіршілік ете білді. Мысалы, жерді өңдеу бүдан 9-10 мың жыл бүрын пайда болған деп есептеледі. Алайда, археологтардың соңғы ашқан ашылулары бүл уақытты 15-18 мың жылдыққа дейін шегеріп тастады. Осы кезден бастап адамдардың табиғатпен және өсімдіктер мен жануарлардың қоршаған ортамен өзара қарым-қатынасы туралы кейбір түсініктер пайда болды.
Пайдалы өсімдіктер мен жануарлардың географиясы мен экологиясы туралы мәліметтер ертедегі поэзиялық фольклор энциклопедиясына негізделген: Үндінің Рамаянасында, Библияда, ертедегі Египет, Шумер, Қытай жазбаларынан кездестіруге болады. Ертедегі ғалымдардың еңбектерінде жүйеленген мәліметтер біртіндеп пайда бола бастады. Осы кезден бастап биогеография ғылымы пайда болғанға дейінгі алғашқы білімнің жиналу кезеңіне 2 мың жылдан астам уақыт кетті /1/.
Биогеография ғылымы пайда болғанға дейінгі даму кезеңі - ерте және орта ғасыр. Ертедегі ғалымдар мен ойшылдардың географиялық ой-өрісі шектеулі болды, оларға белгілі биогеографиялық деректер көп болған жоқ. Медицина ғалымының атасы Гиппократтың еңбектерінде өсімдіктердің 236 түрі ғана атап көрсетілген. Ал атақты ежелгі грек ғалымдары мен ойшылдарына белгілі жануарлардың түрлері өсімдіктердің түрлерінен аз болды. Ғалымдардың ішінде бірінші болып Аристотель барлық жиналған мәліметтерді жаратылыстану тарихы бойынша негіздеуге үмтылды. Оның еңбектерінде жануарлардың 500 дейін түрі сипатталған. Ғылымның дамуына Аристотельдің еңбектерінің әсері 2 мың жыл бойы бағаланып: ерте кезден бастап, орта ғасырларға дейін жетіп, күмән туғызуға жатпайды деп есептелген.
«Ботаника ғылымының атасы» деп «Өсімдіктер туралы зерттеулер» атты 9 кітапты және «Өсімдіктердің салдарлары туралы» 6 кітапты жазған Теофраст (Феофраст б.з.д. 372-287 жж.) саналады. Ол зерттеген өсімдіктердің көпшілігі Грецияда өскен, бірақ түрлердің жартысы Александр Македонскийдің жорықтары кезінде табылған материалдар бойынша суреттелген. Әртүрлі жерде өсетін өсімдіктерді бақылаған Теофраст өсімдіктердің өзіндік ерекшелігі жерлердің әртүрлігінен пайда болады деп қорытынды жасаған. Ыстық елдердегі жапырақты өсімдіктердің жыл сайын жапырағын түсірмейтінін Теофраст климаттың әсерімен түсіндіреді 121.
Жаңа эраның шебінде грек мәдениетінің мүрагері болған ежелгі Римнің қолбасшысы мен ғалымы Кай Плинияның (б.з. 23-79 жж.) 37 кітаптан түратын

«Жаратылыстану тарихы» деген ғылыми еңбегі біздің заманымызға дейін жетті. Ол 12 және 13 кітаптарда бөгде елдерде өсетін ағаштар мен олардың географиялық таралуын суреттеп жазған.
Орта ғасырлық Европаға ерте кездегі географиялық және биогеографиялық мәліметтер негізінен араб жазбалары арқылы енді. Бүл жағынан маңызды орынды Авиценна (Ибн Сина, 980-1037 жж.) алады. Медицинамен айналысқан Авиценна өзінің «Канон» атты үлкен еңбегіне барлық ғылыми мәліметтер мен білімін енгізген. Басқа ірі араб ғалымы Аверроэс (Ибн Рушд, 1126-1198) Аристотелді аударып, оны арабтар мен христиандардың мүрасына айналдырды. XIII ғ. Марко Поло Европаға Азияның бүрын белгісіз болған алыс елдерінің фаунасы мен флорасы туралы қызықты мәліметтер әкелді. Алайда, бүл кезеңде биогеография жеке ғылым ретінде әлі пайда болмаған.
Үндістанға баратын теңіз жолын іздеу, жаңа материктер мен аралдардың ашылуы, бүрын белгілі территориялармен және жаңа ашылған жерлердің арасындағы ерекше географиялық айырмашылықтардың болатынын көрсетті. Ерекше тропиктік өсімдіктердің және жануарлардың түрлері Европаға әкеліне бастады. Осы кезде өз елінің табиғатын зерттеуге қызығушылық арта түскендіктен ботаникалық бақтар ашыла бастады. Олардың ішіндегі алғашқысы 1333 ж. Венецияда қүрылды, 1525 ж. Падуеде, 1544 ж. Пизеде бірінші университет бағы, 1577 ж. Лейденде, 1593 ж. Гейдельбергте пайда болды. Бүл кезеңдегі аса танымал шығармаларға Иеронима Боктың «Өсімдіктер туралы жаңа кітабы», Клузияның «Экзотикалық елдерді қоныстану туралы он кітабы», Конрад Ееснердің «Жануарлар тарихы» және т.б. жатады. Бірінші болып таудағы өсімдік жамылғысының биіктік белдеулік элементтері берілген, Турнефордың «Ботаникалық элементтер және өсімдік жамылғысын тану әдістері» атты еңбегін жеке атап өтуге болады.
Жануарлар мен өсімдіктер туралы мәліметтерді картаға түсіру үшін ең алдымен территорияның немесе акваторияның сипаттамасы жазылды. XIII ғ бірінші жартысында жол көрсетуші-пландарда әртүрлі балықтардың, жыландардың, аңдардың, қүстардың, ағаш өсімдіктерінің суреттері бейнеленді. 1594 ж. П.Планцио жасаған дүние жүзінің картасын фауналық аудандастыру картасының бейнесі деп есептеуге болады. Бүл картада қүрлықты мекендейтін жануарлардың суреттері картаның шетінде орналасқан және олар мекендейтін территориялар көрсетілген.
Үлы географиялық ашылулар дәуірі. Үлы географиялық ашылулар дәуірі көптеген саяхаттарымен ерекшеленеді. Ол кездерде ашылған жаңа жерлер, сол жерлерді қоныстанған халықтар туралы жаңа мәліметтер, әсіресе биогеография үшін маңызды болып келетін жаңадан ашылған әрбір материктің немесе аралдардың өзіне тән флорасы мен фаунасы туралы деректер молынан жиналды. Американың, Австралияның ашылуы, Африканың, Азияның, Сібірдің адам аяғы баспаған орасан үлкен алқаптарына саяхаттар жасалды. Орыс саяхатшылары бүрын Европалықтар үшін беймәлім болған Сібірдің өсімдіктері мен жануарлары туралы көптеген жаңалықтар ашты.

XVII ғ. өзінде біріншіден олардың географиялық орнына байланысты болатын жекелеген елдер мен континенттердің биоталарының негізгі айырмашылықтары туралы түсініктер пайда болды. Белгілі ағылшын ботанигі Джон Рейдің (1628-1705) «Өсімдіктер тарихы» атты еңбегін атап өтуге болады. Ол өз еңбегінде сол кездегі белгілі барлық өсімдіктерді суреттеп берген. XVIII ғасырдағы ботаниктер мен зоологтардың еңбектерін, әйгілі «Табиғат жүйесін» қүрған атақты швед ғалымы Карл Линней аяқтады.
Биогеографияның ғылым ретінде қалыптасуы. XVIII ғ. дейін табиғаттануда жинақталған флора мен фауна және тірі ағзалардың таралуы туралы орасан үлкен материалдар, қоршаған орта туралы түсініктердегі жетістіктер, физикалық географияның, геологияның, климатологияның т.б. ғылым салаларының дербес ғылым ретінде қалыптасуы биогеографияның ғылым ретінде дамуын анықтады. XVIII ғ. соңғы ширегінде биогеографиялық деп атауға болатын Циммерманның, Бюффонның және Палластың еңбектері басылып шықты. Неміс ғалымы Е.Циммерман (1743-1815) 1777-1783жж. жарияланған өзінің еңбектерінде алғаш рет «Географиялық зоология»түсінігін енгізіп, оны жануарлар түрлерінің және басқа да таксондардың таралу себебін анықтайтын ғылым ретінде белгілеген. XVIII ғ. аяғында көп томдық «Жаратылыстану тарихы», «Жер тарихы» және басқа да бірқатар еңбектердің авторы француз ғалымы Жорж Бюффонның (1783-1794) еңбектері бірінен кейін бірі жарық көре бастады. Оның зоогеография мәселелері туралы пікірлері Циммерманның пікірлеріне өте үқсас болғандықтан, көптеген ғалымдар Е.Циммерманмен қатар Ж.Бюффонды биогеография ғылымының негізін салушылардың бірі деп санайды. Бюффонмен және Циммерман бір уақытта Петербург академиясының атақты академигі П.С.Паллас (1741-1811) жүмыс істеді. 1768-1774 жж. П.С.Паллас бірқатар ғалымдармен бірге Европалық Ресейдің шығыс бөлігі мен Сібір арқылы үлкен саяхат жасады. П.С.Паллас өз еңбектерінде Сібірдің әртүрлі аудандарында ерекше экологиялық жағдайда өсетін өсімдіктерді жеке сегіз топқа бөліп жөне өсімдіктердің шүғыл алмаспайтынын, олардың бір ауданнан басқа ауданға біртіндеп ауысып, аралас бірлестіктер түзеді. Зоология бойынша П.С.Палластың еңбектері өте маңызды болып табылады. Биогеографияның ғылым ретінде қүрылуында ботаник, саяхатшы және ойшыл Александр Гумбольдттың еңбегі айтарлықтай. Ол алғаш рет география, климатология және ботаника ғылымдарының жетістіктерін пайдалана отырып, геоботаникалық бағыттағы флоралық материалды өңдеген және өсімдіктер географиясын қүрды /3/.
Дарвинизм және биогеография. 1859 жылы жаратылыстану ғылымдарының бүкіл кешенінің даму межесі болып табылады. Осы жылдың қарашасында ағылшын натуралисті Чарлз Дарвиннің «Табиғи сүрыпталу жолымен түрлердің шығу тегі немесе тіршілік үшін күресте қолайлы түрлердің сақталуы» атты әйгілі еңбегі жарыққа шықты. Дарвиннің түрлердің табиғи сүрыпталу жолымен пайда болуы туралы теориясы сол уақыттағы биологияның барлық жетістіктеріне негізделді, ол флора мен фаунаны дифференциациялау факторлары туралы барлық пікірлерді қайта қарап шығуға алып келді, бүл биогеографияда жаңа кезеңнің басталуына негіз болды. XIX ғ. екінші жартысы

ботаникалық география мен зоогеографияның жылдам дамуымен сипатталды. Жер шары аумағы ботаникалық-географиялык. түрғыдан зерттелді. Экологиялық ботаникалық география саласында А. Гризербахтың «Жер шарының өсімдіктері», Е.Вармигтің «Өсімдіктердің экологиялық географиясы» және А.Шимпердің «Физиологиялық негіздегі өсімдіктердің географиясы» атты еңбектерін атауға болады. Ботаникалық географияда тарихи қағиданы А.Энглер кеңінен зерттеді. Сонымен бірге О.Друдтың, орыс ғалымдары И.Г.Борщовтың, А.Н.Бекетовтың, Г.И.Танфильевтың, А.Н.Красновтың т.б. еңбектерінің маңызы өте зор болды. Бүл кезеңде ағзалардың бірлестігі -биоценоз туралы түсінік қалыптасты. Биоценоз терминін бірлестіктің атауы ретінде қолдануды К.Мебиус үсынған болатын. Өсімдіктер бірлестігі туралы ілімнің негізін салушылар И.К.Пачоский және П.Н.Крылов болды.
XX ғасырдағы биогеография. Табиғат зоналары туралы ілімге арналған В.В.Докучаевтың және географиялық ландшафттар туралы ілімнің негізін қалаған Л.С.Бергтың еңбектеріндегі теориялық географияның дамуы, биологиямен байланысын жоғалтпастан, ботаникалық география мен зоогеография ғылымдарының біртіндеп географиялық пәндер курсына енуіне алып келді. XX ғ. экологиялық және тарихи ботаникалық география мен зоогеографияның, флористика мен фаунистиканың әрі қарай дамуы жалғасады. Орасан зор материалдар жинақталып, өсімдіктер жамылғысы туралы ілім калаптасты. Сукцессия теориясын терең зерттеу американ ғалымы Ф.Клементстің есімімен байланысты болды, сукцессияны зерттеуге Г.Н.Высоцкий, Г.Ф.Морозов және В.Н.Сукачев үлкен үлес қосты. Тіршілік жамылғысының кеңістік-уақыттық өзгеруі туралы түсінік қалыптасты. XX ғ. 50 жылдарынан бастап өсімдік жамылғысын картаға түсіру түрінде қалыптасқан биогеографиялық картаграфиялау жеке ғылыми бағыт ретінде қалыптаса бастады. Биогеографияның бүл бағытының дамуында Е.М.Лавренконың, В.Б.Сочаваның, сондай-ақ Г.Госсеннің, П.Озендтің, А.Кюхлердің еңбектері зор.
XX ғ. соңғы он жылдығында биогеографиялық зерттеулерде ғарыштық түсірулер кеңінен қолданылуда, мәліметтерді өңдеудің жаңа технологиялары, оның ішінде геоақпараттық жүйелер дами бастады. Бүл жердің тіршілік жамылғысын талдауда биогеография үшін жаңа мүмкіндіктер туғызады. Биогеографтар XX ғ. ғана әлемдік мүхиттың фаунасы, жануарлар мен топырақ жамылғысының микрофлорасы туралы материалдарды қолданып, саны 1 млн. асатын ағзалардың ішінде түр жағынан ең көп тараған жәндіктердің географиялық таралуы жайлы мәліметтерді кеңінен қолдана алды /2,4/.
        
        МАЗМҮНЫ
 КІРІСПЕ    ".    з
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ      5
  1.1. ... ... ... даму ...  ... ... ... саласының даму тарихы
  І.З.Қазақстандағы   топырақ   ...   ...   мен
  ... мүмкіндіктері
  1.4.ТМД елдеріндегі биіктік белдеулердің топырақ микроағзалары
  мен мезофауналарының зерттелу ...  2. ... ... ЖӘНЕ ...  2.1.     ... ...  2.1.1.   Іле ... терістік беткейінің геологиялық қүрылымы
   мен геоморфологиялық сипаттамасы
2. Іле Алатауының терістік беткейінің климаттық жағдайлары
3. Іле ... ... ... ... ...  2.1.4.    Іле  Алатауының  ...  ...   ...  ...  ...  2.1.5.    Іле Алатауының терістік беткейінің өсімдіктері мен жануарлары



  2.2.     ЗЕРТТЕУ ...  3. ІЛЕ ... ... БЕЛДЕУЛЕРШДЕГІ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ БИОГЕОГРАФИЯЛЫҚ
  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
  3.1.      Іле     ...     ...      ...      ...  микроағзаларының биогеографиялық таралу ерекшеліктері
  3.1.1.   ...    және    ...    ...    ...  ...  ... сандық және сапалық таралулары
  3.1.2.   ... мен ... ... ...  ... ... және сапалық таралулары
  3.2.1.   Биіктік     белдеулердегі     топырақтардың     ...  ...  3.2.2.   ... ... индикациясы мен диагностикасы

  Түжырымдық-қорытындылар
   Пайдаланылған әдебиеттер
                         ... ...    ".    ... ШОЛУ      5
  1.1. ... ... ... даму тарихы
  1.2."Топырақ биогеография" ғылыми саласының даму ...  ...   ...   биогеографиясының   дамуы   мен
  қалыптасу мүмкіндіктері
  1.4.ТМД елдеріндегі биіктік ... ... ...  мен ... ... ...  2. ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ
  2.1.     ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ
  2.1.1.   Іле ... ... ... ... ...   мен геоморфологиялық сипаттамасы
2. Іле Алатауының терістік ... ... ... Іле ... ... ... гидрологиялық жағдайлары
  2.1.4.    Іле  ...  ...  ...   ...  жайғасу
  заңдылықтары
  2.1.5.    Іле Алатауының терістік беткейінің өсімдіктері мен ...  2.2.     ... ...  3. ІЛЕ ... ... ... ТОПЫРАҚТАРДЫҢ БИОГЕОГРАФИЯЛЫҚ
  ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
  3.1.      Іле     Алатауындағы     ...      ...      ...  ... ... ... ...  3.1.1.   Сапрофитті    және    ...    ...    ...  ...  ... сандық және сапалық таралулары
  3.1.2.   Актиномицеттер мен микроскоптық ... ...  ... ... және ... ...  3.2.1.   ...     белдеулердегі     топырақтардың     ...  ...  3.2.2.   ... ... индикациясы мен диагностикасы

  Түжырымдық-қорытындылар
   Пайдаланылған әдебиеттер
                              ... ...  1.1.  ... ... ... ...                                  ...     ... ... ... ... де ... қандай өсімдіктер  жеуге
жарамды және оларды қай  жерден  табуға  болады  немесе  қандай  ...  ...  және  ...  ...   ...   ...   болады   деген
мәселелерді  шешуге  тура  келді.  Ертедегі  адамдар   табиғаттың   ... оның ... ... ... үрпаққа  сақтап,  табиғатпен
үйлесімділікпен тіршілік ете білді. Мысалы, жерді өңдеу бүдан 9-10  мың  ... ...  ...  деп  ...  Алайда,  археологтардың  соңғы  ашқан
ашылулары бүл уақытты 15-18 мың ... ... ... ...  Осы  ... адамдардың  табиғатпен  және  өсімдіктер  мен  жануарлардың  қоршаған
ортамен өзара ... ... ... ... пайда болды.
      Пайдалы өсімдіктер мен жануарлардың географиясы мен экологиясы  ...  ...  ...  фольклор   энциклопедиясына   негізделген:
Үндінің Рамаянасында, Библияда, ертедегі Египет, Шумер, Қытай  жазбаларынан
кездестіруге   ...   ...   ...   ...   ... ... пайда бола бастады.  Осы  кезден  бастап  биогеография
ғылымы ... ... ... алғашқы білімнің жиналу кезеңіне 2 мың жылдан
астам уақыт ... /1/.
      ... ... ... ... дейінгі даму  кезеңі  -  ерте  және
орта  ...  ...  ...  мен  ...  ...   ... ... оларға белгілі биогеографиялық  деректер  көп  болған  жоқ.
Медицина ғалымының атасы ... ... ...  236  ... атап көрсетілген. Ал атақты  ежелгі  грек  ғалымдары  мен  ойшылдарына
белгілі жануарлардың түрлері өсімдіктердің түрлерінен аз болды. ... ... ... ... ... ... мәліметтерді  жаратылыстану
тарихы бойынша негіздеуге үмтылды. Оның еңбектерінде жануарлардың 500 дейін
түрі сипатталған. Ғылымның дамуына Аристотельдің ... ...  2  ... бойы ... ерте ... бастап, орта ғасырларға дейін жетіп,  күмән
туғызуға жатпайды деп есептелген.
      ... ... ... деп ... ... зерттеулер»  атты  9
кітапты және «Өсімдіктердің салдарлары туралы» 6  ...  ...  ...  б.з.д.  372-287  жж.)  саналады.  Ол   зерттеген   ... ... ... ... ... жартысы Александр  Македонскийдің
жорықтары кезінде табылған материалдар бойынша суреттелген.  Әртүрлі  жерде
өсетін өсімдіктерді бақылаған  ...  ...  ...  ... әртүрлігінен пайда болады деп қорытынды жасаған. Ыстық  елдердегі
жапырақты  өсімдіктердің  жыл  ...   ...   ...   ... әсерімен түсіндіреді 121.
      Жаңа эраның шебінде грек мәдениетінің мүрагері  ...  ...  ... мен ... Кай Плинияның (б.з. 23-79 жж.) 37 кітаптан ... ... ... ғылыми еңбегі біздің заманымызға  дейін  жетті.
Ол  12  және  13  ...  ...  ...  ...  ...  мен   ... ... суреттеп жазған.
      Орта ... ... ерте ... ... және  ... ... араб жазбалары арқылы енді. Бүл жағынан маңызды ... (Ибн ... 980-1037 жж.) ...  ...  ...  Авиценна
өзінің «Канон» атты үлкен еңбегіне барлық  ғылыми  ...  мен  ... ... ірі араб ... ... (Ибн ... ...  Аристотелді
аударып, оны арабтар мен христиандардың мүрасына айналдырды. XIII ғ.  ... ... ... ... белгісіз  болған  алыс  елдерінің  фаунасы  ... ... ... ... ... Алайда, бүл кезеңде  биогеография
жеке ғылым ретінде әлі пайда болмаған.
      ... ... ... ... іздеу, жаңа материктер  мен  аралдардың
ашылуы,  бүрын  белгілі  ...  және  жаңа   ...   ... ... ... ... ... көрсетті. Ерекше
тропиктік өсімдіктердің және жануарлардың түрлері Европаға әкеліне бастады.
Осы кезде өз  елінің  табиғатын  зерттеуге  қызығушылық  арта  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  1333  ж.
Венецияда қүрылды, 1525 ж. Падуеде,  1544  ж.  Пизеде  бірінші  университет
бағы, 1577 ж. ... 1593 ж. ... ...  ...  Бүл  кезеңдегі
аса танымал шығармаларға Иеронима Боктың «Өсімдіктер туралы  жаңа  кітабы»,
Клузияның  ...  ...  ...  туралы  он   кітабы»,   Конрад
Ееснердің «Жануарлар  тарихы»  және  т.б.  ...  ...  ...  ... ... ... ...  элементтері  берілген,  Турнефордың
«Ботаникалық элементтер және өсімдік жамылғысын тану әдістері» атты ... атап ... ...    ... мен өсімдіктер туралы  мәліметтерді  картаға  түсіру  үшін  ең
алдымен территорияның  немесе  ...  ...  ...  XIII  ...   ...   жол   ...    ...    балықтардың,
жыландардың, аңдардың, қүстардың, ағаш өсімдіктерінің суреттері бейнеленді.
1594 ж. П.Планцио жасаған  ...  ...  ...  ...  аудандастыру
картасының бейнесі деп есептеуге болады. Бүл картада  қүрлықты  мекендейтін
жануарлардың суреттері картаның шетінде орналасқан  және  олар  ... ...      Үлы ... ... дәуірі.  Үлы  географиялық  ашылулар  ... ... ... Ол ... ашылған жаңа  жерлер,  сол
жерлерді қоныстанған ... ... жаңа ... ...  ...  ...  ...  келетін  жаңадан  ашылған  әрбір  материктің   немесе
аралдардың ... тән ... мен ... ... ...  молынан  жиналды.
Американың, Австралияның ашылуы, Африканың,  Азияның,  Сібірдің  адам  ... ... ...  ...  саяхаттар  жасалды.  Орыс  ... ... үшін ... ... Сібірдің өсімдіктері мен жануарлары
туралы көптеген жаңалықтар ашты.
   XVII ғ. ... ... ... географиялық орнына байланысты болатын
жекелеген елдер мен  континенттердің  ...  ...  ... ... ... ... ... ағылшын ботанигі Джон  Рейдің  (1628-
1705) «Өсімдіктер ... атты ... атап ... ...  Ол  өз  ... кездегі белгілі барлық өсімдіктерді  суреттеп  берген.  XVIII  ... мен ...  ...  ...  ...  ...  ... швед ғалымы Карл Линней аяқтады.
      Биогеографияның ғылым ретінде қалыптасуы. XVIII ғ. дейін ... ... мен ... және  тірі  ...  таралуы  туралы  орасан
үлкен  материалдар,  ...  орта  ...   ...   ... ... ... ... т.б. ғылым салаларының
дербес  ғылым  ретінде  қалыптасуы  биогеографияның  ғылым  ретінде  ... XVIII ғ.  ...  ...  ...  деп  ...  ... ...  және  Палластың  еңбектері  басылып  шықты.  Неміс
ғалымы Е.Циммерман (1743-1815) 1777-1783жж. жарияланған өзінің еңбектерінде
алғаш  рет  ...   ...   ...   оны   жануарлар
түрлерінің және басқа  да  ...  ...  ...  ...  ... ... XVIII ғ. ...  көп  томдық  «Жаратылыстану  тарихы»,
«Жер тарихы» және басқа да ... ... ... ... ғалымы  Жорж
Бюффонның (1783-1794) еңбектері бірінен кейін бірі жарық көре бастады. Оның
зоогеография мәселелері туралы пікірлері Циммерманның пікірлеріне өте ...   ...   ...   ...    ...    ... ... негізін салушылардың  бірі  деп  санайды.  Бюффонмен
және  Циммерман  бір  уақытта  ...  ...  ...   ... (1741-1811) жүмыс  істеді.  1768-1774  жж.  П.С.Паллас  бірқатар
ғалымдармен бірге Европалық ... ... ... мен  ...  арқылы  үлкен
саяхат жасады. П.С.Паллас өз  еңбектерінде  Сібірдің  әртүрлі  аудандарында
ерекше экологиялық жағдайда өсетін ... жеке ... ... ... ... ...  ...  олардың  бір  ауданнан  басқа  ауданға
біртіндеп   ауысып,   аралас   ...   ...   ...    ... еңбектері өте маңызды болып табылады.  Биогеографияның  ғылым
ретінде қүрылуында ботаник,  саяхатшы  және  ойшыл  ...  ... ... Ол алғаш  рет  география,  климатология  және  ботаника
ғылымдарының  жетістіктерін  ...  ...  ...   ... ... өңдеген және өсімдіктер географиясын қүрды /3/.
      Дарвинизм және  биогеография.  1859  жылы  ...  ... ... даму ... ... табылады. Осы жылдың қарашасында  ағылшын
натуралисті Чарлз Дарвиннің ... ... ... түрлердің  шығу  тегі
немесе тіршілік үшін күресте ... ... ... атты әйгілі еңбегі
жарыққа шықты. Дарвиннің түрлердің табиғи  сүрыпталу  жолымен  пайда  болуы
туралы теориясы сол уақыттағы биологияның ... ... ... ... мен ... ... ... туралы барлық  пікірлерді
қайта қарап шығуға алып келді, бүл биогеографияда жаңа кезеңнің  басталуына
негіз болды. XIX ғ. екінші жартысы
ботаникалық география мен ... ...  ...  ...  Жер
шары  аумағы  ботаникалық-географиялык.  түрғыдан   зерттелді.   Экологиялық
ботаникалық география саласында А. ... «Жер  ...  ...  ...  экологиялық   географиясы»   және   А.Шимпердің
«Физиологиялық негіздегі өсімдіктердің ... атты  ...  ... ... ... ... ... А.Энглер  кеңінен  зерттеді.
Сонымен  бірге  О.Друдтың,  орыс  ғалымдары  И.Г.Борщовтың,  ... ... т.б. ...  ...  өте  зор  ... кезеңде  ағзалардың  бірлестігі  -биоценоз  туралы  түсінік  қалыптасты.
Биоценоз терминін ...  ...  ...  қолдануды  К.Мебиус  үсынған
болатын.   Өсімдіктер   бірлестігі   туралы   ілімнің   ...    ... және ... ...      XX ... ... ...  зоналары  туралы  ілімге  арналған
В.В.Докучаевтың  және  ...  ...  ...  ілімнің   негізін
қалаған   Л.С.Бергтың   ...   ...   ...    ... ... ... ... география мен зоогеография
ғылымдарының біртіндеп географиялық пәндер курсына енуіне алып келді. XX ...  және  ...  ...   география   мен   зоогеографияның,
флористика  мен  фаунистиканың  әрі  ...  ...  ...  ...   ...  жинақталып,  өсімдіктер  жамылғысы  туралы  ілім   калаптасты.
Сукцессия теориясын терең зерттеу американ  ғалымы  ...  ... ...  ...  ...  Г.Н.Высоцкий,  Г.Ф.Морозов  және
В.Н.Сукачев  үлкен  үлес  қосты.  Тіршілік  жамылғысының  кеңістік-уақыттық
өзгеруі туралы ... ...  XX  ғ.  50  ...  бастап  өсімдік
жамылғысын   картаға    түсіру    ...    ...    ... жеке ... ... ... қалыптаса бастады. Биогеографияның
бүл   бағытының   ...   ...   ...    ... ... ... еңбектері зор.
      XX  ғ.  ...  он  ...  ...  ...  ... ... қолданылуда, мәліметтерді өңдеудің  жаңа  технологиялары,
оның  ішінде  геоақпараттық  жүйелер  дами  бастады.  Бүл  ...  ...  ...  ...   үшін   жаңа   ...   ... XX ғ. ғана ... мүхиттың фаунасы,  жануарлар  мен  топырақ
жамылғысының микрофлорасы ... ... ... саны 1 млн. ... ішінде түр жағынан  ең  көп  тараған  ...  ... ... мәліметтерді кеңінен қолдана алды /2,4/.

         1.2.   «ТОПЫРАҚ БИОГЕОГРАФИЯ» ... ... ДАМУ ...    ... ... сияқты  күшті  ғылым  саласы  ...  100  жыл  ... ... жеке ... ... топырақ түзілудегі биотаның
рөліне бірінші болып назар аударған В.В.Докучаевтың ...    ...    ...    пәні     мен     ...     адістерін
анықтап қалыптасқанын үмытпауымыз керек /5,6/.
    Мәскеудегі Тимирязев ... ауыл ... ...  ...  топырақтану  мектебін  қүрды,  ол  топырақтардың  қүнарлылығын,
топырақтардың тек органикалық ғана ...  ...  ...  минералды  бөлігін
қалыптастыруды, заттардың биологиялық  ...  ...  ... ... саңырауқүлақтардың, микроағзалардың және  жоғары
өсімдіктер бірлестіктерінің рөлін ашып ...       XIX ғ. ең ...  ...  өсіру  әдістерін  және  олардың  азот,
күкірт және т.б. ... ... ... айналымындағы рөлін,  топырақ
экожүйесіндегі энергияның түзілуін ашқан С.Н.Виноградский мен ... ... ... ... ...      Топырақтың  беткі  қабатындағы  ауаның  салыстырмалы  ылғалдылығы  көп
жағдайда 100 пайызға жуық ... ...  ...  жануарлардың  көптеген
өкілдері тіршілігін қүрлыққа ауыстырғанда, сусыз тіршілікке  тез  бейімделу
үшін ең ... орта ... ... ...       Осындай барлық ерекшеліктер топырақты су мен қүрлық арасындағы өтпелі
орта жасайды. ... ... ... су ...  ... бірінші кезекте, топырақтағы омыртқасыздар  судағы  ағзалар  ... ашық ... ... ... ... ... болады.
        Омыртқасыздардың жекелеген көлемдегі топтарына  топырақта  ... ... бір ... сәйкес  келеді.  Кейбіреулері  үшін  белсенді
тіршілік ету ... - бүл ... және бос  ...  жүқа  қабаттағы
ылғал;  екіншілері  үшін  -  қатты  бөлшектер  мен   қүрылымды   ... ... ... ... ал  ...  үшін  —  ...  және
қатты субстратты бүкіл топырақ қабаты.
       ...  ...   ...   ...   ...   ... ... ал сумен және желмен жеңіл  орын  ауыстыратын  өте
үсақ  ағзалар  ...  ...   ...   ... жиі ...      Қазіргі кезде тек топырақты мекендейтін ағзалар  үшін  мкробиологияда,
микологияда,  зоологияда  түр  ...   ...   ...   ... болды. Тіпті тірі табиғаттың жаңа патшалығы, топырақтың анаэробты
зонасын және суқоймаларының  шөгінділерін  мекендейтін  -архебактериялардың
сенсациялық  ашылуын,  ...  ...  ...  ...  ... ... мыңдаған түрлерінің табылуын еске түсірейік. Соңғы  он
жылда топырақтағы ағзалар архейден голоценге дейінгі  шөгінділерінен  қазба
жағдайында табылды. Басқаша айтқанда, ... көз ...  ... ... ... ... қалыптасуда, ол биогеографияның  ғылыми
пән  ретінде  дамуына  ...  және  ...  ...  ... жаңа ... ...     Топырақ экожүйесі - қүрлықтағы ежелгі жүйе. Оған  бірінші  болып  1947
жылы ... ... ... ... ... он ... ...  мен
палеонтологтардың еңбектерінде анықталған  және  академик  Г.А.Заварзин  мен
оның шәкірттерінің және қолдаушылардың еңбектерінде жан-жақты жазылған III.
       ...  сулы  ...  ...  ...   ... ...  силур  кезеңінде  қүрлыққа  бірінші  шыққан
тамырлы ... ... ... жыл бүрын қалыптасты.
      Топырақ  -  ...   ...   ...   минералды,
органикалық және механикалық қүрамы, топырақ ... ...  ...  күшті  әсер  ететін  өзіндік  ерекшелігі  бар  ...  ... ... ... ... түзілудің қарапайым  үрдістері:
қарашіріктің түзілуі жне қарашіріктің ыдырауы, силикаттардың  түзілуі  және
ыдырауы,  бүтіндей  немесе  толығымен  ...  ...  ...  ...  соның  ішінде   топырақ   кесіндісінің   қалыптасуы,
топырақтағы ауаның газдық  ...  ...  ...  ...  өсімдіктердің
тіршілік әрекетіне тәуелді болады, ал өсімдік қалдықтарының  ыдырауының  ...  ...  ...  ...  ...  ...   ... топырақтың қопсытылуын,  топырақтың  төменгі  қабаттарынан  беткі
қабаттарына  заттардың  тасымалдануын,   ...   ...   ... ... және ... ...  белсенділігі  микрофлораның  дамуын
тездетеді.
      ... ... осы  ...  ...  ...  ...  дамып
қалыптасады. Алайда, ең маңызды факторлардың біріне топыраққа тән климаттық
жағдай жатады. «Топырақ климаты» деп ...  ...  және  жер  ...  бөлігіндегі  маусымдық  қүбылым  ...   ...   ... ... ... ... және аймақтық  ерекшеліктері  болады.
Ал, мүндай климатқа  тәуелді  ерекшеліктер  мәңгі  тоң  қабаттарының  болуы
немесе ... ...  ...  ...  және  ылғалдану  сипаты,
топырақтың әртүрлі ... ... және ... ...  қүрамындағы
топырақ биотасының қасиетін  анықтайды.  Топырақта  экожүйелердің  көптеген
типтері болады, ... ... және ... ... енді  ... ... реттеу - биосфераның өнімділігінің кепілі  болатынын  ... ... ... ... ... ... ...  ыдырататын
басты  фактор   термиттер   болып   табылады,   олар   ...   ...   ...   ...   белдеулерде   болмайтын,   күрделі
трофикалық тізбек, яғни қоректік тізбекті қүрайды /8/.
       ... ... ... ... ...  ...  ... байланысына Э.Г.Беккер көңіл аударып,  ол  девон  кезеңінен  белгілі,
субстраттың шіріген өсімдіктеріндегі (іс  ...  ...  ...  ...   байланысын   тауып   және   ландшафттағы   ...  ...  ...  ...  ...  ...   олардың
тәуелсіздігін  анықтаған  191.  Ол  ...  ...  ...  ... ... өсімдіктер тобының өте жоғары үйымдасқан өкілдерінің
қоректенуін, сондай-ақ олардың әртүрлі климаттық  ...  кең  ...  ...  ...  ...  ...  келетін   болсақ,   онда
кенелердің кембрийге дейінгі  қүрлыққа  алғаш  ...  -  ...  ...  және   ...   девон   кезеңіндегі   қүрлық
экожүйелерінде кең таралғаны жан-жақты зерттелген.  Бірақ  ...  ... ... топырақ гидрофилді микрофаунасының  ертедегі  өкілдері:
нематодалармен,  тихоходкалармен,  қарапайымдылармен,  кейінгі  кезде  белгі
болғандай коловраткалармен және ...  үсақ  ...  ... жыртқыштығы анықтады.
        Топырақ  экожүйесінің   ерекшелігі   -   ...   ...  ...  ...  ...  және  ...  ... анықтайтын, трофикалық тізбектегі  микробиалды  звеноның  болуы
/10/. Бүл жануарлардың осы ... ... ... ...  ... ... ...  мен  саңырауқүлақтар  жеңіл  ыдыратады.  Топырақ
экожүйесінің    ...    ...    ...     бүл     үрдістер
А.Покаржевскийдің  қосымша  авторлармен  жасаған  сызбасында   ... ...  аса  ...  ...  1  г.  ...  саны  ... бактериялар  жасушалары,  п-103-106  саңырауқүлақтар,  п-103-104
балдырлар қүрайтын, микроағзалар пулі болып табылады. Олар тек ... ... ... қоректік  тізбектер  мен  торлар  түзеді.  Бірақ
жануарлардың органикалық  заттарды  өңдеуіне  микроағзалар  да  ... ... ... ... дәлелдеген болатын. Ол жауын  қүрттарының
ішегінде микробтардың 90 түрі ...  ...  ...  ...  лигнин,
гемицеллюлоза сияқты қосылыстарды шіріндіге айналдырып, өсімдік қалдықтарын
қарашірікке  айналдыру  үрдісіне  қатысатынын  көрсетті.  1967  жылы   ...  ...  ...   ...   ...   азот   жасаушы
бактериялардың  жоғары   белсенділігін   анықтап,   ...   ... ... ...  мен  имикробтардың  өзара  қарым-қатынасын
тапты /11/. Органикалық заттарды өңдеудегі микробтардың іс-әрекетін  ...  ...  ...  ...  жүмыс   істеу   әдістерін
ескермеуден ... Р.И. ... ... күн ... ... ...   мен   целлюлозаның   ыдырауы   немесе    жануарлардың    ... ... ... тіпті жауын қүрттарының азотты минералды
формада пайдалану қабілеті ... өте ... ...  пайда  болды  /12/.
Мүндай   пікірлердің   ...   ...   ...   және   азоттың
«таңбаланған» атомдарын  пайдаланып  орындалған  лабораториялық  сынақтарда
анықталды.
     Осындай  ...   ...   ...   ...   қоректік
тізбектердің жүмыс  істеу  механизмін,  ағзалардың  бірлестігінің  қүрылымы
бойынша топырақ экожүйесінің  иерархиялық  жіктелуін  ...  ... ... ... зерттеу маңыздылығын түсірмейді, сондықтан
көптеғен  елдердегі  топырақ  биологиясын  ...   ... ... ... ... сияқты  детритті  қоректік  тізбек  туралы  және
органикалық  ...  тек  ...  мен  ...  ...  ... туралы еш нәрсе білмейтін көне түсініктер қойылған
сүрақтарға жауап бере алмайды.  Бүл  мәселені  шешпей  топырақ  ...  ...  Ал,  бүл  ...  130  жыл  ...   ... ... мен судағы ағзалардың бірлестіктерінің  биогеографиясы
сияқты, топырақ экожүйесінің биогеографиясы қалыптаса алмайды.
      ... ... ... ... белдеуінде таралған  топырақтарда
жауын қүрттарының 30 жуық түрі, 50-энхетреид,  1000  аса  ...  ... 700 ... мен ... 50 қырықаяқтар, 700 өрмекшілер  және
бунақденелілердің бірнеше  мыңға  жуық  түрі,  әсіресе  дернәсіл  ... ... ... ... түрлерінің саны 400  жуық,
микробтардың  200  түрі,  ал   ...   ...   көп   ...  ...  жылжыған  сайын   топырактағы   тірі   ағзалардың
әртүрлілігі түрлерге ... ... ... (отрядтар,  түқымдастар)
қатынасы бірнеше есе көбейеді. Тропиктерде термиттер өте маңызды мәнге  ие,
мүнда  үсақ  тіпті  өте  үсақ  ...  ...  1  мм),   өте   ... ... ... ... ... өзгертеді.
      В.А.Догелден кейін  топырақты  мекендейтін  ағзаларды  көлемі  бойынша
нанофаунаға  (0,1  мм  ...  ...  (0,1-0,2   мм),   ...  -  2,0  мм),  және   ...   ...   ...  ...  тропиктегі  жертесерлердің  бірқатар  топтары)
бөледі. Топырақпен байланысу деңгейімен және топырақ қабаттарында  тіршілік
ету циклінің үзақтығына байланысты оларды, ... ... ...  ... ...  ...  жартысын  өткізетін  -геофилдерге  және
кездейсоқ мекен етушілер - ... ...       ...  ...  ...   ...   тыс   ... талқылай келе М.С.Гиляров  «Неліктен  олар  көп  және  ...  ...  ...  ...  Біз  бүл  ...  ...  айтып
өткенбіз, оларға: топырақ  ағзалары  үшін  ...  ...  ... су, бүкіл топырақ қабаттары), топырақ қабаттарындағы ауаның су буымен
қанығуы оны судағы ... ... үшін ... етуі және ...   әдістері,    топыраққа    микробтардың,    бір    ... ...  ...  ...  жүйелерінің
тіршілік үшін бейімделуі жатады.
         Кейбір еңбектерде топырақтағы ағзалардың  ...  ... ... 151. ... ... ... бағдарламасын (1991-1997
жж.) орындау үрдісінде XXI ғ. басында биологиялық әртүрлілік  туралы  нақты
мөліметтер  жинақталды,  бүл  авторлар  ...   ...   ... 18-35000 ... 1500 қарапайымдылар,  5000  нематодалар,
20-30000 кенелер, 6500  ногохвосток,  5000  есек  қүрттар,  2500  ... 10000 ... 3600 ... 70000  ...  ... ... ... мамандардың болжамы бойынша  бактериялардың  түрлерінің
шын мәніндегі саны 1 ...  ...  ...  0,4-10  ... 0,9 млн, ... - 24  мыңдай,  бунақденелілердің  300  мыңдай
түрі бар. Жер бетінде  тіршіліктің  бүл  ...  ...  ... біркелкі таралмаған. Алайда,
топырақтың аймақтық биотасы өзінің қалыптасуының  тарихи  дамуы  бойынша  ... ... ... ... ... ...  ... (протрахеат, алып жауын қүрттар), әртүрлі биологиялық  патшалықтардағы
жауан қүрттары мен артроподтардың эндемикалық және басқа да  түқымдастарының
табылуы, кайнозой эрасының ... ... мүз басу ... ...  ... ... ... әртүрлігінің апатты кедейленуі.
       Бүл ... ... ... ... тіршілік ортасын  қорғауды
қажет етеді. Қорғалатын түрлерге тек біршама  ірі,  көзге  жақсы  көрінетін
жануарлар: жауын ... ... ...  ... ...       ... Қызыл кітапқа жауын қүрттардың  5  түрі,  Халықаралық  ... ... 11 ... ...  ...  ...  мен  Оңтүстік  Америкада
мекендейтін алып жауын қүрттардың барлық түрлері  енгізілген.  Бүл  ... ... ... ... өте аз. ... ... ... мамандар тек түрді ғана емес, олар мекендейтін биоценозды да қорғау
керек деп дүрыс айтады. Біздің көз  ...  ...  ...  ... сары ... ... ... жойылды, онда түрлердің  саны  бойынша
бүкіл Қара теңіздің барлық фаунасынан аз болмайтын ағзалармен бірге төсеніш
қабаты жоғалып, олардың ... ауыл ... ... ...  ...  20
жылдан бері әсіресе егін шаруашылығы дамыған зоналарда,  ...  ... ... ... ескерткіштерін  қүрып,  топырақ  биотасын  қорғау
қажеттілігі   талқылануда.   ...   тек   ...   ғана   ... және ... да ... ... ... мүмкін.
      Топырақтағы суды мекендейтін өте  үсақ  микроағзалар,  қарапайымдылар,
коловраткилер, тихоходкилер, балдырлар және  ...  ...  ... ... ағзалар ауа мен су ағындары арқылы соншалықты жеңіл орын
ауыстыратындықтан (әсіресе жүмыртқа  және  циста  ...  ...  ...   ...   ...   биогеографиялық   ерекшеліктері   түрлік
ерекшеліктерінен  көрінбейді,  ол  аймақтық   және   ...   ...   ...   қүбылымы   мен   қүрылымынан    көрінеді.
Микрофауналардың арасынан ауамен, ... ... ... ... ... ... бүкіл  жер  бетіне  таралған  көптеген  түрлері  табылды.
Э.Г.Беккер көрсеткен сумен және өсімдік қалдықтарымен ...  ... ... ... ... ... бунақденелілер мен  топырақ
мезофаунасының басқа да топтары жеңіл таралады 191
. Сондықтан  мезофауна  үшін  М.С.  Гиляров  анық  ...  ...  ...  ...  заңдылықтары  барлық  жерден  көрінеді,   ал   ...  ...  ...   мекендейтін   ауыл   ... ... ... жеке ... ... барлық  кезде
жиі анықтала бермейді.
       ... ... ...  ...  ...  1996-2001  жж.
ММУ-ң    география    факультетінің    биогеография    ...   ...   ...   ...   Ол   ...    уақытта
биогеография ғылымы үшін саны жағынан көп (1 м " - ...  10-700  мың)  ...  ...  ...  ...   жаңа   ...   ... биогеографиялық талдау жасауға мүмкіндік береді.
         ... ... жж. ... ... ...  ... қүрылымы мен басым топтары, тік  таралу  сипаты,  жануарлардың
биомассасы  мен  саны  бойынша  ...  ...  ...  ...  жасады.  Топырақ  типтерін  жергілікті  және  аймақтық
деңгейде  ...  ...  ...  ...  ...  ...  да  ...  анықталды.  Әртүрлі  типтегі  топырақтар  үшін
топырақтағы  ...  ...  ...   ...   ...  және  олардың  әртүрлі  топтарының  арақатынасын,  азот   пен
көміртегі   қосындыларының   ...    ...    ... ... берген.  Н.П.Ремезов,  Л.Б.Родин  және  Н.И.Базилевич
әртүрлі  типтегі  топырақтардағы  биомассаны,  түсу  ...  ...  ... қорын сандық жағынан бірінші болып  анықтады.  Мүның  барлығы
топырақтың әрбір  ...  ...  және  ...  үрдістердің  жүру
қарқындылығы  бойынша  сипаттауға,  ...  пен  оның  ...   ... ... ... ... ... /13/.
      Сонымен   қатар   зерттеулер   ...   ...   ... ... ... топырақ типтерінің ареалдарынан біршама басым
болады. ағзалардың  жақсы  зерттелген  топтарын,  мысалы,  жауын  қүрттарын
А.Г.Викторов экологиясы бойынша ...  ...  ...  ...  ... ... ... ғана аумақта  таралатын,  ареалдың  шегінде  түрдің
бірнеше  тектік  формалары  ...  ету  ...  ...   Топырақ
микроартроподтың  жаһандық  таралуының  заңдылықтарын,  орибатид  мысалында
М.Хаммер мен Д.Воллворк ... Олар ... ... ... топтардың 13-
35 пайызына дейін  түрлері  -  космополиттер  болатын  өте  үсақ  ... ... ... ығысуының әсерін бейнелейтін фауналық
элементтерді бөліп көрсетті. Дегенмен  сол  кездегі  белгілі  696  ...  ...  ...   15   ...   8   ...   14
Палеоарктикалық, 7 Жаңа Зеландиялық, 8 Африкаға үштасқан, 6  ... 5 ... ... 15 Оңтүстік Америкаға, 1  Антарктикаға  тән.
Әсіресе төменгі орибатидтегі  Сгоіопіа  түрінің  гондваналық  таралуы  ... Бүл  ...  ...  ...  өкілдерінің  ареалдарын
өсімдіктермен,   аздап   жануарлар   ареалдарымен    салыстыруға    ... бір ... ... кең ...  ...  қүстар
арқылы таралуымен түсіндіруге болады. Бүл Арктика және  Антартика  аралдары
үшін дәлелденген, оны ...  ...  ...  ...  ...   болады.Топырақ   фаунасының   басқа   топтарының   ... ... аз ...  түрлер:  жауын  қүрттары,  ... ... ... хелицерлер үшін қажет.
     Топырақтағы ағзалар  -  аралдық  биотаның  қалыптасуының  ...  ...  ...  үшін  қолайлы  нысан.  Себебі,  олардың   ... ... ...  тек  ...  ...  ...  ғана
емес, сонымен бірге орманға және жеке ағаштардың эпифаунасына, жеке  ...  ...  ...  ...  ағаш   діңдеріндегі   кыналардың
мозаикалығы,  микрокешенділігі  мен  ...  тән.  ...   ...   ...   -   топырақ    экологтарының    ... ... ... ... ...       Үлгілі   бірлестіктер   ретінде    колониялы    ...    ...  ...  ...   ...   ...  диплоподтар,  есекқүрттар,  қүмырсқалар)   Жаңа   Зеландияның
Солтүстік аралында ағаштың үш түрінің басындағы және  ...  ...   ...   ...    ...    ...    ... қоныстанған ағаштарының сипаты, топырақ қабатының қуаттылығы,
қоныстардың  жасы  мен  көлемі  бірлестіктің  қүрылымына  және   оның   ... ... ... әсер ... ... Ал, желмен
және сумен таралмайтын, белсенді мигранттардан қүралатын мезафауна «аралдық
биогеографияның» қолайлы нысаны болуы мүмкін.
      ...  ...  мүз  басу  ...  ...   ...  ...  биогеографияның  басқа  мысалы  болып  табылады.  ... ... жоқ бүл ... біршама  оңтүстікте  таралған  орман
биогеоценоздарының көптеген ... ...      ... мен ... ... ... ... қазіргі топырақ климаты мен тарихи өткен кезеңдері ... ... ... ... ... ... қысқы
тоңдану дәрежесі және т.б. топырақ биотасының қалыптасуына әсер ... ... ... 1913 жылы алғаш рет М.Михаэльсон көңіл
аударып, топырақтың фауналық ... мүз басу ... және ... ... ... Топырақ биотасының қазіргі ғаламдық
өзгеруі   туралы   айтқанда,   зерттеушілер   ...   ...    ... әсіресе топырақ экожүйесіндегі азоттың климаттық негізделуімен
қарастырады. Мүнда азоттың циклі арнаулы бактериялармен және көк ... ... одан ары ... ... ... арқылы
бактериялардың,  саңырауқүлақтарды,     қарапайымдылардың,
омыртқасыздардың әртүрлі топтары  қатысады.  Алайда  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тропиктік   ормандар)   ғаламдық
жылынудан, көмірқышқыл газы  концентрациясының  ауада  көбеюі  мен  ... ... ...  ...  ...  алуантүрлігі,
қүрылымы және де азоттың циклінің  көп  жылдық  өзгерістері  анық  ...      ... ... ... ... кезеңдерімен көп  жағдайда  биотаның
биоәртүрлігі және  шекарасы  анықталады.  Бүл  Байкал  ауданында  мүз  ... ... ... ... ...      ...   қазіргі   кезде   фаунаны,   микрофлораны   жергіліктіден,
«нүктелік» зерттеу ... ... ... ... ... ...  ...  географиялық  таралуын,  ареалын  збрггеуді,   ... ... ... ...      ...  келтірілген  деректер   қазіргі   уақыттағы   биогеография,
топырақтану және экология ғылымдарының тоғысуынан танымның  жаңа  ...  ...  ...  береді.  Мүнда   топырақ   климаты,
аймақтық  ...  ...  ...   факторы   биологиялық   әртүрлілік
көрсеткіші    (а,р,ү)    ...    ...    ...    ... ...  /14/.  Бүл  ...  ...  ауқымы  қалыптасу
сатысында  болатынын  атап  өту   ...   ...   ...   ... мен ... әлі мойындалмаған. Тек биогеография ғылымының шебі
мен топырақ биотасының округтарын және провинцияларын анықтау үшін  ...  ...  ...  мен  ...  ...  деңгейдегі  көптеген
таксондардың ареалдары белгісіз, ал туыс пен  түр  ...  ...  ... ...  ...  ...  ...  үшін  жеткіліксіз.
Бірақ топырақтағы ағзалардың таралуы  жайлы  жаңа  ...  ...  ...  ...   мекендейтін   ағзалардың   әлемін,   оның   бағытталған
мониторингісін жасауға және үлгілеуге көшу мүмкін ...                    1.3. ... ...       ... ... МЕН ...                              ...          В.И. ... ... ... ... -  бүкіл  қүрлықты
(мүздықтар мен шөлдердің  кейбір  типтерінен  басқа)  жүқа  қабатпен  жауып
жатқан, уақыт пен ... ... ... болып келетін  тірі  және  өлі
бөліктерден қүрылатын, өздерінің  тіршілік  әрекет  үрдістерінің  барысында
топырақ типтерінің ... ... ... ... және  сапалық
жағынан шексіз тірі ағзалармен қоныстанған, ерекше «биокосты  ...  ... Осы ... ... ғылымының  негізін  қалаушылар  В.В.Докучаев
/16/ пен П.А.Костычев /17/ аса көңіл  ...  бүл  ...  әлі  ... ... осы ... ...  ...  бөлінуде.  Топырақтың
биогеографиялық саласының дамуының өте  ...  осы  ...  ... ... ... көрнекті ғалымдардың  дерлік  барлығы  да  баса  көңіл
бөліп, арнайы ... ... және ... ...  ...  ...  /18,19,20,21/.  Мүның   негізгі   себебі   -   жалпы
«биогеография»  ғылымының  салыстырмалы  жас   ...   ... ... даму барысында  биология  мен  география  ғылымдарының  көп
ғасырлар  бойы  дамып,  қалыптасу   ...   ...   пен   ... ... ... ғылымы  пайда  болды.  Ал,  биология  мен
география  ...  ...  өз  ...  ...  қалыптасуларына
ғасырлар уақыты сарып етілді.  Осылар  кемеліне  келгеннен  кейін,  зерттеу
мақсаттары, нысандары, әдістері бір ...  ...  ...  ... ... да, бүл ғылым саласын кешеуілдеп қалыптасқан жас  ғылым
бағытына күмәнсіз жатқызуға болады. Олай болса, биогеография

ғылымының қалыптасу тарГОШН орыс ғалымы А.Г. ...    ...  ... XVI ... алғашқы кезеңіне дейінгі үзінді мәліметтердің кездесу
кезеңі.
2. XVI ғ. басы мен XVIII ғ. ... ...  ... ... ... ... ... флоралық және фауналық мәліметтердің жиналу
кезеңі.
3. XVIII ғ. ... XIX ғ. ... ... ... теориясы" басым болған
ботаникалық және зоогеографиялық жүмыстардың жүргізілу ... XIX ғ. ... ... Ч. Дарвиннің эволюция теориясы негізінде
Биоценологияның  қалыптасуы  және ботаникалық-
географиялық, зоогеографиялық, бастапқы экологиялық зерттеулердің даму
кезеңі.

5. XX ғ. ... ... ... ... саласындағы ботаникалық
география  мен зоогеографияның жиынтығынан биогеографияның  пайда
болуы мен олардың экологиялық және тарихи бағытта дамуы, өсімдіктер
бірлестігі туралы ... ... ... XX ғ. ... бастап "диалектикалық материализм" идеясы басым
бірқатар елдердегі біртүтас биогеография ғылымының даму кезеңі /18/.
     Осы тарихи шолудың  ...  ...  ...  ...  ... ... ... аумағындағы өте  ірі  оқу  орны  -  ... ... ... ... (МГУ) ... және топырақ
биогеография» дәрісі 1988 жылдан ғана бастап оқыла бастады  /22/.  Бүл  ...  орыс  ...   ...   ...   Н.И.   Вавилов,
С.Н.Виноградский,      П.А.Костычев,      ...       ... ... және  ...  да  топырқтанушы  ғалымдар  мен
биологтардың классикалық  зерттеулеріне  ...  ...  ... туралы мәліметтер әр кезде  қарастырылып  отырған.  Айталық,
1938 жылы А.Н.Формозов және А.Г.Вороновтың  еңбектерінде  ...  ...  ...  ...  үрдістері  жазылып,  бүлар  топырақтану  ... ... ... ...  оқулықтарға  енгізілді.  Бүлар  1885
жылғы В.И.Вернадскийдің  ...  ...  ...  ...  ... ... ... еңбегінің жалғасы болып табылады /15/.
      Үсынып отырған жүмыстың ... ...  ...  бір  ... ... - «топырақ биогеографиясы»  ілімінің  Қазақстанда  дамып,
қалыптасу мүмкіндіктерін  қарастыру  болғандықтан,  жоғарыдағы  ... бүл ... ...  кездесетіндігіне  пікірімізді  нақтылауға
тура келеді. Біздің ойымызша,  бүл  мәліметтер  А.Г.  Вороновтың  көрсеткен
төртінші кезеңіне  ...  ...  ...  ...  XIX  ...  екінші
жартысындағы Ч.Дарвиннің зерттеу нысандарына топырақтардағы тіршілік ететін
жауын қүрттар  да  ...  Ал,  ...  ...  да  ...  ... ... көптеген жылдардан кейін тиіп-қашып,  содан  түбегейлі
зерттелу үрдістерін басынан кешірді. Бүлардың кешеуілдеу себебі зоофауналар
мен  ...  ...   ...   ...   ...   ортасы
-топырақтардың географиялық жайғасулары атақты ғалым В.В. Докучаевтың (1883
ж) «Орыстың қара ... ... ... ... ... кейін
нақтыланды. Бүл ашылған заңдылық топырақты  тек  қана  жансыз  -геологиялық
нысанға  ...  оның  ...  ...  ...   ...  ...  сандық  және  сапалық  қүрамымен   тікелей   байланысты
қарастырылды. Ал, флора Жер ... ... ...  ... ... ... (консументтер) қызметін  атқаратыны  күмәнсіз
дәлелденген байланыстар /15/.  Олай  ...  ...  ...  ...  ...  ...  туралы  түғырнамалық  ғылыми
негіздемесінен кейін, осы бастаудан нәр ...         ... ... ... ... негізін салушы В.В. Докучаев
топырақты ерекше "тарихи - табиғи дене"  ретінде  қарастырып,  еңбектерінде
топырақтың түзілуіндегі ... ... ... рет ... аударып, қүрлықтағы
ағзалардың  қоршаған  ортамен  күрделі  байланыстарынан  түзілетіні  туралы
пікірінің түп нүсқалық негізін білдірді.  1763  жылы  М.В.  ...  ... ... атты еңбегінде қаратопырақ туралы  былай  жазғаны  мәлім:
"Оның шығу тегі  минералды  емес,  бірақ  екі  ...  ...  ... әрекеттесуінен қара  топырақтың  пайда  болғанын  дәлелденген
жағдайлармен ... ... Бүл ... түп ... ...  ... мәні - ... тірі ағзаларсыз пайда  болмайтынын  ерекше  ... ...  ...  ...  ...  ...  ... үлесін қосқан В.В. Докучаевтың әріптесі, әрі шәкірті П.А.  Костычев
1880  жылдары   ...   ...   ...   ...   өсімдіктердің
қалдықтарының қара  шіріндіге  айналуы,  топырақта  мекендейтін  ағзалардың
үлкен рөл атқаратындығын атап ... /17/.
      Ол 1886 жылы ...  ...  ...  ...  ...  ... жазды: "Біз өсімдіктер тамырларының негізгі бөлігі жететін ... ... деп  ...  Ал,  М.А.  ...  мен  А.Н.Геннадиевтің
пікірлері  бойынша  «Докучаевтық   топырақтанудың»   жетістігі   -   ...  ...  ...  ...  ...  ғана  ...   ... географиялық зерттеу болатындығы /23/.
       Топырақты мекендейтін ағзалардың тіршілігі ерте кезден бері  ... ... ... ... 4-5 мың жыл ... топырақты  мекендеген  тірі
ағзалардың кейбір ерекшеліктерін, мысалы, жауын қүрттарының жерді қопсытып,
қүнарлығын арттыратынын, ал кейбір былқылдақденелілер мен ... ... ... ... жақсы білген.
         XIX ғ. ... ...  ...  амебалар,  нематодалар,
кенелер, тихоходкалар, коловраткалар  және  т.б.  ...  ...  ...  1м  жүз  ...  ...  ...  миллионға  дейінгі  сандарымен
кездесетіндігі белгілі болды. Сандық және  ...  ...  ... топырақтағы ағзалардың жалпы массасы гектарына 3,5 тоннаға дейін
жететіндігі бүгінгі күні дәлелденген  ақиқаттық.  Бүл  ...  ... ... дейінгі бүкіл тіршілігі топырақ пен оның беткі қабаттарында
жүреді.  Топырақтағы  ағзалар  биоценозының  басқа  компоненттерге  жағымды
немесе  ...  әсер  ...   ...   өсімдік   қалдықтарын   өңдеп,
өсімдіктердің  өсуіне  қажетті  қоректік  ...   ...   ... ... ... ... көбейтуі жағымды әсерлерге
жатса,  жағымсыз  әсерлерге  ...  ...   ...   ... ... жатады .
     XIX ғ. аяғында С.Н.Виноградский мен М.Бейеринктің микроағзаларды өсіру
әдістерін ашуы және  олардың  азот,  ...  және  ...  да  ...  ...  рөлі  ...   еңбектерінің   арқасында   "топырақ
микробиологиясы» қалыптасты.
     1881 жылы Ч. Дарвиннің  "Жауын  ...  іс  ...  ...  ...  ...  деген  еңбегінің   жарық   көруі   ... ... әсер ... ... ...  натуралисі:  "...соқа
адамдардың ойлап тапқан күралдарының біріне ... және ...  ... бірақ оны ойлап тапқанға дейін топырақты қүрттар дүрыс  өңдеген
және барлық уақытта да олар өңдей береді" деп жазған /24/.
      ...  мен  ...  ...  ...   ең   ...  -  ...  пайда  болып,  бейімделіп,  өніп-өсіп,  көбейген
ортасының «алғы шарттық» - тектік факторларының  ...  ...  ...  ...  ...  ауаның  салыстырмалы   ылғалдылығы   көп
жағдайда  100%-ға  жуық  болады.  Сондықтан  судағы  ...  ... ... ... алмастырғанда, сусыз тіршілікке тез  бейімделу
үшін ең ыңғайлы орта топырақ болып табылады.  Осындай  ...  ... су мен ... ...  өтпелі  орта  жасайды.  Ал,  топырақтың
температурасы,  ...  ...  ...   және   ... ... ... қабаттардың қүрылысы, ондағы биотаның тіршілігін
сақтап, дамуларын анықтайтын және күшті әсер  ететін,  өзіндік  ерекшелікке
тән ... ... ... ... пікірі  бойынша  топырақтың
түзілу  үрдісі  мен  қарашіріктің  ...  және  оның  ...   ...  әр  ...  микроағзалардың  әсерімен  реттеліп  отырады  /25/.
Топырақ қабатының түзілуі, оның  қүрамындағы  ылғалдың,  газдардың  ... ... ... ... тау ... ...  ...  қабаттарына
минералдық  заттардың  тасымалдануы,   топырақ   қабаттарының   ... ...  ...  ...  ...  ...  жөне  ... реттеледі.
      Топырақ биотасы осы  аталған  факторлардың  әсерімен  түзіліп,  дамып,
қалыптасады. Алайда, ең ... ... ... ... тән климаттық
жағдай жатады. «Топырақ климаты» деп - жылудың, ылғалдың және  жер  бетінің
әртүрлі ... ... ... (динамикалық)  қатынастарын  айтамыз.
Топырақ климаты мен топырақ биотасының зоналық және аймақтық  ерекшеліктері
анықталады, ал ... ... ... ... тоң қабаттарының болуы
немесе болмауы, топырақ  қимасының  температурасы  және  ылғалдану  сипаты,
ондағы биотаның сандық және ... ... мен  ...  ... ...      XXI ғ. ... ... ... - ... ... ... 95-
 97 % ... саңырауқүлақтар, жануарлар мен өсімдіктер қүрайтынын, 1  м2
 жерден тірі ағзалардың мыңдаған түрлерін ... ... ... ...   ...   және   ...   ...   негізгі   орта   ... ... ... Олай ... топырақтың биогеографиясы,
ондағы түрақты және уақытша тіршілік ететін ағзалардың  географиялық  таралу
заңдылықтарын зерттеуі тиіс.  Түрақтыларының  ауқымының  ...  сан  ... ... ... ... мен мезофауналардың басым  көпшілігі,
ал уақытшаларға имаго  цикіліне  ...  ...  ...  ...  ...  аймақтың  топырағындағы   бүл   екі   топ   ...   ...  ...  мен  ...   ...   ... ізденістерінің мазмүндық сүлбасы  Ч.Дарвин  теориясына  негізделіп,
В.В.Докучаевтың  қүрлықтағы  ...  ...  ...  ...  ...  ...  зерттеу   нәтижелерін   талдап,   қорыту
барысында, алдыларына қойған мақсаттары нақтылы «биогеографиялық бағыт»  ... де, ... ... ...  ...  ...  жүмыстарын
биогеографияның топырақтану саласына жатқызып,  осының  іргелі  ... ... баса ... ... Бүл  пікірді  Ресейдің  белгілі  ... де ... ... /22/.
      ... Е.Н.Мишустиннің 1925 жылдан бастап жүргізген зерттеулері мен
1947   жылғы   монографиясы    және    әрі    ...    ...    ...   ...   ...    ...    нәтижелері
географияның   мақсаты   мен   ...   ...    ...    ...  дамытып,  қалыптастыруда  ерекше  зерттеулерге   ...  /25,26/.  ...  ...  Қазақстандық   топырақ   микроағзаларын
зерттеуші  ...  ...   ...   географиялық-ландшафтты
бағытта жүргізілген. Олардың бастамасы  белгілі  ...  ...  ... биіктік  белдеулерінде  орналасқан  топырақтардың  микроағзалары
туралы  ...  /27/,  ...  /28/  мен  ...  /29/  ...   ...    ...    зерттеуге    арналған
диссертациясымен жалғасын тапты.  Жазықтықтағы  топырақтардың  ...   жете   ...   ...    /30/,    ... ... ... ... Қазақстанның сор  және  сортаң
топырақтарының типтері мен типшелері  туралы  мол  мәліметтерді  ... /31/ және ...  /32/  ...  жарық  көрген
мақалалары мен диссертациялары  географиялық-ландшафттық  бағытты  айқындай
түседі. Өкінішке орай бүл жүмыстар кейінгі  ...  ...  ...  ...  Алайда,  Республикамыздың  ғылыми  ...   ...   ...  ...  қатар  мезофауналық   ғылыми   еңбектертопырақ
биогеографиясының  әрі  ірге  ...  ...  және   әрі   ...   дамытып,
қалыптасуының жеткілікті мүмкіндіктерін туындатып отыр /33,34/.
       13,   ТМД ... ... ...                  ... ... МЕН ... ...        ЖАҒДАЙЛАРЫ

       ...  ...  ...   ...   ... ... негізгі қағидалары тәрізді жүмыстар алғаш рет Е.Н.  Мишустиннің
 Арменияның   таулы   топырақтарын   ...   ...   ...    /35/.
 ... ... ... жж. ...  таулы  топырак  үлгілерінің
 үлкен жиынтығы жиналған ... ... ... жасалды.
      Алагез (Арагац) тауының жекелеген  топырақ  типтеріндегі  бактериялық
 флораны сипаттайтын бірқатар мәліметтерді ... ... ...      Кестеде  биік  таулы  ...  ...  және  ...  ... ...  ағзалардың   көптігімен   ерекшелене   алмайтыны   ... ... ... ... жалпы  мөлшерінің  көбейетінін  Алагез
 тауының етегіне ... ... және ... қүба ... ...  өте  көп
 ... ...       Кесте 1- Алагез (Армения) тауларындағы әртүрлі топырақтардағы
                           ... ...   ...     ... мың/г.          |Шіріндінің мың/г.          |
|п/п ...  |                           |                           |
|    ...    |                           |                           |
|    |               ... ... |
|    |               ... ... ...       ... ... |жалпы       |
|    |               |              ...     |              ...     |
|1   ...       |960           |79          |12000         |1100        |
|    ...        |              |            |              |            |
|    ... 3200 |              |            |              |            |
|    |м ...   |              |            |              |            |
|    ...      |              |            |              |            |
|2   ... қара    |5900          |137         |100000        |3000        |
|    ...   |              |            |              |            |
|    |1700 м жуық    |              |            |              |            |
|    ...      |              |            |              |            |
|3   ...     |4400          |223         |120000        |6500        |
|    ...    |              |            |              |            |
|    |1100 м жуық    |              |            |              |            |
|    ...     |              |            |              |            |
|    ...      |              |            |              |            |
|4   |Сүр ...         |239         |300000        |8000        |
|    ...     |              |            |              |            |
|    ... 900 м |              |            |              |            |
|    ...           |              |            |              |            |
     ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  түрлік  қүрамының  мысалында  көрсетілген  және  тау  ... ... ... ... бір орынды  алып  жататын  әрбір  топырақ
типі айрықша микробты ценозымен  ерекшеленеді.  Биіктік  белдеулері  ...  ...  ...  ...  пен  ...  ...  Европалық  бөлігіндегі  топырақтарда  ...   ... ... ...      ...  топырақтардың   бактериялды   флорасын   зерттеу   кезінде
Е.Н.Мишустин  (1947,  1948,  1950)  ...  ...  ...  және  ... топырақтардағы микроағзалардың  таралуындағы  ортақ  заңдылықтар
тәжірибе жүзінде дәлелденді /25,26/.
      Арменияның аумағындағы ...  ...  ...  ... ... және ... қүрамынан  анық  көрінетін  топырақ-климаттық
жағдайлармен  және   ...   ...   тік   ...   көрсетілген
Э.К.Африкянның еңбегі басылып шықты. Өзіндік ойы қызықты  бүл  еңбекте  бүл
кейбір  кемшіліктер  байқалады.  ...  ...  ...  сияқты
Э.К.Африкян да өзінің шығу тегі мен морфологиялық қасиеті  бойынша  әртүрлі
топырақтарды (сүр, қара,  қара-қоңыр  және  ...  ...  ...  ...  үнемі  "0-30  см  терңдікке  ...   ...   ...   ...  ...   үшін   ...   ...   микробты
тіршілігін зерттеу кезінде  кез-келген  топырақтардың  тектік  қабаттарының
ерекшеліктерімен  санасу  қажет  ...  ...  ...  Осы   ...   ...  микроағзалардың   географиялық   таралуының   ...   ... ... болады /36/.
      Ресейдің Оңтүстік Европалық бөлігіндегі таулы топырақтарды сипаттайтын
еңбектерге А.А.Ничипоров пен  ...  /37/,  ...  ... /38/ және т.б. ... ...      ...  тау  ...  топырақтардағы  микробтарға   тек   бірнеше
еңбектер арналған, ... ... ... ... ... пайда  болуы
туралы мәселені қарастыратын В.О.Калиненконың статьясы /39/, Памирдің  биік
таулы ... ... және  ...  ...  ... ...  ...  еңбектері  /40/,  Теріскей  Алатауы  тау
жүйесіндегі топырақ түзілу үрдістерінің  ...  ...  ...  ...  ...  ...  тіршілік   сипатын   зерттеген
Д.М.Новогрудскийдің еңбектері  және  топырақ  ...  ...   ...   ...   да   ...   ...   1951;
Б.Я.Танатин, 1951) жатады/41,42/.
  2. ... ... ЖӘНЕ ... ... 2.1. ... НЫСАНДАРЫ

           Іле ... ... ... өзенінен, батысында Шу өзеніне дейін
ендік бағытта 380 ... ... кең ... ... Оның ені 35-40  ...  ...  ...  Шілік  және   Шоңкемін   өзендерінің   ... анық ... Тау ... жер ... өте ...      Ең  биік  шыңдары   ...   ...   ...   130   ... қырқаларының теңіз деңгейінен 4000 м асатын белгілері бар. Бүл
жерде биіктігі 4500 метрден асатын  22  шың  бар  деп  ...  ... мына ... ... Конституция (4580  м),  Қантбастау  (4647  м),
Мүзтау (4555 м), ...  (4626  м),  ...  (4760  м),  ...  (4760  ... (4800 м) және т.б. ... ... ең биік шыңы ...  биік,
Іле Алатауының ең биік нүктесі - Талғар шыңы (5017 м) көтеріліп жатыр /43/.

 2.1.1. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ТЕРІСТІК БЕТКЕЙШЩ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ... МЕН
   ... ...       Іле ...  ...  жер  ...  ...  дифференциациясы
эпикаледон платформасының шегіндегі неоген-төрттік  кезеңдерінде  көрінетін
дөңес-шойтасты сипаттағы жаңа ... ... ...      Жер ... ...  типі  ...  тік  беткейлі  және  жартасты
суайрықты  қырқа  қазіргі  мүз  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  Түрген  өзенінен  ...  ...  Іле   ... ... 3000 ... ... метрге  дейін  төмендейді.  Шығыс
секторында үш ... ... ... ...  Соғаты,  Боғыты  таулары),
орта (Сарытау, Торайғыр таулары) және оңтүстікке  (Далашық  ...  ... Іле ... Соғыты, Жалаңаш, Асинск және  Жіңішкен  ... ... ... ...  ...  ...  биік  таудағы  жер  бедері
қазіргі мүз басумен және ежелгі морылу бетінің болуымен сипатталады.  Үшкір
шыңдарымен және жондары бар тік ... ... ... жер  ... және ежелгі  пішіндерімен  (трогтар,  карлар,  цирк,  қазіргі  және
ежелгі мореналар), тасты сусымалармен күрделенген /44/.
    ... метр ... ... жеке ... ... (Соғыты, Бақай,
Торайғыр, Далашық таулары), белсенді тілімденген орта таулы жер бедері  ... Орта ... ... ... мен  жер  ...  ...  мүздықты
пішіндері таралған, біршама тегіс жотаның бейнесімен сипатталады. Сондай-ақ
орта таулардың жер бедері ежелгі пенепленденген жер ...  ...  ... - ... типінің кең таралуымен
сипатталады. Аласа таулы жер бедері 1000-2000 метр  абсолютті  белгіде  ...  ...  ...  тасшақпақты-саздақты  шөгінділер   тілімдену
дәрежесі  әртүрлі  және  ...  ...  ...  ...  ... қырқалы-жонды, жонды жер  бедері  басым  аласа  таулардың  тегістігін
негіздейді.
    Бүл ... ... ... тау ... деп  ...  Іле  ...  ... орналасқан Күнгей Алатауымен жалғастыратын, Кіші Алматы  ... ... ... ... үзындығы 12  шақырым  болатын  тар
меридианды ... ... ... Бүл  тау  ...  максимальды  биіктігі
4700-4800 метрге жетеді. Беткейлері тік, ... ... ... /45/.
      Батысында, Қастек  өзенінің  жоғарғы  ағысына  дейін,  тау  ... 3000 ... ... Одан ары ол  шеттері  2000-1500  ...  ... ... ... ...      ... өзеніне  дейін  шығыс  бөлігінде  тау  жотасы  биіктіктері  ... ... жеке ... қүралады. Сосын біртіндеп төмендей береді. Іле
Алатауының  шығысында  Түрген  өзеніне  дейін  ...  ...  үш   ... ... ... Қараш және Бақай  тауларынан  басталып,
шығысқа қарай екі шағын массивтерге Сөгеті мен  Боғыты  тауларына  ауысады,
сілемнің үзындығы 120 ... ... тау ...  ...  мен  жалпы
үзындығы 90 шақырым болатын Торайғыр тауы, ал оңтүстігінде Далашық  үстірті
50 шақырымға созылып жатыр. Бүл тау сілемдері  ...  ...  Аса  ... тау ... ... ... /43/.
    Іле  ...  остік  бөлігінде  жер   бетіне   гнейстен,   кристалды
тақтатастан және кварциттерден ... ... ...  ...  ... ...  қүрылысындағы  маңызды  рөлді  палеозойдың  магмалық  жөне
шөгінді  күшті  дислоцирленген,  метаморфоздалған  ...  ... ... алевролиттер, қүмтасты-тақтатастар) алады.
     Іле ... биік ... орта ... және аласа таулы орталық  секторы
 ең алдымен, қышқыл интрузивті жыныстардан  -  орта  ...  ... ... ... пен орта тас көмір жыныстарынан түзілген. Жотаның аса  ... ... ... ...  ...  ...  ...  мен  гранодиориттері
 таралған.  Басым  қышқыл  жыныстардың  арасында  негізгі  (кейінгі  ордовик
 диориттері) және ... ... ...  ...  ... ... кездеседі.
    Аймақтың солтүстік беткейінің ... және ... ... ...  ... ... ... массивті-кристалдық жыныстар бірден борпылдақ төрттік (  лесс
 тәрізді саздақтар) жыныстармен алмасады.
     Аса биік ... ... ... ... ... ...  ордовик,
 жоғарғы рифей мен орта девондық граниттер  таралған.  Солтүстік  беткейінде
 орта  ...  ...  ...  ...  ...  орта  таскөмір   мен
 ортадевондық қышқылды, орта  және  негізгі  қүрамды  вулканиттер  ... ... ... ... ... ... жыныстарға алмасады.
    Тауаралық  ойпаңдарда  қүба  түсімен  ерекшеленетін   ...   ...  ...  Ал  тау  етегіндегі   қалдықты-аккумулятивті-эрозиялы
жазықтар төменгі төрттік кезеңінің лесс тәрізді жыныстарынан  қүралған.  Тау
етегіндегі ... ...  ...  ...  толқынды  жазықтар  орта
төрттік аллювиалды  ...  ...  ...  ...  қүралған
/46/.

  2.1.2. ІЛЕ АЛАТАУЫНЫҢ ТЕРІСТІК БЕТКЕЙІНЩ ...                               ...    Іле ... ... ...  өте  ...  ...  табылады:  егер
Алматыда жаңбыр жауып жатса, бүл ... ... қар ... егер  ...  ... ыстық болса, ал биік таулы зонада температура теріс болып, қар мен
мүз - нағыз Арктика болып түрады. ... ... ...  және
басқа да  атмосфералық  қүбылыстардың  алуан  түрлі  ...  ... ауа ... ... ... байланысты болады.
    Іле  Алатауының  климаты  қыста  Сібір  максимумына,  жазда  Орта  ... ...  ...  Іле  ...  ...  беткейінің
абсолюттік биіктігі және жер бедерінің ерекшеліктері ауа температурасы  мен
жауын-шашынның  жылдық  жиынтығын,  ылғалдың  беткі  ...  мен  ... ... ...   ... жауын-шашынды әсіресе көктем  мен  күзде  циклондық  ауа-райын
қалыптастыратын  батыс  ауа  ағындары  алып  ...  ...  ...  ... үшін ... кедергі  болып  табылатын,  таулар  үлкен  әсерін
тигізеді: олар ылғалды үстап жергілікті желдерді қалыптастырады.  Суық  ... ... тау ... ... өте ... тау  баурайында  қалады  немесе
оның етегін бойлай ағады. Ал жылы ауа массалары жоталардан  ...  ... ... ... жылы ... - фенге айналады.
   Осылармен бірге тауда жергілікті желдер қалыптасады, олар  түнде  таудан
төмен қарай, ... ... ... ... ал күндіз тауға  қарай  соғып
аңғарлық желді түзеді. Мүндай желдердің жылдамдығы 1,8-2,3 м/сек ...   ... ... циркуляциялық ауа  массалары  әсіресе  көктем
айларында ылғалды мол алып ... Олар ... 3000 м  ...  ...  ...  және  ...  ...  таралуын   туғызады,   нәтижесінде
беткейлерге қарды үрлеп тастайды. Бүдан басқа желдер тау қырқаларында, өзен
аңғарларында  ...  ...  ...  бүл  өз   ...   ... ... ... мүмкіндік жасайды. Күшті желдер жеміс ағаштарын
сындырып, электр жеткізу және байланыс ... ... ...  ... жиі бола ... ... қаласы орналасқан тау баурайында жел  сирек
қүбылыс болып табылады.
   Климаттың  маңызды  элементтерінің  бірі  -   ауа   ...   Іле
 ... ... және ... ... ... ... болады.  Тау
 баурайындағы және таудағы 1529 м ... ... ...   ... ... ең жылы айы ...  ...  табылады,  мүнда  температура
   таудан жазыққа қарай  18,1°-тан  (Медеу)  -  ...  ...  ...   ... ... жоғары аймақтарда Жоғарғы Горельникте (Кіші Алматы
   ... ...  ...  ...  биіктігі  2254м)  температурасы  13°
   болатын біршама жылы ай тамыз ...  ...  ...  зонада  жаздың
   өзінде де түнде жиі аяздар  болады.  ...  ...  ...  шілде
   айындағы орташа температура экватордағы Борнео аралындағы  температураға
   ...  ...  ал  Іле  ...  суық  ...   ...   ...   Шпицберген аралындағы суықтай болады.
      Ең ... ... ... ...  ...  ...  ...  айында
    анықталған: -12,7° (Алматы-аэропорт) және -11,9° (Мыңжылқы, биіктік 3036
    м). ... ... ең жылы ... ... ... (1350  м,  ...    -3,7°)  ...  табылады.  Таудағы  орташа  жылдық  температура   жазыққа
    қарағанда біршама төмен. Қыс  ...  ...  жиі  ...  ...    ... ... орташа тәуліктік температура 2500 м биіктіктің  өзінде
    де 2°-тан 10° дейін ауытқиды.

    Кесте 2- ... ... ... және ... температурасы
                        ... ... нция             ... ... інен     |I                  |
|                          ... і             |                   ... ...         |674                   |420                ... ...     |848                   |557                ... платосы           |1350                  |779                ...                     |2529                  |843                ... ...         |2254                  |881                ...                  |3036                  |743                |


     ... м ... шегі ...  ең  көп  ...  зона  ... Жауын-шашынның жыл ішінде  таралуында  екі  минимум:  жазда  және
қыста, ал екі максимум: негізгісі  -  ...  ...  -  ...  ... ... ... ...  жауын-шашынның  мол  түсетін  мезгілі  болып
табылады. Іле Алатауының  солтүстік  беткейінде  1000  м  ...  ... ... ... ... ... дейін жылдық жауын-

    шашын мөлшерінің  жартысы  түсетінін  анықталған  (42-48  %).  Бүл  ...    ... ... және термиялық жағдайлармен түсіндіріледі.  Ал,
    ... үш ...  ...  ...  қараша  айларында  түсетін  жауын-
    ...  ...   ...   ...   жауын-шашынның   16-20%   қүрайды.
    ... ...  ...  жаз  және  қыс  ...  ...    Сондай-ақ тәулік ішінде  түсетін  жауын-шашынның  мөлшеріне  баса  назар
    ... ... ... олар ... ... ... түсетіндіктен,  тауларда
    халық  шаруашылығына  зардабын  тигізетін  ...  бүзу  ...  сел
    ...  тасқындарды,  жыралық  шайылуды,  жолдар   мен   ...    ... қар ... және т.б.  ...  ...  апатты  қүбылыстарды
    тудырады.

         ... 4- ... ... ... (мм) ...               ... бойынша /47/


|Метеостанция    |I            |II              |III         ...           |281          |5309            |32,7        ...          |90           |905             |6,8         ...            |96           |550             |4,9         ...          |107          |1116            |10,0        ... ...     |102          |1090            |2,3         ... ...    |80           |498             |4,0         ...           |70           |236             |2,0         ...        |135          |272             |3,5         ...        |56           |332             |-           ...     |108          |1136            |-           ...        |110          |2100            |36,6        ...           |255          |8000            |33,2        |


     ... ... - Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі ірі өзеннің бірі.
Ол көптеген тармақтарға ... үш ... ... ...  Оның  ішінде  сол
жақтағы Талғар біршама суы мол  ...  Ол  3500  метр  ...  ... мен ... деп  аталатын  мүздықтардың  өсерінен  қалыптасып,
терең шатқалдар арқылы ағады. Орта Талғар Шокальск мүздығынан басталады.  ... ... өте тар ... ... ... және ... ... мүздықтардан  басталатын  оң  жақтағы  Талғар  өзеніне  келіп
қүяды. Шындығында, мүздықты сулар мореналарға  ...  тек  2  ...  2400  метр  ...  ...  ...  ...   ... ашылады.
      Таудан шыға бергенде ... ... ... ...  ...  Оң  ... - Қашқан Талғар шығысқа қарай 28  шақырымға  ауытқып  Есік  өзеніне
келіп қүяды. Сол  жақ  ...  Іле  ...  ...  ...  ...     Талғар - суы мол өзен, үзындығы 108  шақырым.  Алабының  ауданы  -1116
шаршы ... ... ... ... - 10 м /сек. ... су жинау алқабының
барлық  бөлігі  биік  таулы  зонада   ...   ол   ... ... ... ...      Кіші ... ... - ежелгі Түйықсу  моренасының  табанынан  басталады.
Іле Алатауының солтүстік беткейінде суайрықты цирк алып жатыр. Бүл  жердегі
моренаның қалыңдығы 300 ... ... ... ал ...  Мыңжылқы  шатқалына
қарай қалыңдығы  төмендейді.  Тереңдігі  800  метрге  жететін  ... тік ... ... ... ... өзен тік  қүламалы,  қарқынды
ағыспен  ағады.  Оң  ...  ...  ...   ...   ...  сол  жағындағы  салаларына:  Горельник,  Казачка  т.б.  өзендер
жатады.  Шымбүлақ  ...   ...   ...   мүздықтардың   әрекетінен
қалыптасқан  және  осы  аттас  өзеннен  ...  ...  ...   ... ... ... ... шыңы (3900 м), одан әрі Абай шыңы
(4080 м)  көтеріліп  жатыр.  Солтүстік-шығысында  Шымбүлақ  шыңы  (3400  ... ... 3200 ... ... ...  Талғар  өткеліне  өтуге
болады. Шымбүлақта атақты тау  шаңғысы  мен  ...  жол  ...  ... өзенінің сол жақтағы саласы  Горельник  өзені  1900  метр  ... ... ... 7,8 ... Горельник  өзенінің  сағасында  күкіртті
бастау бар, сағаны бойлай  біршама  ...  өзен  ...  ... ... ... ... Горельник  өзенінен  төменде,  яғни  Кіші  ... 1966 жылы ... ... ...  жасанды  бөгет  салынған.  Биіктігі
-115 метр. Оның астында жылдың барлық  мезгілінде  ...  ...  ... ... ... мүз айдыны орналасқан. Медеу ауданының  территориясында
Кіші ... ... ... ...  ...  және  ...  ... қүрылыстар салынған. Қаланың шегінде өзен  аңғарының  тереңдігі  ... ... ... қарай 15-20 метрге дейін өседі. Су тасқыны  қуатты,
кейде лайлы тасты ағындарды  туғызады,  ...  ...  ені  800  ... ... 60 ... Кіші  Алматы  өзені  Қаскелең  өзеніне  ... ... 102 ... ... ... су ... 2,3 ...      Үлкен Алматы өзені -  Озерной  мен  Проходной  өзендерінің  қосылуынан
 ... ... ... - ... ... Перевальный  деп  аталатын
 мүздықтардан басталатын үш сағадан  ...  ...  ...  ені  800
 ... ... ... ... орналасқан. Аңғар жоғарғы  төрттік  мүздықтарды
 айналып өтіп, 2497  метр  ...  ...  ...  ...  ... ... ... шыңы (4110 м),   оңтүстік-шығыстан Советов шыңы
(4100м), солтүстік-батыста көркем пирамида тәрізді  Алматы  шыңы  (3684  ... ... ... ... ... ... орналасқан.  өзеннің  оң
жағына Шүңқырлысай,, Күмбелісу салалары, ал сол  жағынан  ысырынды  ... ... ...  ...  Содан  кейін  сол  ...  ...  ... орны ... ... ... келіп қүяды.  2320  метр  биіктікте
трогтың шетіне қарай ... ... ... ...  ...  ... өзенінің оң  жақ  салаларына  Теріс  бүтақ  және  ...  ... ... ... 89 ... ...  ауданы  498  шаршы  шақырым.
Судың мөлшері  шілде  айында  4-5  есе  жоғарылайды,  ал  ...  ... ... жылдық су шығыны - 4 м /сек. Тау ... өзен  ... ... ... ... қаласының батыс шетінен ағып, тау  сағасынан  52
шақырымда Қаскелең өзеніне келіп қүяды.  Үлкен  Алматы  ...  -  ... ... қамтамасыз  ететін  ең  ірі  өзен.  Оның  бойында  электр
станциясы салынған.
      ... ... - ... ... ... ... Батысында сол жақ
Ақсай, екіншісі орта Ақсай, үшіншісі оң жақтағы Ақсай, төртіншісі  Мыңжылқы
деп аталады.  Ақсайдың  жоғары  бөлігінде  екі  ...  көл  ... ... өзен бірнеше салаға бөлініп Қаскелеңге қүяды. Ақсай аңғары
табиғатының әсемдігімен қызықтырды.
      ... ... ... ... ... ...  ...  қатардағы
салалардан бастау алады. Қаскелең  өзені  тау  ...  ...  ... ... ... ... ...  көптеген  шағын  салалар  келіп
қүяды, ал жазықтықта оған бірқатар  жеке  өзендер  келіп  қүятындықтан  ... ... Аса ірі ... Шамалған, Ақсай, Қарғалы, Кіші және Үлкен
Алматы өзендері жатады. ... ... ... 135 ... ...  ... шақырым, жылдық су шығыны 3,5 м/сек.
      ... ... - ... ... сол жақтағы саласы болып  табылады.
Бастауын моренаның  фронтальды  бөлігіндегі  төрт  өзен  ...  ... 56 ... ... ... 1126 шаршы шақырым.
      Үзынқарғалы өзені - өзен алқабының жоғарғы ағысы өсімдік  жамылғысының
молдығымен ерекшеленеді. Ол Іле  ...  ...  ...  ... ... ең соңғы мүздық өзен. Өзен қар және мүз суларымен қоректенетін
бірнеше салалы өзендерден қүралған. Ол Іле Алатауының солтүстік  ... ... ... ең ... ... ... Үзындығы 108  шақырым,  алабының
ауданы 1126 шаршы шақырым.
      ... ... - оның ... 3800 метр ... Күнгей  алатауы  мен
Іле Алатауын қосып жатқан,  тау  перемычкасының  оңтүстік-батыс  беткейінде
жатыр. Шоңкемін өзенінің көп ... ... ... ... және  ... су мол салалары да осы жерде келіп қүяды. Өзенге Іле Алатауының оңтүстік
беткейінен келіп қүятын салалары қысқа әрі суы аз  ...  ...  ... ... ... ... бүрылып, Шу өзеніне келіп қүяды. Шоңкемін
өзенінің аңғары 110 шақырым, су жинау ... 2100 ... ... ... ... 36,6 ... ең жоғары су шығыны шілде-тамыз айларында, ал ең төменгі
су шығыны наурыз ... ...      Өзен ... ... ... кең ... трог  ...  оның
 оң жақ  жағалауы  төменгі  төрттік  мореналардан  қүралған  және  олар  ірі
 ... ... ... ... ...  Беткейлері
 өте тік, әсіресе сол  жақ  ...  Өзен  ...  ...  5  ... созылған тереңдігі 800 метрге дейін жететін шатқалмен  ...  ...  ... ... ... ... Өзен ... түпкі жыныстардан  түзілген  тік  сол  жақ
 беткеймен қысылып, ал оң жақ  ...  ...  ...  ...  ... түзілген.
      Шарын өзені - жоғары ағысында Шарын өзені Шалқыдысу деп аталады, орта
 ағысында - ... ал ... ... қарай Шарын деп  аталады.  Күнгей
 Алатауының  солтүстік  беткейінен  Шарын  өзеніне  ...  ...  ... ... суы  ...  ...  тауындағы  Жалаңаш  ойпаңының  шығыс
 бөлігін терең шатқалмен кесіп өтеді. Содан кейін өзенге ... ірі ... ... ... ... ...  қарай  ауытқып  Іле  өзеніне  келіп
 қүяды. Шарын өзенінің үзындығы 255 шақырым,  су  жинау  ...  8000  ... ... Бүл суы мол, ... ...  өзеннің  жылдық  су  шығыны  33,2  м/сек
 қүрайды.

  Кесте 7- Іле Алатауындағы өзендердің орташа ... және ...                             ... ...                                                                                                         ...          және ...      ... белдеу -2800-3200 м; таулық-шалғынды альпілік         ...           |50-70      |15-20                          ...     |                       ... ...     |           |                               |       |          |                       ... ... -     |           |                               |       |          |                       ...      м;   |           |                               |       |          |                       ...          |           |                               |       |          |                       ...              |           |                               |       |          |                       ... әртүрлі  шөптесінді астык түқымдас-бетегелі (жиі бүталы)  және  қүрғақ дала белдеуі - 850-1200 м; ...  ...    қара    ... ... және ...                                                            ...    ...        |45-55      |2-2,7                                   |1,0-1,1   |12,20                  ...   |           |                                        |          |                       ...   дала ...     |           |                                        |          |                       ...  м;  ашық       |           |                                        |          |                       ... ...    |           |                                        |          |                       ...     етегіндегі     |40-50                                                                                     ...     |                                                                                          ... ...     |                                                                                          ...                |                                                                                          ... м;       |                                                                                          ... жоне ... |                                                                                          ... ...         |                                                                                          |
|                       ...            ...                                    ...          ... қара ...   |                       |                       |                      |                    ...                |                       |                       |                      |                    ... ...     |                       |                       |                      |                    ...                   |                       |                       |-                     |                    ... ...     |                       |                       |                      |                    ... сүр ...    |                       |                       |                      |                    |
  ...               Іле ... топырақтардың мезофауналарының түрлік
               ... ... (0-20 ... типі мен    ...                   ...                  ...               ...             |
|типшелері              |                       |                       |                     |                      ... ...                                                                                     ... қара ...   ... ... типі   ... аз қылтанды    |Жауын           қүрты|Жауын            ...                       ...           ...            ...       ...        |
|                       |                       |                       |                     ...             ...       ...  |Буынаяқтылар      типі ... ...    ...     ...    қоңыздар   |
|топырақ                ...          |                       ...         ... қоңыздар    |
|                       |                       |                       |                     ...            ... сүр ...    ...      типі |Жәндіктер (Іпзесіа)    ...     ...       |
|                       ...          |                       ...         |                      |
   2.1.5. ІЛЕ ... ... БЕТКЕЙШЩ ӨСШДІКТЕРІ
                               МЕН ...     Іле ... ...  ...  ...  жамылғысының  таралуы
биіктік белдеу заңына бағынады. Мүнда өсімдіктер  дүниесі  алуан  түрлі  әрі
бай. Көктемде таудан түрлі-түсті ...  бар  ...  жаңа  ...      ... қайталанбайтын табиғаттың әсем көрінісін көрген,  П.П.Семенов-
Тянь-Шанский: «Мүздықтардан  және  ...  ...  ...  ... алма бақтарынан, сары және алқызыл қызғалдақтармен, тегіс және қатты
қарлардан бүл ... ... ... ... ... енеді.  Ол  белгісіз
өсімдіктердің  иістерімен  тыныс  алып  тербетіледі  және  ...   ... ... ... биіктерге шақырады», деп жазды /53/.
      ...   орыс   ...   ...   ...    В.С.Титов,
В.Н.Шнитников, Р.И.Аболин, И.Х.Блументаль, П.П.Поляков және М.Г.Поповтардың
зерттеулері Іле ... ... ...  ...  және  географиялық
материалдарды  толықтырды  /54/.   Іле   Алатауында   таралған   ... ... ... ... ... ... пен  Б.А.Быков  жан-
жақты суреттеп жазған /55/.
      Іле  ...  ...  ...   ...   ...   ... дүниесі де, ең алдымен жердің биіктігіне  тәуелді  болатын  және
ландшафттық ...  ...  ...  ...  физикалық  географиялық
заңдылықтарға бағынады. Жалпы  алғанда  олар  жер  бедерінің  ...  ...  ...  сәйкес  келеді.  Қазіргі  кезде  таудағы   биіктік
белдеулерін дүрыс анықтаудың ерекше маңызы бар, ... бүл ...  ... ... ... ...      Іле  ...  табиғи-ландшафтық   белдеулер   классикалық   ... және бүл ... ... ... ...  ...  кездеспейді.  Ол
тау  жотасының  солтүстік  беткейіндегі  ең  биік  ...  ...  ... ... қарай оның климаты қүрғақ және белдеулердің жоғары  қарай
алмасуы ... Бүл ... тау ... бастап сипаттама берейік /54/.
Шөл-далалы белдеу - тау етегіндегі 600-800 м биіктікке  дейінгі  ... тау ... ... 120-1300 м  ...  жететін  батыс  шеттері  мен
шығыс ... тау ... ... алып жатыр. Бүл  белдеудің  өсімдік
жамылғысы  жазда  40-50  %  жобалық  ...  ...  ...  ... ... ебелек пен бүйіргенді әртүрлі жусан өсімдіктері басым
болса, ал селеу, ... ... ... Бүлармен  қатар  бүташалар:  изен,
теріскен, көктемде көптеген эфемерлер мен эфемероидтар (жуа, қызғалдақ және
т.б.) өседі. Іле ... ... және одан 10-30 км ... ... және қара ...  ...  ...  жантақ,  шеңгел  өскен  шөл  ... Ал, Іле ... ... ... 700  м  ...  ...  тар  жарнақшалы  жусан,  ақшыл  жусан,  боз,  бетеге  және   т.б.
өсімдіктер  ...   шөл   дала   ...   ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта бүл  жерлер  суармалы  егістікке
айналған: дәнді дақылдар, қант қызылшасы, бақшалық, темекі,  т.б.  дақылдар
егіледі. Тек Іле ... ... қүм ...  және  сай-жыралар,  өзектегі
жыртылмаған танаптар ғана табиғи бейнесін сақтаған. ... ...  ... ... біраз ылғалды ете түседі,  бірақ  жаздағы  аптап  ыстық,
ауаның қуаңдығы шөлді еске ... ... ... ... ... ... мен ... белдеуі.  Бүл
белдеудің жоғары бөлігін астық түқымдасты-алуан ... ... ... ... ... ... шөптесінді-астық түқымдасты далалар алып  жатыр.
Олардың таралу шегі 900-1700 м биіктікке дейін. Астық түқымдасты -  ... ... ... ... ... ...  негізінен  Аса,
Шелек, Үзынқарғалы, Қаракестек және  т.б.  ...  ...  ... ... кең ... ... ... және топырақтың жеткілікті
ылғалдану жағдайында биік шөптесінді  шалғынды  өсімдіктер  өседі,  ... ...  ...  ...  ...  ...  ...  таспа
жапырақты күймесгүл, жима тарғақ және т.б. өсімдіктер  көп.  Олардан  ...  ...  ...  шатыртәрізділер,  қоңыраугүл,   қазтамақ   т.б.
кездеседі. Бүл шалғындар аңғарларда биік  ...  ...  ...  терең
еніп, өсімдіктерден қүралған ауқымды алаңқайлар түзеді. Көлеңкелі бөктерлер
мен  өзендердің  алаптарында   ...   ...   ...   ...  үшқат,  ал  тау  бөктерлерінде   өрік,   ...   ... ... кей ... ... ... ... өседі. Алуан  түрлі
шөптесінді-астық  түқымдасты  далалар  тау  ...  ...   және   ... ... таулы қыраттары  мен  төменгі  бөктерлерді  алып  жатыр.
Далалардың өсімдік жамылғысының  ...  ...  боз,  ...  бидайық,
сүлыбас және т.б. өсімдіктер басым жағдайда өседі.
Орманды-шалғынды белдеу. Іле Алатауының ... ... ...  ... м ... ...  төмендейді,  шығысы  мен  батыс  бөлігінде  ... ... ... қүрғақ климатқа байланысты 600 м және одан жоғары
биіктікте  орналасқан,  ал  жалпақ  жапырақты  ормандар  ...   ... ... ... жоғарғы шекарасы 2600-3000  м  биіктікте  жатыр.
Шығыста Шамалған өзенінің жоғары ағысы мен Аса өзенінің меридианында  орман
белдеуі ... ... ... ... түтас жолақтар түрінде, ал көбінесе
солтүстік  беткейде  жеке  түтасып  жатқан  массивтер  түрінде  орналасады.
Оңтүстік  және  ...  ...  ...  үшқат,   итмүрын
бүталар шоғыры кездесетін далалы өсімдіктермен жабылып жатады  ...  ... ... ... ... ... үшырайды.
      Орман  белдеуінде  атмосфералық  жауын-шашын  мол   түскендіктен,   ... ... ... ... ... жағдайдағы тянь-шань
шыршасы - биік, сымбатты,  әдемі  ағаш,  инелері  ...  С  ...  ...  ...  шатқалдарда,  тастар  мен  жартастардың  арасында  ежелгі
өсімдіктер: мүктер, қырықбуын, қырыққүлақтар  сақталған.  Орман  ... ... ... ... Сиверс жабайы алмасы, өрік, алмүрт,
■Ү\!
Семенов үйеңкісі, ақ қайың ағаштарынан және бөріқарақат,  итмүрын,  қарақат
бүталарынан қүралған ... ... ... ...  ...  Негізінен
бүл жапырақты ормандар Іле Алатауының орталық бөлігінде ...      ... ... ... Іле  ...  3064  га.  ... ... гүлдесе, 1300 га. жерді өрік ағаштары алып  жатыр.  Соңғы  15
жыл ішінде орман ... бүл ... 550 га.  ...  алма  ағаштарын
және таудың 786 га. апорт пен оның ... және ... ... ...  46
га. өрік ... ... ... кезде ғалымдар  жабайы  алманың  барлығын
мәденилендіру тәсілін тиімсіз деп тауып отыр. Олардың түқымын  ...  ... ... үрық ... ... ... ... А.Ж.Жанғалиеваның
зерттеулері бойынша, біздің тауларда ерте, кеш және аралық уақытта  гүлдеп,
үрығы жетілетін, ... да әр ... ... ағаш түрлері өсуде.
      Сиверс жабайы алма ағашы тауда 800-1800 м биіктікте өседі.  Оның  ... ең ... жер ... ... ... ...  ...  табылады.
Одан биікте ол шыршалы ормандармен жанаса, ілесе өсетін ағаш түқымы  ... ... ... алма ... ... ...  далалы  белдеудегі
сай-салалармен,   жыралардың   көлеңкелі   ...   кей   ...      ... ... - ... ... ... көптеген жебелі  мәуесі  бар,
бөрік бас, желегі  жайылыңқы,  діңгегі  бүдырмақты  ...  Ол  ...  ... ... ... м өзендердің жиегіндегі бірінші және  екінші
кемерлерде, күн қыздыратын батыс және шығыс  бөктерлерде  өседі.  Бүл  ...   ...   ...   Солтүстік-шығыс   және    солтүстік-батыс
бөктерлерде ... тау ...  ...  ол  ...  ...  тянь-шань
қайыңымен аралас өседі. Солтүстік жарқабақты, ылғалды  және  өте  көлеңкелі
бөктерде Шренк ... ... ТМД ... өсетін сан алуан шырша түрлерінен
Шренк  немесе  тянь-шань  шыршалығы  сәнді  сүлулығымен  ...   ... ... 40 м ... бөрік басы, жасыл  желегі  аса  қою,  ... ... және ...  ...  ...  пирамида-конус
сияқтыларына дейін кездеседі.
      Қылқанның үзындығына қаррай Б.А.Быков  мүның  үш  ...  ... ... ... 30 мм ... үзын қылқандысы,  бүл  пішіндес  шырша
көбіне белдеудің төменгі бөлігінде  кездеседі.  Ортаңғы  ...  ... көп ... ... қылқанының үзындығы орташа 20  мм  болады  және
орманның жоғары шекарасында өсетін, қылқанның  үзындығы  0,8-1,2  см  ... ... ...  ...  үзындығындағы  бүл  өзгерістер  ... ... ... ... ... ... неғүрлым  биіктеген
сайын шыршаның қылқаны соғүрлым қысқара береді. Тянь-шань  шыршасы  ... ... ... ...  және  ...  ...  болып
екіге  бөлінеді.  Жасыл  тостағаншалы  бүрі  бар   шырша   Іле   ...  ...  ...  оның  ...  ...  ...   ... Шренк шыршасының пішінін қызыл  қабықты  мен  сүр  ...  ...  ...  З.Л.Березин  шыршаның  пішінін  бүтақтарының   тармақталу
түрпатына ... ... ... жалған тарақ тәрізді,
шашаққа үқсас деп бөлген.  Пішіні  тарақ  тәрізді  шыршаның  бас  бөрік  ...  ...  ...  ...  тармақталмайды  да  үлкен  тарақты  еске
түсіреді. Жалған тарақ сияқты шыршалардың да жіңішке  бүтақшалары  ... ... ... ... қарай салбырап түрады, бірақ бүл  өркендердің
тармақталуы  онша  үлкен   болмайды.   Шыршалардың   ...   ... сол - ... ... көлбей бүтақтанады. Мүндай шыршалар  қарды
көп үстайды. ... ...  ...  ...  ...  ...  көлбей
орналасады, бірақ олардан нәзік өркендер  төмен  қарай  салбырайды.  ... ... ... Іле ... орталық  бөлігінде  1300-1900  м
биіктікте шыршалардың тарақ, жалған тарақ ... ...  ...  ... ... м ... шыршалық белдеуде шыршалардың барлық  түрлері,
ал белдеудің жоғары  ...  м  ...  ...  ...  ... ... үқсас және көлденең бүтақты болып келетін  пішіндері  ... /53/ ... деп ... ...  осы  ...  ...  ... солтүстіктегі европалық  немесе  сібірлік  шыршалармен  салыстыруға
болмайды. ... ...  ...  алқызыл,  аса  сүлу,  әсем  ағаш.  Ойпаң
жерлерде, өзендердің алаптарында, көлеңкелі  беткейлерде  ...  ... ... итмүрыны, үшқат,  тобылғы  нулары  орналасқан.  Жалпақ
жапырақты ормандар мен бүталы нулардың арасында  ...  ...  үзын  ...  орман  бидайығы,  орман  арпабасы,  бетеге,  көде,  қысқа  аяқ,
қазтамақ және т.б. ... ... ...  және  ...  ...  ... тау етегіндегі түркістан шағаны өседі. Бүл өсімдік улы  эфир  майын
бөлетіндіктен, от  тақасаң  бүл  май  сәл  жарқ  ете  ...  жана  ... улы ...  жиі  ...  бермейді,  жекелеген  өсімдіктер  немесе
биологиялық топ түрінде ғана таралған.
      ... ... ... осы  ...  ...  ... ... зерттеліп отырған төменгі белдеуде оның жартысы  ғана,  яғни
600 жуық түрі ... ... ... ... шегі мен  ...  белдеуде
бүдан аз. 2400-2500 м биіктікте бар болғаны  200-250  түр  ғана  ... ... - ... ... мен ... ... аралығында, 2400-
3200 м абсолюттік биіктік шегінде  орналасқан.  Байғүт,  ...  ... және ... да ... ...  тән  өсімдіктер  сөлді  ... ...  ...  ...  таулы  қияқөлең  шөпті  ерекше  ... ... ... ... ... ...  шыршасын,  түркістан
аршасын  кездестіруге  болады.  Арша  бүталары  ...  ...  ...  ...  ...  ...  және  ...  күшті  желдерден  арша
бүталары жерге қарай иілген.
      Бүлардан басқа сәмбі тал, қараған бүталы  ...  ...  ... ... бөлігіндегі тау массивтерінің  жазық  шыңдарда  және  батыс
шеттеріндегі субальпілік белдеуде, өсімдіктер қүрамында: бетеге,  генешина,
шалғынды  қоңырбас,  ...  боз  ...  ...   ...   ... ... кездеседі.
Альпілік шалғындар  белдеуі  -  2600-3200  м  ...  ...  ... тау ... ... және ... шеттерінде ауқымды территорияны алып
жатыр. Жер бедері өзендердің жоғарғы ағыстарымен қатты тілімденген.
Таудың суайрық бөліктері жайпақ, тегістелген, ...  ...  ...  ... сусыма кездеседі. Альпілік белдеуде доңыз  отты  криофильді  шалғындар
мен  альпілік  көгалдар,  ...  ...  ...  ... ... от, ... қазтамақ, жатаған  бидайық  және  т.б.  астық
түқымдастар  мен  алуан  түрлі   ...   ...   ...   ... сары түсті альпі көкнәрі,  көк-күлгін  түсті  көбелекгүл,  үлкен
көк қоңыраулы шерменгүл, ірі күлте ... ...  ...  ...  ... түседі. Қиыршықтасты жерлерде аласа  бойлы  мамық  еңілікгүл  өседі.
Жартасты-мүздықты белдеу - ең биік ... ... ... 3200 м  жоғары
тау жотасының шыңды бөлігін алып  ...  Бүл  ...  ...  ... таралған бөлігі.  Жауын-шашындар  тек  қатты  түрде  түседі,
климаты  қатал,  сондықтан  ...  ...  үшін  аса  ...   ... ... тік ... беткейлер,  жиналған  тасты  шойтастар,  қарлар
мен мүздықтар, терең шатқалдар гляциальды облысқа тіршіліксіз,  өлі  ... Жиі ... ...  мен  ...  топырақты  еске  түсіретін,  үсақ
жыныстардың  жиналуына  мүмкіндік  бермейді.  ...   ...   ... Жел ... ... ... балқитын, түнгі  суықтан  қататын
жартастар  микроскопиялық  бактериялармен,  балдырлармен   және   ... ... тек ... шөп ғана  ...  биік  ...  ...  ... Оңтүстік беткейіндегі  мореналарда  және  сусымаларда  мүктер  мен
қыналар ...      ... ... ... орналасу заңдылығымен қатар, өзендердің
аңғарларында  азоналды  тоғайлы  өсімдіктер  дамыған.  Олар  Шелек,  Шарын,
Түрген, Үлкен және Кіші ... ...  ...  және  т.б.  ... аса  ...  ...  таралған.  Тоғай:  бөріқарақат,
итмүрын, қарақат, сәмбі тал, т.б. әртүрлі бүталы өсімдіктерден қүралған.
      ... Іле ... ...  ...  шөлейтті  даладан  бастап
таудағы  альпілік  шалғындарға  дейінгі  реттілікпен   ...   ... ... ... ... ... солтүстік  беткейі  өсімдік
жамылғысына өте бай болып ... Бүл ... ... тағы  бір  ... ...  бөлігіндегі  климаттың  қүрғақтығы  мен  ксерофитті  өсімдік
жамылғысының  көбеюі.  Осы  ...  ...  ...  формация  2000   м
биіктікке дейін тауға жоғары  енеді,  ал  тіпті  дала  ...  одан  ... ... ... Іле ... ... ... сүтқоректілердің 60-қа
жуық, қүстардың 200-ден астам түрлері бар деп есептеледі.  Қазақстан  Ғылым
академиясының зоология институты, қорықтар  мен  ...  ... ... және ... ...  қорғау  қоғамы  1978  жылы  Қазақстанның
қызыл кітабын басып ... Бүл ... ... жерін мекендейтін  саны
аз, әрі жойылып бара жатқан түрлері енгізілген.  Іле  ...  ... ... ... түрлері қызыл кітапқа енгізілген. Таудағы барлық
тіршілік биіктік белдеулікке ... Қар ... ... ... - ... ... ...  жатады.  Саны  шүғыл  азайып  кеткен,  сирек
кездесетін түр, қызыл кітапқа енген.
Біршама ірі жыртқыш, денесінің үзындығы 112-125 см, ... өте үзын ... ... 33-39 кг. ... ... ... теңіз деңгейінен 1800-3500  м
биіктікте  кездеседі.  Бірақ  кейде  биік  емес  жартасты  ...   ... ... ... ... биік ... жерлердің типтік өкілі. Қар
барысының негізгі қорегі - тау теке, марал, арқар,  суыр,  саршүнақ,  қоян,
кекілік сияқты жануарлар. Біздің ... 20-50 ... ...  ... ... Алатауы  мен  Алтай  тауларында  жиі  кездесетін  әдеттегі  аң
болатын. 1958 жылы бүл жыртқыштардың іздері Кіші және ... ...  ... ... ... ... ағысында, адамдардың баруы қиын жерлерде  ғана
кездескен. Ал 60 жылдары  Іле  Алатауында  барыс  ...  ...  ...  ...  ...  ...  Қазақстанда  22-30  жүп  барыс   бар   деп
есептеледі.
Тянь-Шань қоңыр аюы - ... ... ... бара ... аң  және  ... ... ... салмағы 200 кг.  асады,  аналықтары  ... 120 г. ... ... және ... ... ... Іле ... Қырғыз Алатауында 20-30 бас аю сақталған. 1920-1930 жылдарда Үлкен және
Кіші Алматы өзендерінің алқаптарында аю ...  ...  ...  бірі
еді. Соңғы жылдары бүл жерлерде бірде-бір аю  кездескен  емес,  тек  ...  Есік  ...  ...  ...  ...   ...   ғана
сақталған. Батыс Тянь-Шанның қорықтық жерінде аю ... аң деп ...      ... ... аюының Іле Алатауында мекендейтін негізгі орны -таудың
орта белдеуі. Ол ... ... ... ... өсетін тоғайларды,  тал-
терек, қайың аралас шыршалы ормандарды мекендейді, кейде альпілік  белдеуге
дейін  енеді.  Шөппен,   жеміс-жидектермен,   ағаш   ...   және   ... ... ... мен ... ...  мен
сүтқоректілерді де қорек етеді.
Арқар - жабайы аңдардың ішіндегі  ең  ірі  аң  ...  ...  ... 1 метр 25 см, түрқы 2 метрге дейін жетеді, ...  200  кг  ... ... ... тәрізді бүрала иіліп келген.  Үзындығы  150  см-ге
дейін. Арқар-қүлжа қазіргі уақытта сан жағынан жедел азайып бара жатқан түр
есебінде ...  ...  ...  ...  Іле  ...  арқар-қүлжа
қауырт кеміп кеткен. Мүнда бүлардың түр тармағының неғүрлым ірісі Тянь-Шань
арқар-қүлжасы  мекендейді.  Осы  ...   ...   ...   ... ... Поло  XIII  ғасырда-ақ  жазған  болатын.  Ол  Азияда  биік
тауларда үзындығы 1 метрден ... алып ... бар аса ірі  ... ... бүл ... қой ... түңғыш рет жазған саяхатшының
қүрметіне оны «Марко  Поло  арқары»  деп  атайды.  Арқар-қүлжалар  көбінесе
таулардың  жазық  ...  ...  ...   танаптарында   жайылады.
Дегенмен, олар биік ... ... ... ...  ...  ... береді. Осыдан аз-ақ жылдар бүрын арқар-қүлжалардың отарында 2000-ға
дейін жануарлар ... ал ... ... ... ... ... ...  саны
100-ден аспайды. Сібір таутекесі - аша түяқтылар отрядына, қуыс  мүйізділер
түқымдасына  жатады.  Тянь-Шань  тауларында   ...   ...   ... ... ...                                                                         ... ... салмағы 150 кг жететін, орақ тәрізді имек мүйізді ірі жануар.
Тянь-Шань, Саян, Памир және ... ... кең  ...  Қазіргі  кезде
Іле  Алатауында  жүз-жүзден  үйір  болып  ...  ...  ...  ...  ...  тауешкілер   альпілік   шалғындарда,   шың
қүздарда, жартастардың арасында жайылып  жүреді.  Іле  ...  ... ... ... аулауға тиым салынған.
Үнді жайрасы - Қазақстанда сирек кездесетін және  жойылып  бара  ...  ... ... ... ... ... ... Арқасында үзындығы  3-30
см дейін келетін ине-тікенектері болады.  Түсі  шүбар,  ...  ... ... сызық  түрінде  кезектесетін  қара  және  ақ  ... Осы ... саны ... 30 ... бірақ  бүл  инелер  жеп-
жеңіл. Жайраның денесі біршама ірі келген аң, түрқы 80 см,  салмағы  13  ... ... ... ... төменгі белдеуіндегі шатқалдарды  мекендейді,
кейде өзендердің алқаптары мен жазықтарға да шығады,  бірақ  індерін  ... ... ... тас сусар -  кішкене  ғана  жыртқыш  аң,  ...  ... ... 42-50 см, ... ... 39-45 см,  ...  үзындығы
23-29  см.  Салмағы  1,1-1,6  кг.  Қазақстанда   ...   ...   ... ... ... Кетпен  жотасында,  Жоңғар  Алатауында  және
т.б.  тауларда  таралған.  Тас  сусары  негізінен  ...  іңір  және  ... ... тіршілік ететін жануар. Ол тау етегіндегі біршама ыстық
климатқа да, биік таудағы аса суық  климатқа  да  ...  ...  ...   ...   ...   ...   ... 1968 жылға дейін Солтүстік  Тянь-Шань  мен  Жоңғар  Алатауында
сусардың саны 3000 ... Ал, 1968-69 ...  ...  ...  ...  саны
күрт кеміп, шамамен 500 дейін қалды.
Бүркіт - үлкен, қайратты, сүлу  жыртқыш  қүс.  Аталығының  салмағы  4,1  ... үя ... ... 6,3 кг дейін жетеді, қанаты  қара-қоңыр  ... ... ...  59-74  см.  ...  түлкі,  қоян,  суыр,
саршүнақ, тышқан түқымдас кеміргіштер, қүстардан үлар, кекілік,  қүз  қарға
тектестермен, кейде жыландармен де қоректенеді. ... ... ... ... Республиканың басқа жерлерінде өте  сирек  кездеседі.  Саны
сиреп, ерекше қорғауды  қажет  ...  қүс  ...  ...  ...  ... ... - саны өте аз, жойылып бара жатқан қүс, қызыл  кітапқа
енгізілген. Қазақстандағы ең ірі қүстардың бірі, қанатының керу  ...  ... ... ... 5-7  кғ.  ...  өлекселермен  қоректенеді.  Кейде
суыр,  қоян  немесе  түяқты  жануарлардың  ...  ...  Тау  ...  қуаң  ...  ...  ну  ...  ...  бау-
бақшалармен  кезектесіп  жатқан  табиғи  және  мәдени  ...   ... ... - ... 1,5-2,5 кг, түрқы 40-55 см  келетін  үсақ  ...  ... ...  ...  олар  шөптесінді  өсімдіктермен,  қыста  бүтақтардың
бүтақшаларымен және жас ... ...  ...  Тау  ... ...  сай-жыраларда,  сексеуіл-жыңғыл  тоғайларында  мекендейді.
Түлкі - бүлғын түқымдас ... аң, ... 60-90 см, ...  10  кг  ... ... барлық жерлерде таралған. Тауларда мәңгі мызғымайтын
қардың төменгі  ...  ...  ...  Негізінен  тышқан  түқымдас
кеміргіштермен қоректенеді, кейде  қояндарды  да,  ...  да  ...  ... ... - жыртқыштар отрядынан, ит түқымдас ірі аң.  Денесінің  түрқы
105-160 см, салмағы 40-65 кг, ... 80 кг  ...  ...  ...  ... ... ... тау теке, суыр мен саршүнақтарды, кекілік,  үлар,  қүр
сияқты жануарлар мен қүстарды қорек етеді.
Орман кептері - ол 50 ... ... ... бүл ...  ...  ...  Бүл  жабайы   кептерлер   біздің   парктеріміздің,   үй   іргесіндегі
танаптардың, көше ... екі ...  ағаш  ...  ...  ... кептері адамнан үрікпейді, сыртқы орта жағдайына тез үйренеді. Қолдан
қорек қабылдай береді.
Елік -  Іле  ...  ...  елік  ...  ...  кетті,  бүл
жануардың  санының  азаюына  браконьерлер  айтарлықтай  үлес  ...  ... ... ... ...  ...  болып  келген.  ТМД-ң  көптеген
аймақтарында, соның ішінде Іле ... елік ... ... тиым ...  -  Іле   ...   ...   әлі   де   марал-бүғыларды
кездестіруге болады. Ірі ... ...  3  м  ...  ...  160  ... 300 кг жетеді. Маралдардың өсіп келе жатқан жүмсақ  мүйіздері-панты
бағалы дәрілік зат болып табылады. Маралдар Іле ... ... 3000
м ...  ...  яғни  ...  шалғындарға  дейін  көтеріледі,  бірақ
таулардың ормандық белдеулерін мекендейді.
Жабайы қабан - үй  шошқаларынан  ...  ...  ...  ... ... тікірейінкі, қимыл  қозғалысы  шапшаң,  әрі  екпінді
келеді. ... ... ... түра алады. Тіпті альпілік белдеуге дейін
барады.  Өсімдіктердің  ...  ...  ...   ...  ...  ...  ...  және  өлекселермен  де
қоректенеді.
Сүрғылт суыр. Ірі кеміргіштерден Тянь-Шань тауларында сүрғылт  суырлар  жиі
кездеседі. Бүлардың дене түрқы 40-70 см, ... ... 8-22  см.  ... сүр суыр  ...  ...  ...  ...  Олар  бізде  барлық
жерлерде  күн  жарығы  түсетін  таулардың  ...   ...   және   ... 1500-3500 м дейінгі биіктікте мекендейді. Суырлар шөп  ... ... ... ... ... ...  борсықтар  да  кездеседі.  Бүл  ... да ... аң, ... 60-90 см, ... 30-34 кг. Оның  ...  қорегі
жәндіктер, тышқан түқымдас  кеміргіштер,  қүстар,  соқыр  ...  ... ... ... және ...  ...  ... Іле Алатауының шыршалы ормандарында мекендейтін қүстардың ішінде тауық
тәрізділер отрядына жататын қүрларды атап өтуге болады. Ата  қүр  ...  50
см, ... ... 1,5-1,7 кг, ... ... 1,3  кг  ...  қүс.
Қүрлар  ормандарда  кең  таралған  қүстар.  Қайың  шоқтарында,   өзендердің
аңғарындағы  ...  ...  ...  ...  ...   ... арша және ... емен  тоғайлары  өскен  долана  нуларының
арасында мекендейді. Қүрлар жәндіктермен, қүрттармен, ...   және    ...    ...    ... ... ... ... гүлдерімш, яашрактарымен
қоректенеді.
     Қүстардан Іле Алатауының  оңтүстік  беткейлеріндегі  орман  белдеуінде
кекілік, қара  ...  ...  ...  ...  ...  самырсын
торғайы, шыршашыл қайшыауыз, үш саусақты тоқылдақ, даланың  жабайы  кептері,
суторғай   жиі   кездеседі.   ...   ...   ...   ...   ...  үкі  кездеседі.  Бүлардың  барлығы  пайдалы  қүстар,   ... ... ... сақтауға көмектеседі.

                            2.2 ... ...      ... ... ... және ... ... сәйкес, негізгі
зерттеу  әдістерінің  мазмүндық  сипаты,  баспадан  жарық   көрген   ғылыми
әдебиеттерді жинақтап, ... ...  ...  ...  Бүлардың  ішінен
хронологиялық  реттестік  заңдылығын   талдап,   нәтижесінде   биогеография
ғылымының  даму  және  ...  ...  ...   ... ... ... жасалды. Осыларды сараптау негізінде Қазақстандағы
топырақ биогеографиясының болашақтағы тағдырына болжам  жасап,  бүл  саланы
дамытудың  мүмкіндіктері  ...  ...  ...   ... ... ... топырақтар болғандықтан, осы мәселеге қатысты
ғылыми әдебиеттерді топтастырып, жоғарыда көрсетілген ...  ... ... ... ... жазылды.
      Жүмыстың  негізгі  мақсатына  жетіп,  оны  іске  ...   ...   ... ... ...  кешенді  болмысын  сипаттауға  тура  келді.
Бүған осы өңірдің геологиялық қүрылымы  мен  ...  ...  ...  ...  мен  жануарлары  және  топырақтарының   ...  ...  ...  ...  да  ...  әдебиеттерді   талдау
әдісімен орындалды.
      Іле Алатауның ...  ...  ...  ...  екі  ...  ...  түрады.  Біріншісі   -   осы
нысандардағы топырақтардағы тіршілік ететін  микроағзалардан,  ал  ... ... ... ... туралы  мәліметтік  заңдылықтардан
түрады.
      ... ... ... мен ... әлем деңгейінде  белгілі
оқымысты,   Кеңестік   академик    ...    ...    ...   биохимиялық   үрдістердің   жер   бетіндегі   жазықтықтағы
белдеуліктер мен зона  және  ...  тән  ...  ...  ...  ...  ...   ...   пайдаландық.   Ал,   таулы   ... ... ...  Е.Н.  Мишустиннің  тікелей
жетекшілігімен  орындаған  ...  ...  З.Ф.  ...  ...   және   т.б.   ...   жарық   көрген
монографиялық,  диссертациялық,  мақалалық  ...  ...  ... ... ... Осылардың  негізінде  зерттелу  нысандарындағы
топырақтардың микроағзаларының биогеографиялық таралу
ерекшеліктері  талданып,  сапрофитті  ...  мен  ...  ... ... ... ... мәліметтер беріледі.
     Ескерте кететін бір жағдай - топырақ биогеографиясын өз ...  ...  ...  ...  қалыптастыруды   іс   жүзінде   бастаған   академик
М.С.Гиляровтың  шәкірті  Д.А.Криволуцкий  ...   ...   Бүл   ... ...  таралуларының  заңдылықтарымен  айналысып,  өз
үстанымдары мен зерттеу әдістерін үсынған.  Осы  ...  ...  ... ... ... ...  мен  ...  түсідіруге  тырысты,  мүны
игергеннен соң Іле Алатауының терістік беткейіндегі жайғасқан  топырақтардың
мезофаунасын  зерттеуге  арналған   ...   ...   ... ... ... ... ...  белдеулердегі
топырақтардың мезофауналық сипаттамалары беріліп,  олардың  индикациясы  мен
диагностикасы туралы пікірімізді білдірдік.
      ...  ...  ...  түсе  салып,   ғылыми   жетекшімнің
үсынысымен    ...    ...    ...    ... ... оны орындаудағы өзіне тән әдістерімен  машықтандым.
Бірақ бүл  ...  осы  ...  ...  мәтініне  кірістірмей,
қосымша ретінде бердім. Сондықтан оның жасалу үрдісін  тәптіштеп  баяндауды
жөн көрмедік.
  3. ШЕ ... ... ... ... ...           ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

    3.1. ... және ... ... ... ...         сандық және сапалық таралулары

   Топырақтағы  сапрофитті   ...   Іле   ...   тау   ... беткейлеріндегі топырақтардың түзілуі жергілікті жерлердің теңіз деңгейінен
 абсолюттік биіктігіне  тәуелділігінен  айқын  көрінеді.  Жоғары  көтерілген
 ... ... ...  мөлшері  көбейіп,  топырақтың  және  ... ...  ...  қыс  ...  ...  ал   жаз   ... қысқарады. Биіктікке көтерілген сайын жауатын  қар  мөлшері  көбейгендіктен
 жергілікті жерлерде, өсімдіктердің және топырақ  ...  ...  ... ылғалдың өсуі мен температураның төмендеу жағдайында жүреді. Осыдан  келіп,
 таудың  беткейлері  бойынша  олардың  ...  ...   мен   ... ...  өзгеріп,   топырақ   түзілу   ...   ...   ... ... органикалық заттардың топтық қүрамы  өзгереді  /56/.  Әрине,
 мүның барлығы ...  ...  ...  да  ...  тигізбей
 қоймайды.
    Жоғарыда бүл жүмыстың негізіне қойылған теориялық алғы шарттарға қысқаша
 тоқталдық.  Енді  ...  ...  ...   ...   ... белдеулеріндегі  топырақ   типтерінің   алмасуының   әсер   ету   ... ...   Мүны    ...    ...    ...    сапрофитті
 бактериялардың жалпы санын ... ... өте ... ...  табылды  (9-
 кесте).

    Кесте  9  -  Іле  Алатауының  ...  ...  ...    ... ... сандық мөлшерлері (Ш.А.Шолақов,1955)


|Топырақ типтері         |Тереңдігі,    ...    ...    |
|                        |см            ...          |               |
|                        |              ...    ...    ... ...             |0-8           |3,5            |222,7          ... ...      |0-19          |3,1            |87,3           ... топырақ            |0-18          |3,0            |45,2           ...           |0-15          |2,3            |37,6           ...          |0-5           |0,2            |1,9            |


       ...  ...   ...   жоғарғы   қабаттары   ... ... ... есептеудің орташа мөліметтері берілген.  Сүр  топырақтан
 қара топыраққа,  одан  әрі  ...  ...  ...  ... ... ... ... санының азаятынын байқаймыз.

      Сапрофитті  ...  ...  ену  ...  біршама  жоғары
болады. Мысалы, маусым айында 170-180 см. тереңдікте 1г. сүр  топырақта  0,3
млн. дейін ... ... ... ...      ...  ...  ...   қабаттарына   ену   сипаты   мен
тереңдігі, бүл топырақтардағы  ...  ...  ...  ... келеді.
      Е.Н.Мишустин  (1949)  бойынша  топырақтың   биологиялық   ... ... ... санын есептеу кезінде топырақтың  мөлшеріне
емес, шіріндінің бірлігімен дүрыс сипатталады, яғни сапрофитті микроағзалар
негізінен   ...   ...    ...    ... ... /57/.  Бүл  жөнінде,  Ш.А.Шолақовтың  (1955)  зерттеулері
бойынша ... ... мол ... ... аз  ...  ... ... заттардың салмақ бірлігіне қарай микроағзалардың санының
жоғарлайтыны көрінеді /27/. Тіпті бір топырақ  типінде  кездесетін  аэробты
бактериялар санының ... ... ... ... ...  ...  Алатауының  тау   етегіндегі   ...   ...   ... ... ... ...  заттар  өте  тез  минералданған
және олардағы шірінді мөлшері  азайған.  Тағы  бір  ...  ...  ...  ...  ...  мәденилендірілген  сүр  және  қара-қоңыр
топырақ  нүсқаларында  ...   саны   көп   ...   Ал   ... ... игерілген сүр топырақта  бактериялардың  жалпы  саны
жоғары  болады   екен.   ...   ...   ...   ...  ...  түрлері  сапрофитті  топырақ  микрофлорасының
күрамдас бөлігі болып саналады. ... бүл тобы  ...  ... ие ... ақуызды заттарды ыдыратып  әртүрлі  өнімдер  түзеді
де,  ...  ...  ...  өнім  аммиак   болып   табылады.   Негізгі
биохимиялық  белгілерінің  ортақтығына  қарай  бүл  ...   ... ... ... ... тобына жатқызуға болады.  Бүдан  басқа,
көптеген аммонификаторлар ақуызды заттармен ... моно және ... ... ... ... мен ... да органикалық қосылыстарды ыдыратады.
      Е.Н.Мишустиннің (1947-1953)  ...  ...  ... ... таралуы мен топырақ түзілу үрдісінің  бағытталуы
арасында нақты заңдылықтар болатыны анықталды /57,58/. Әрбір  топырақ  түрі
өздеріне тән ... ... ... ... ие екендігі белгілі болған.
бүл жағдай, Іле  Алатауының  солтүстік  беткейлеріндегі  ...  ... ... ... осы ... ... топтарынан да  көрініс
тапқан.  Осы  таудың  етегіндегі  жазықтардың   сүр   топырақтарынан,   ... қара ...  және  одан  ары  ...  ... ... ...  бактериялардың  түқымдарының  жалпы  саны  ... /59/. Бүл ... ... үшін Іле  ...  тау  жүйесіндегі
биіктік белдеулерінде жайғасқан топырақтардағы  споратүзуші  бактериялардың
флорасын ... ... ... мәліметтерді келтірейік (10-кесте).
   Кесте 10- Іле Алатауының топырақтарындағы споратүзуші ...               ... ... ... (Ш.А.Шолақов, 1955)


|Топырақ типтері              |Тереңдігі, |Споратүзуші ...    |
|                             |см.        ... мәні     |             |
|                             |(А,        ...      ...   |
|                             ...    ...           ...        |
|Сүр топырақ                  |0-8        |1482            |94999        ... ...           |0-19       |536             |15098        ... ...                 |0-18       |446             |6558         ...               |0-15       |75              |1209         ...              |0-5        |10              |92           |


       ... ... ... ... ... мәнін көрсететін
 бүл мәліметтерді көрнекі  түрде  графикке  түсіріп,  жоғарыда  келтірілген
 ... ... анық ... (2-сурет).


|90   |\ |таулық-шалғынды                               |
|1200 |\ ...                                |
|     |\ |                                              |
|6500 ... ...                                    |
|     |\                                               ... ...                              |
|     |                                                ... ...                                   |


        ... 2- ... ... тың ... ...                         ... ...        Іле Алатауындағы топырақтарда ВасШиз түқымдасының кең таралғай
 өкілдерінің бірі Вас.іёозиз ... ... ... 11/.

 ... 11- Іле ... тау ... әртүрлі топырақ тииптеріндегі
   споратүзуші бактериялардың ... және ... ...   (Ш.А.Шолақов,1955)


|Топырақ         |Тектік |Споратүзуш  |Споратүзуші     ...    ...                  ...     |і                                 |
|                         |          ...   ...      |ЕПА       |
|                         |          ...   ...  ...  |
|                         |          ...    |ортасы    |ортасы    |
|                         |          ...        |          |          ... ... Қара-қоңыр   |0-8 0-19  |3300        |2450 1700 |875 850   ... Қара ...     |0-18 0-15 |2377 2000   |1375 1000 |450 383 ...           |0-5       |1383        |110       |          ...          |          |225         |          |          |


       Іле  ...  ...  актиномицеттердің  сандық  қүрамын
 сипаттайтын бірқатар мәліметтер 12-кестеде берілген.
       Бүл мәліметтер биіктік  ...  ...  ...  ... ... ... ... өзгеруін көрсетеді. Микроағзалардың
жекелеген  топтарын   әртүрлі   ортада   ...   алу   ...   ... ... бүл ... ... абсолюттік  мәніне  қарамастан,
актиномицеттердің сандық қүрамымен және топырақ типтерінің алмасуы  арасында
өзара тығыз байланыс болатыны ... ...     Іле ... тау  ...  ...  ...  ...  көтерілген
сайын актиномицеттер санының заңдылықпен азаятынын көреміз. Мысалы,  1  гр.
сүр топырақта орташа 875 мың актиномицеттер ... ...  ... мың, қара ... 450 мың, ... ... 383 мың және 3200
м  биіктіктегі  таулы-шалғынды  топырақтардың   граммында   85   мың   ... ... Бүл ... ... ...  ...  ...  барлық  агарлы  орталарға   қарағанда,   крахмалды-аммиакты   агарда
өсірілген ... ... ... ... ... береді.  Топырақтағы
микроскоптық саңырауқүлақтар (микрофлоралар). Микроскоптық  саңырауқүлақтар
түрақты тіршілік ететін және ... ... ... ...  тән  ... ... қоректі  қажет  ететін  сапрофитті  саңырауқүлақтар,  оны
топырақтан   өсімдіктер   мен   ...   ...   ...   ...  ...  ...  ...  органикалық  заттарды  өзгерту
үрдісіндегі рөлінің көпқырлы және өте маңызды екендігін ...      ...     ...     ...     ... ... ...  назар  аударған.  Ол  топырақтағы  қарашіріктің
түзілуінде бактериялармен қатар саңырауқүлақтардың да қатысатынын атап өтті
және өсімдік қалдықтарының ыдырауынан ... ... ... ... негізгі рөл осы саңырауқүлақтарға тиісті деп атап айтқан /68/.
      ... (1909) ... оның ...  ...  ... ... пі§ег-дің қышқыл топырақтарда өсетінін анықтады /69/.
      ... (1916) ... ...  ...  ферменттік  аппараты
бар саңырауқүлақтардың аса күшті аммонификатор болатынын анықтады.  Ол  осы
жағдайларды анықтау үшін 22° С температурада 12 ... ...  ... мг ...  ...  ...  ...  аммиактың  мөлшерін  көрсететін
бірқатар зерттеулер жүргізген. Микроскоптық ...  ... және ... ...  ...  қабілетті  келеді.  Олар  әртүрлі
азотты  тыңайтқыштардан  азотты  тез  пайдаланып,  оны  ...  ... ... түзуге жүмсайды. Саңырауқүлақтардың қышқылды  өнімдері
нашар  еритін  фосфаттар  мен  басқа  да  ...   ...   ... етеді.
      Топырақтың тіршілігінде  маңызы  үлкен  саңырауқүлақтарға  ... ... ...  ...  ...  белдеулерінде  таралуы
жайлы  мәселелерді  талдау  өте  ...  ...  ...   ... топырақтардағы микроағзалардың бүл  тобының  салыстырмалы  аз
кездесетінін   ...   ...   ...   ...   Бүл    ...  ...  белдеулердегі  зерттелген  топырақтардан   бірқатар
сапрофитті саңырауқүлақтардың таралуында орын алатын  ...  ...  қол  ...  /70/.  ...   жағынан   жас   топырақтан   ескі
топырақтарға ауысқанда саңырауқүлақтардың сандық және сапалық
қүрамының  өзгеретінін  ...  Іле  ...  ...  ... ... алмасуына  байланысты  топырақтардағы  саңырауқүлақтардың
сандық қүрамының өзгерісін көрсететін сандық мәліметтерді  талдаудан  ... ... ... (13 ...        ... 13- Іле ... топырақтардың жоғарғы қабатындағы
           ... ... ... ... ... тииптері      |Тереңдігі см.        ...      |
|                      |Аі ...            ...                 |
|                      |                     ...                   |
|                      |                     ...               ... топырақ           |0-8                  |500                     ... ...    |0-19                 |400                     ... ...          |0-18                 |325                     ...         |0-15                 |300                     ...        |0-5                  |45                      |


      Бүл ... ...  ...  ...  ...  ... ... аз мөлшері  кездесетінін  көреміз.  Таулық-орманды
зонадағы топырақтарда зең саңырауқүлақтарының саны  күрт  өседі  және  биік
таулы  ...   ...   тау   ...   ...   ... өсуі ... береді.
      Топырақ кесіндісі бойынша ...  ...  ...  ... ... ... ... және бір қабаттан екінші  қабатқа  өту
кезінде анық байқалады. Мүндай топырақтарға тау  етегіндегі  жазықтықтардың
сүр топырақтары және тау ...  ...  ...  ...  ... ... орналасқан зоналардың  топырақтарында  бүл  тәуелділік
соншалықты анық байқалмайды. Микроскоптық саңырауқүлақтардың  жалпы  сандық
мөлшерінің топырақ ...  ...  ...  ...  ...  ... үшін тән ... келтірілген мәліметтерден  көруге  болады.  Әртүрлі
топырақтардың кесінділері бойынша саңырауқүлақтардың  таралуын  бейнелейтін
графиктік қисық сызықтар оны анық ... (3 ...         ...                Іле ... ... ... ...               ... ... ... 1956)

         Жылдың ерте ... ... сүр, ... және  қара  ...   ... ... және төменгі тектік қабаттарындағы саңырауқүлақтардың
   сандық мөлшерінің арасындағы шүғыл өзгешелік, топырақ үлгілері  алынатын
   ... ... ... ... Бүл жағдайлар

белгілі дәрежеде табиғат  зоналарының  таулық-орманды  және  таулық-шалғынды
топырақтарында да болуы мүмкін. Бір ...  ...  ...  ...  ... ... ...  сапрофитті  саңырауқүлақтардың  сапалық  қүрамының
өзгеруімен тығыз үйлесімде болады.
      Іле   ...   ...   ...    ...    белдеулердегі
топырақтарда сапрофитті микроскоптық саңырауқүлақтардың  туыстық  қүрамының
қалай өзгеретінін қарастырайық (14-кесте).

  Кесте 14- Іле ... ... ... ...                              ... ... типтері        |Жоғарғ ы |Шіріндідегі ...      |
|                       ... ... ... ...            |
|                       ... |                                    |
|                       |і, см.   |                                    |

 |
 ... |с/э
И

Он
 т < |IX, |Мисог |Тгісһосіегта |Акетагіа | |Сүр топырақ Қара-қоңыр топырақ
Қара топырақ Таулық-орманды ... |0-8 0-19 0-18 0-15 0-5 ... 563 480 116 |83 8 0 0 0 |64 28 10 0 0 |38 8 22 54 111 |6
22 60 16 0 |25 10 7 0 0 | ...  ...  ...  ...  ...  таралған  саңырауқүлақтар   туысына   РепісіШшп,   Мисог   ... ... ...      ... ... ... ... жасыл  түсті  тығыз  шымдар,
зерттелген топырақтардың кез-келген суспензиясына егілген  әр  ... Бүл ... ... ... ...  көп  ...  Олардың
үрықтарының  абсолютті  саны  таулық-шалғынды  топырақтардан  төмен  жатқан
топырақтарға қарай көбейеді.
      ... ...  ...  ...  саны  биік  ...  ...  ...  өту  кезінде  көбейеді.  Бүл  сапрофит  нашар
дамыған топырақтарда, яғни ... ...  ...  ...  ...      ... ... жататын саңырауқүлақтардың таралу қүбылымының  ең
жоғарғы нүктесі қара топырақ типтеріне ... ... ...  ... ... оңтүстік беткейдегі жазықтықтар мен биік таулы  топырақтарда
төмендейді. Бүл саңырауқүлақтар таулық-шалғынды топырақтарда кездеспейді.
      ... ... және ... ... ...  ... ... топырақтарында өте көп таралған.
   АҺегпагіа күңгірт ... ... ... қара топырақта шамалап кездесіп, сүр
   топырақта мөлшері көбейеді. Ғизагішп-ның  борпылдақ  колониялары  да  осы
   ...  ...  көп  ...  ...  биік   ...   белдеулерден
   кездестіре алмаған. Сүр топырақтарда Азрег^іПиз саңырауқүлақтарының  сары
   түсті колониялары көп мөлшерде, ал ...  ...  аз  ...   ... Таудың биігіне қарай жоғары көтерілгенде, бүл микроағзалар іс-
   жүзінде есептен түсіп ...        ... ... ... талдау негізінде  сүр  топырақтан
   биік  ...  ...   ...   қарай   жылжығанда,   сапрофитті
   саңырауқүлақтардың үрықтарының мөлшерлері төмендейді және олардың сапалық
   ... ... деп ... ... ...             3.3. Іле Алатауының ... ... ...                      ... ...     Топырақтың  омыртқасыздармен  бай   болуы   топырақтардың   типі   ...   ...   ...   және   ...   ...   ... ...  Олардың  топырақ  түзудегі  қызметі  өте  ... ... ... ... ... мен  оның  топырақ
шіріндісіне өзгеру үрдістеріне байланысты белсенді  ...  ...  ...   ...   атмосфералық   азотты   ассимиляциялайды.    Олар
ферменттерді  және  ...  ...  үшін  ...  ...   ...  ...  зат  айналымының  белсенді  факторы  болып   табылады.
Өсімдіктерге керекті қоректік заттардың ... ...  ...  ...   ...   ...   демек   топырақтың   қүнарлылығы    да
айқындалады.
      ... ... ... ... ... /71/, өз ... пен онда ... ететін фауна қүрамының арасындағы заңды байланыс,
топырақты белгілі  бір  мақсатта  пайдалануға  жарамдылығын  анықтау  үшін,
топырақты зоологиялық ... ... ... ... ... деп
көрсеткен.     Топырақ     фаунасы     М.С.Гиляровтың,     ... және т.б. ... ... ...  ... түзу үрдісіндегі үлкен  маңызына  қарамастан,  Қазақстанда  ол  әлі
күнге дейін толық зерттелмеген. Ең алдымен микроартроподтың, топырақ ... және ... да ... түрлік қүрамы мен экологиясының
кейбір мәселелеріне  қатысты  жүмыстар  бар  /72,73,74,75,76/.  Н.Г.Сметана
алғаш рет Іле Алатауы таулары мен тау ...  ...  және  ...  ...  рет  ...  ...  және  суреттеп  жазды   /72/.   ...  ...   ...   анықтауға   және   олардың
географиялық байланысын табуға мүмкіндік береді.
      ... ... ... ... ... мезафауналық  зерттеулер
жүйесіз, үзінді сипатта болған.  Алайда,  Іле  Алатауының  топырақтарындағы
жауын қүрттарының қоныстану ... ... ... толық
зерттелген /77/.  Бүл  негізгі  топырақ  тииптерінің  мезофаунасына  жүйелі-
экологиялық ... ... ... ...     Ертістің Павлодар маңында қара-қоңыр топырақтардың мезофаунасының саны
мен түрлік қүрамы зерттелген /78,79/.
      Іле ... ... ... ... мен ...  бүрын  ешкім
зерттемеген.  Жүргізген  зерттеулер  нәтижелері  көрсеткендей   топырақтағы
мезофаунаның топтық ... ... кара ... ... ...  -  ... топырақта - 56; аз қарашірікті топырақта -  54;  күңгірт  қара-
қоңыр топырақта - 48; ашық ... ... - 32; ... сүр ... 29. ... саны мен топтық әр түрлілігі бойынша орташа  және  аз
қарашірікті қара топырақ алда болса, одан кейін ... ... ... қара-қоңыр топырақ және кәдімгі сүр топырақ түрады.
      Кәдімгі қара топырақ . Іле Алатауының биіктік  ...  ...  ...  ...   ...   қарашірікті   қара   топырақ
қүрамындағы қарашірік мөлшерінің жоғары болуымен,  микрофлораның  ...  ...  ...  қасиеттері  қолайлы,  әсіресе  суға
төзімділігі,  қүрылымы  және  ...  ...  ...  ...   белсенділігі   максимальды   болады.   ...    ...  ...  ...  қарашіріктің  қима  бойынша  таралуына,,
сондай-ақ ортаның жоғары карбонаттылығы мен сілтілі реакциясына байланысты,
ол ағзалардың өміршеңдігін бәсеңдетеді.
      ... ... ... ...  сүр  топырақтан  қара  топыраққа
алмасқан сайын мезофаунаның  саны  мен  ...  ...  ...  айқын
көрінетін топырақта тіршілік ететін омыртқасыздар кешенінің қалыптасуындағы
биіктік-зоналық заңдылық анықталған. Кездесу жиілігіне қарай 3 баллдық жүйе
қолданылады, + ... ++ ... +++  ...  (3  ...  Осы
кестеден кәдімгі қара топырақта доминанттар саны  көп,  ...  ... аз, ал ашық ...  және  ...  сүр  топырақтарда  олардың
мүлдем жоқ екендігін  ...  ...  қара  ...  басым  кездесетін
түрлерге ЬшпЪгісиз жауын қүрттары, Ғогтісісіае қүмырсқалары жатса,  күңгірт
қара-қоңыр топырақта  басым  түрге  ЬшпЪгісиз  ...  ...  ...  ал
Ғогтісісіае қүмырсқалары субдоминантты  жағдайда  болады.  Ашық  ... ... сүр ... ... ... ...  Соссіпеііа
һ. қан қызы,  Тейі§опіа  шегерткелері  сияқты  ...  ...  ... ... ... ...  8сагаеісіае,  Еіаіегісіае  шыртылдақтары,
Сһгузотеіісіае жапырақ жегіштері жатады.
      ... ... ...  ...  саны  аса  көп,  ... АпізосіасШиз Ғ.(24 экз. м2), СагаЬиз Ғ. (21,3 экз. м2), СііГша һ.
(32 экз. м2), Награіиз Ғ (23 экз. м2), ... ... (22,7 экз. м2).
      ... ... ... ең көп ...  түрлеріне  -  Азісіа
8о1. (24 экз. м2), ... Эий. (24 экз. м2), ...  ...  (24  ... Оопосерһаіит Ғ. (22,3 экз. м2) жатады.
      8сагаЬаесіае түқымдасының  ішінде  саны  ...  ең  көп  ... - ... Ь. (28 экз. м2), ... 01. (30,3 экз. м2).
      ...   стафилинидтердің   арасында   1   түр   ...  ол  өте  ...  ...  шөп  пен  ...  қабаты  бар  жерлерде
шоғырланады.
     ... ... ... ... саны ... ...  түрлер
- Апозгішз Ь. (21 экз. м2), А§гіо1ез Ь. (28 экз.  м2),  ...  Ғ.  ... м").
      ...    ...    ...     ... қоректенеді, сондықтан  олардың  саны  шөптесін  өсімдіктердің
мөлшеріне және климаттық жағдайларға  ...  ...  /80/.  Бүл  ... яғни ... ... өсімдіктердің тамырларымен  байланысты.
Басымдылық жағдайда - Сіеопиз Ь. (28 экз. м ),  ... Ғ. (33,3 экз. м ).
      ... ... қосқанаттылар Эіріега болса,  ал  саны  ...  ... үзын ... ... ... Меі§. (28 экз. м~) басым болады. Орташа
қарашірікті қара ... үшін өте ... ... ...  ... ... ... біркелкі кездесушілігі (Н=3.51) тән.
      Аз ... қара ...  ...  ...  қара  ... бүл ... да  қарашірік  мөлшерінің  салыстырмалы  жоғарлығымен
және    қалыпты    ...    ...    ...     ... тіршілік  әрекеттері  үшін  қолайлы  өзіндік  микроклимат
қалыптасады. Жапырақты төселім қабаттың ... өте  ...  ...  ... үшін ... ресурс болып табылады, екіншіден топырақ  бетінде
температуралық ауытқуды азайтатын буферлік қабатты түзеді.
      ... ... саны ...  ...  -  ...  жауын
қүрттары (274,7 экз. м2) басым болады. Өрмекшітәрізділердің Агапеісіае саны
(22,7 экз. м2) ...  ...  ...  ...  ... Еіаіегісіае шыртылдақ қоңыздар және ТепеЬгіопісіае, сондай-ақ
қосқанаттылар  Эіріега  отрядының  өкілдері   басым   ...   ... ... саны ... басым түрлер - Зеіаіозотиз Ғ.
           о      о    о
(34.6 экз. м ), ... Ь. (26.7 экз. м ), ... Ь. (26.7 экз. м ).
      ... ... ... Ь.  (26,7  экз.  м2),  Роііурһіііа  Ъ.
(25,3экз. м ), Кһізо1:го§из 01. (21,3 экз. м ) басым ...      ... ... саны ... (182,7  экз.  м2)  ...  ...  кейін  доминантты  жағдайда  түрады.   Қосқанаттылардан
масалар (20 экз. м2) тіркелген.
      Аз ... қара ... үшін ... ... ... сІ=
 13,4 қүрайды, ал Шеннонның ақпараттық индексінің көрсеткіші Н= 3,2 тең.
      Күңгірт қара-қоңыр топырақтар. ... ... ...  қара-
қоңыр  топырақтар  қара  топырақтан  кейін  екінші   орында   түрады.   ...  ...   сүр   ...   қара   топырақтарға   қарай
мезофаунаның белсенділігінің ... өсуі ...  атап  өту  ... ... қара-қоңыр топырақтардың  түрлері  топырақтағы  мезофаунаның
сандық және сапалық қүрамы бойынша ерекшеленеді. Іле  Алатауындағы  күңгірт
қара-қоңыр   ...   ...   қара   ...    салыстырғанда
мезофаунаның белсенділігінің біртіндеп төмендеуі байқалады. Бүл  топырақтың
жаз бойы ... ... ... және ... ...  байланыс  нәтижелері   топырақ   мезофаунаШ   мен   қарашірік
мөлшерінің өзара байланысын ... (К= 0,851; 1= 4" ).
      ...  ...  ...  ...  қабаттарда  байқалады   да,
тереңге  қарай  азая  береді.  Егер  тау   етегіндегі   қара   ... ... және ... қүрамы біртіндеп төмендей берсе, ал күңгірт
қара-қоңыр топырақта  ол  күрт  төмендеп  кетеді.  Бүл  күңгірт  ... қара ... ... ... ... онша бай  емес,
сондықтан ондағы мезофаунаның түрлік және сандық қүрамы төмен болады.
      Мүнда қара ... ... ... ...  аз  ... ... қара топырақта сияқты ЬшпЪгісиз жауын қүрттары  (92  экз.
м2) мүнда да ... ... ... ... ... ... шыртылдақ қоңыздар, қүмырсқалар  жатады.  Қатқылқанаттылардың  ...    ...    ...    қоңыздың,    чернотелкидің,    ...  ...  ...  ...  ... ... һ. (24 ... 8і1;опа Ғ. (24 экз. м2)  басым.  Шыртылдақ
қоңыз ... ... ... экз. м ) ... келеді.  ТепеЬгіопісіае
- Азісіа 8о1. (17,3 экз. м~), Рітеіііа Кгуп. (24 экз. м ), Ораішт Ь.  ... м~).
      ... ... ... (20 экз. м ), ... Ь. қан  қызы
(33,3экз. м2), Ғогтісісіае (134,7 экз. м2) түқымдастарының өкілдері  топтық
әртүрлілігі бойынша шамалы. ... ...  ...  екі  ... ... ... үзын аяқтылыр Тіриіісіае (32 экз. м ) , ктыри
Азііісіае (26,7 экз. м2) басым.
      ... ... ... жататын топырақтағы омыртқасыздардың  санын
бағалау кезінде фитофагтар мен зоофагтардың сандық қатынасы шамамен бірдей,
ал сапрофагтардың саны одан аз ... ... ...  ...  ... үшін ...  ...  ((1=12,7)  көп  еместігі  және  олардың
кездесушілігі (Н=3.1) біркелкі болатыны анықталды.
      Ашық ... ... ... ... ...  ашық  ... ... алмасқан  кезде  мезофауналардың  саны  біртіндеп  төмендей
береді.
      Іле ...  ашық  ...  ...  ...  ...  жағдайында
қалыптасады. Қара және күңгір қара-қоңыр топырақтармен  салыстырғанда  0-40
см қабаттағы жеткілікті ылғалдың қоры 1,5-2,2 есе ...      ...  ...  ...   ...   топырақ   күшті   қүрғап,
өсімдіктер күйіп кетеді. Ол өз кезегінде  топырақты  мекендейтін  ...  ...   ...   ...   нәтижесі   мезофауна
белсенділігі мен ... ... ...  ...  ...  көрсетеді
(Я=0,85;і=1,8'16).
      ...   ...   ...   ...   ашық    ...  ...  ...  мен  санының  салыстырмалы  төмен  болуы
қарашірік мөлшерінің азаюымен сәйкес келеді.
      Ашық ... ... ...  өзгеруі  лай  мен  физикалық
саздың, сіңген негіздердің қүрамы  мен  жиынтығының  таралуына  ... қара және ... ... ... қарағанда
ашық қара-қоңыр топырақтағы мезофаунаның саны мен әртүрлігі біршама
төмен болады. ашық қара-қоңыр топырақта доминантты ... ... ... ... ... қоңыз, Сигсиііопісіае үзынтүмсық,
ТепеЬгіопісіае чернотелки, 8сагаЬаесіае анық байқалады. СагаЬіёае ызылдақ
қоңыз түқымдасынан СагаЬиз 8суйшз Моі 8сһ. (21,3 экз. м  ),  ...  ... м2), ал ... түқымдасынан Оопосерһаіит Ғ.  (22,7  экз.  м  ... (26,7 экз. м2) ... ...      ... ... саны көп ... қүрамы  аз  -  2  түрден  ...  ... ... ... Ғ. (16 экз. м2), Сурһосіеогшз рапг. (16 экз. м~).
      ... мен ... ... ... Ашық  ...  ...  аз  ...   топрықтағы   төселім   беттегі   жапырақтың
жиналуының және қарашірік мөлшерінің төмендігімен түсіндіріледі.
      Ашық ... ... үшін  ...  топтық  әртүрлілік  ((1=8,4)  пен
олардың ... ... (Н=2,3) тән.
      ...  сүр  ...  Іле  ...  ...  белдеуіндегі  сүр
топырақтар мезофауна санынң аздығымен ерешеленеді.  Бүл  топырақтар  ... ... ... аса жеткіліксіз кезінде қалыптасады. Бүл
топырақты мекендейтін ағзалардың тіршілік әрекетін депрессияға үшыратады.
      ... сүр ... ... топтық қүрамы мен санының аздығын
негіздейтін  факторларға  қарашірік   мөлшерінің   ...   мен   ...  ...  ...  сүр  ...  ...  қарай  мезофауна
санының күрт азаюы қарашірік мөлшерінің ... ... ... келеді (К=
0,85;і=1,3"15).
      ...    ...    ...    басым    түрлерге:
қатқылқанаттылар, қосқанаттылар және жарғаққанаттылар  жатады.  Ашық  қара-
қоңыр ... ... сүр ... да доминантты түрлер болмайды.
      СагаЬісіае ызылдақ қоңыз түқымдасынан ... ... (18,7  экз.  ... ... ... ... бір ... Тіриіа Ь. (21,3 экз.  м
)  ...  Ашық  ...   ...   сияқты   8іаррһу1іпіс1ае
стафилинидтер  және  ІдлпЪгісиз  жауын  қүрттары  ...  Саны   ... ... ... ... анық ...      ... сүр топырақтар үшін өте төмен түрлік әртүрлілік  {6=1,6)  ... ... ... ... (Н=1,93) тән.

          3.4. Топырақтардың мезофауналық индикациясы мея
                                ...      ...  ...  ...  ...  топырақ  фаунасының  әртүрлі
топтарының экологиялық  жағдайларының  өзгерісі  кезінде  анықталады.  М.С.
Гильяров /81/ және ... да  ...  ...  ...  ... қүрамы топырақтың жағдайы мен  қүнарлығын  анықтайтын  индикатор
болып   табылады.   ...   /82/,   ...   ... ... ... мен  ...  ...  қүрылымы
бойынша топырақтың  бүзылуын,  антропогендік  әсердің  дәрежесін  анықтауға
болады деп көрсеткен. Дегенмен индикаторлар жеке түрлердің ғана  ...  ... ... ... және ... ... бойынша да анық көрінеді.
        Топырақтағы   жануарлар   ...   ...   ...   ... олар ... ... күрделі қүрылымымен адамды
қоршаған  ортаның  өзгерісін  көрсететін   ерекше   ...   ... Жиі ... мен ... ... санының көптігінен
басқа, мезофауналар  үшін  экожүйедегі  өзгерістерге  жылдам  реакция  беру
қасиеті,  түрлерін  анықтау  ...  және  ...   ...   ... ... ... ... сандық сипаттамаларын салыстыру
үшін қолдану мүмкіндігі тән.
      ... ... ... осы мақсаттар үшін  бір  үлескіде  түрақты
мекендейтін және тіршілік циклінің кез-келген фазасында белсенді миграцияға
қабілеті жоқ, сондай-ақ ...  ...  ...  ...  және  белсенді
тіршілік әрекеті үзаққа созылатын жануарлардың түрлері тиімді  болып  отыр.
Мүндай түрлерге жауын қүрттары, ызылдақ  қоңыздар  және  т.б.  ...  ... ... ... болатын көптеген (қарапайымдылар, ногохвостиктер және
т.б.) түрлер немесе тіршілік циклінің белгілі кезеңінде белсенді үшу ... ... ...  ...  көптеген  түрлері,  жануарлардың
денесінде   паразиттік   тіршілік   ...   ...   мен   ... ... үшін маңыздылығы төмен дәрежеде /84/.
       ... ... ... ...  ...  Меіоіопіа  Ғ.,  А§гіоіез  Есзһ.  туысындағы  ...  ...   ... ... ... сондықтан  топырақтың  ылғалдылығы  ксерофитті
жағдайда  әсіресе  ашық  қызғылт  және  кәдімгі  сүр  ...  ... ... ... ... болып табылады. Зеіаіозотиз Ғ.  туысынның
дернәсілдерінің  мөлшері  ашық-қызғылт  және   ...   сүр   ...  ...  қара  топырақтар  мен  қою-қызғылт   ...   ...      Іле ... биіктік белдеулерінде зерттелген  топырақтар  негізінен
қүрамындағы  қарашіріктің  мөлшеріне,  қоректік  заттардың  жалпы   ... ... ...  және  ...  ...  ... қосымша көрсеткіші болып табылады.
       Топырақпен байланысу дәрежесіне қарай,  онда  ...  ... үш ... бөлуге болады /81/.
1.    Геобионттар, яғни бүкіл даму циклі топырақта өтетін жәндіктер
(мысалы,
жауын қүрттары ЬитЪгісиз, көпаяқтылар Оеорһііотогрһа, қүйрықаяқтылар
Опусһіигісіае).
2.    ... - даму ... бір ... ... ... ... өтетін
жәндіктер. Оларға толық түрленетін, дернәсілдік сатысында топырақтағы
заттармен белсенді қоректенетін, ал ... ... ... ... ... ... қоңыздар, үзынтүмсықтар, үзын аяқты масалар,
сондай-ақ  геофилдерге  топырақта  қуыршақ  сатысын  өткізетін  (мысалы,
Сһгузотеііёае түқымдасына жататын колорада ... және т.б.) ... ... - ... ... кездесетін немесе тек уақытша және
қорғаныш ретінде пайдаланатын жәндіктер, мысалы, топырақтан тыс дамитын
бунақденелілер ( СоссіпШсіае қанқызы).
   ... ... ... жатады, олар үшін  порозностиідің  дәрежесі
мен сипаты, ортаның ылғалдылығы, температуралық режим  және  қарашірік  ... ... ...  аса  ...  ...  ...  олардың
таралу  дәрежесі  осы  көрсеткіштерге  ...  Ең  көп  ...   ... ал кәдімгі сүр топырақтарда аз кездеседі. Қоректену  түрі
бойынша осы көрсеткіш топырақтың биоиндикаторы бола алады.
      ... қара  және  ...  ...  ...  ... ... ... жауын қүрттары жатады.  Олардың  топырақта  жиі
кездесуі ашық-қызғылт және  ...  сүр  ...  ...  ... ... қүрылымы мен  қарашіріктің  жоғарғы  мөлшеріне  байланысты
болады.
        Ағзаларды  таңдау  ...  ...  ...   ...  ...  ...   болып   табылатын,   ал   жәндіктердің
таралуында шешуші фактор болып табылатын ... ... ... ... ... ...      ... түрлеріне қарай  топырақ  фаунасының  қүрамынан  үш  негізгі
топты бөліп көрсетуге болады /81/.
1.    ... - ... ... ... жер астындағы
бөліктерімен
қоректенетін жәндіктер.
2. Зоофагтар - басқа жануарлардың арқасында қоректенетін жануарлар.
Зоофагтарға жыртқыштар және паразиттер жатады. Зоофагтарға жататын
ағзалардың ... ... ... ... ... ... ортасы иесінің ағзасы болғандықтан, оның топырақтың қасиеттеріне
тәуелділігі айтарлықтай болмайды.
3. Сапрофагтар - ағзалардың шіріген қалдықтарымен, әсіресе өсімдіктердің
қалдықтарымен қоректенетін жануарлар.
      ...  ...  ...  қара  және  ...  ... ... қүрттары, МіГогтісіае, ал  ашық-қызғылт  және  кәдімгі  сүр
топырақтарда Руггһогісіае мен  ...  үзын  ...  ...  ... қара ... кездесетін  сапрофагтардың  аса  жоғары  пайыздық
мөлшері, топыраққа ... ... ... түсіндіріледі.
      Әдебиеттердегі мөліметтер бойынша фитофагтар /80,81/ ...  ...  ...  кең   таралуы   кезінде,   фитофагтардың   топырақтың
физикалық, ылғалдылық пен ауа ... оң ... ... ... ... ... қарашіріктің түзілу үрдісіне теріс  әсерін  тигізеді.
Бүл  фитофагтардың  тірі  өсімдіктердің  тамырларын  кеміріп,   ...   ...   ...    ...    ...    ...  ...  зерттелген  топырақтардағы  мезофаунаның   көрнекті
өкілдері фитофагтардың топтарына: ... ... ... шыртылдақ қоңыздар ЕіаіегЫае, тозаң  жегіштер  АПесиіісіае,
ал зоофагтар тобына ызылдақ ...  ...  ...  ...  ктыри   жатады.   Кәдімгі   қара   ...   ... ... пайыздық қатынасы  14,0:41,1:44,7;  қою-қызғылт
топырақта  16,9:43,9:39,2;  ашық-қызғылт  топырақта   42,0:47,5:48,2   және
кәдімгі сүр топырақта ... ... ... ... ...  жіктеу
аса маңызды, себебі ол  арқылы  ауыл  шаруашылық  ...  ... ... ...      ... Іле Алатауының зерттелген топырақтарындағы мезофаунаның сандық
және  топтық  қүрамын  талдау,  ...  ...  түрі  ...  бөлу  ... ... экологиялық  (ауыл  шаруашылық  дақылдарының  ауруларын,
зиянкестерді жояды  және  өсімдіктер  мен  ...  ...  ... маңызды ғана емес, сондай-ақ агрономиялық маңызы (ауыл  шаруашылық
дақылдарының өнімділігін көтереді) екенін де ...      ... ... ... ...  ...  ...  дернәсілдердің
(Еіаіегіёае түқымдасындағы шыртылдақ  қоңыздар),  ...  ... ...  ...  ...  мол,  ылғалмен  жеткілікті  қамтамасыз
етілген қара және қою-қызғылт топырақтармен байланысты болатынын бақылаулар
көрсетіп отыр. Іле Алатауындағы мүндай ... ...  ...  және  ...  сүр  топырақтарда  мекендемейтін  ЬитЬгісиз   жауын
қүрттары, 8іарһу1іпіс1ае, МеіоіопШ Ғ., ... Ғ. ... ...      ... қүрттарының іс-әрекетімен байланысты қүрылым копролитті  қүрылым
деген  атқа  ие  болды.  А.А.Соколов   /77/   ...   ...   ... өсімдік  жамылғысы,  көп  жылдық  астық  түқымдастардың  мықты
тамырлы жүйесі мен қарашірік  ...  мол  ...  да,  ...  ... деп атап өткен. Ашық қара-қоңыр және кәдімгі сүр ...  ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
      ... ... ...  маңыздылығы  жергілікті  маңызға  ие
болады. Мысалы, ызылдақ қоңыздар туысының өкілдері СагаЬіёае, Награіиз 8іеу
қүрғақ жағдайлардың көрсеткіші бола алмайды, ... олар ... ... қара және ... ... ... ... Ал, осы  туысқа
жататын Ріегозіісһиз Сгеи1;2., түрі ксерофилді  ...  ...  ... ... және ... сүр топырақтарда кездесіп отырған.
      Ростов облысының айналасында қүмды және ... ... ... қоңыздарға қатысты қызықты бақылаулар мен  түжырымды  М.С.Гиляров
/81/ жасады. Ол  қүмды  топырақтарда  ...  ...  ...  ал  ... ... ... ызылдақ қоңыздар басым  кездесетінін  анықтады.
Бүл түжырымдар зерттелген басқа түрлер  үшін  де  тән.  ...  қара  ... ... ... ... ...  Ғ.  ... жамылғылы, ал жылтырақ жамылғылы р.^еіаіозоншз Ь шыртылдақ қоңыздар
тек ашық қара-қоңыр және кәдімгі қара топырақтарда ғана тіркелген.
                  ... ...    ... ірі жер ... ие, оның 23 млн. га. ...  ...  және
биік таулы аудандар алып  жатыр.  Таулы  ...  ...  және  ...    айналысады.    Республикамыздың    оңтүстік     ...  ...  ...   ...   дамуда.   Іле   Алатауы   ... ... ... ретінде  алынған  негізгі  топырақ  типтеріне,
топырақ  түзуші  факторлармен  қатар  ...  анық   ...   ... тән. Зерттеу нысандарына: тау етегіндегі жазықтардың сүр және қара-
қоңыр топырақтары, тау бөктеріндегі қара топырақтар,  биік  ...  ...  және  ...  ...  ...   Іле   ...   ...   топырақтың   тік   зоналығы,   ...    ... ... ... ... ... ... ретінде  топырақтардағы
микроағзалардың таралуынан да өзінің көрінісін табады.
      Зерттелген топырақтардағы ...  ...  саны  сүр  ...  ...  және  одан  ары   ...   топырақ   типтеріне
көтерілген  сайын  кеми  береді.  Сондықтан  ...   ... ең аз ... ... ...  бактериялардың  топырақ
қабаттарына  ену  тереңдігі  мен  ...  ...  ...   шірінді
мөлшерінің кесіндісімен толық сәйкес келеді.
     Топырақтағы спора түзуші бактериялардың  абсолютті  және  ...  ...  биік  ...  ...  қара  және  сүр   ... ... ... түседі. Сәуір айында сүр  топырақтарда  бациллярлы
жасушалардың абсолютті  ...  ...  өсуі  ...  Басқа  топырақ
типтері  споралар  санының  ...  ...  ...  ...   ...     ... бациллярлық формаларының түрлік қүрамын анықтау, топырақ
типтерінің  алмасуымен  споратүзуші  ...   ...   ...   да
өзгеретінін көрсетті. Биік таулы топырақтардан  төмен  ...  ...  ...  спектрінің  молаюы  байқалады.  Ортаның  қышқылды  реакциясымен,
органикалық қалдықтардың әлсіз минералдануымен сипатталатын таулық-шалғынды
топырақтарға  ...  ...  ...   және   Вас.ісіозиз
түрлері тән. Споратүзуші бактериялардың басқа түрлері осы жағдайда өздеріне
қажетті сыртқы орта  ...  ...  ...  ...  ...  Таулық-шалғынды  зонадағы   топырақтардың   микробтар   ...   ...   ...   ...   ...   және   ... пайда болып, сондай-ақ Вас.сегеиз және  Вас.ісіозиз  споралары
көбейген. Бүл  зонаның  ...  ...  ...  жайғасқан.
Таулы-шалғынды   топырақтардағы   доминантты   түқымдастарының   топтарынан
Вас.১1отегаШз түсіп қалған.
      Іле  ...  ...  ...  ...   ...   кезде,
топырақтардағы актииномицеттердің саны заңдылықпен  азая  береді.  Көктемде
сүр және қара-қоңыр топырақтарда актиномицеттер саны ...  ...  ...   ...   ...   үлгілерін   алып   зерттегенде,
бактериялардың жалпы саны төмендейді, ал ... саны  ... Қара ... актиномицеттердің саны сәуір айынан тамыз  айына
дейін өседі,  содан  ...  ...  ...  саны  біртіндеп
төмендейді. Мамыр мен  қыркүйек  айларына  қарағанда  ...  ...  ... ...  ...  актиномицеттердің  саны  жоғары  болады.
Таулық-шалғынды ... бүл  ...  саны  ...  ... көп ...    ... басқа топтарымен салыстырғанда, Іле Алатауындағы барлық
топырақ типтерінде микроскоптық саңырауқүлақтар (микрофлоралар) аз мөлшерде
кездеседі. Таулық-шалғынды топырақтарда  ...  ...  ...  ...  ...  ...  топырақтарда   саңырауқүлақтардың
абсолюттік саны жоғарлайды және биік ... ... ...  ...  топырақтарға  төмен  түскенде  көбейе  береді.  Тау  етегіндегі
топырақтарда  олардың  ең  жоғарғы  ...   ...   ...   ... ... ... ... шүғыл төмендейді, ал  күз  мезгілінде
біршама жанданады.
     Іле ... ... ... бойлай тау бөктері мен  етегі  созылып
жатыр және жазыққа  қарай  сатылана  ...  ...  ...  бөлігінде
шлейфті және тау өзендерінің маңында конусты жер бедері  ...  ... ... ... әрі  қарай  ылдыйлы,  толқынды,  жазық  кескінді
болып келеді. Жазық жер  бедерінің  ...  ...  ...    ... жағынан зерттелген нысандар әртүрлі жастағы шүбарлы  қүрамды
тау ... ... ... ... жоғарғы жағы негізінен магмалық
және метаморфты жыныстардан, ал  тау  ...  ...  және  ...  ... кварцты порфириттерден, андезиттерден және туфтардан қүралады.
     ...  ...  ...   ...   ... ... ... нығыздалып орналасқан. Сол сияқты лесс
және пролювиалды ірі кесекті, іріктелмеген қой ... ... ... саздақты-
қиыршық тасты тау жыныстары бар.
     Іле ... өзен  ...  ...  ...  ... түрлеріне байланысты үш типке бөлінеді. Олар:  биік  таулы  мүздықты
өзендер, орташа ... ... ... ... жотада орналасқан көктем мен жаз
айларында ғана ағатын мезгілдік немесе ... ...     ... мен ...  дүниесінің  қалыптасуы  биіктік  белдеулердің
орналасуымен тығыз байланысты. Бүлардың биотоптық қүрылымын негізінен  ...  ...  ...  төн  және  ...  ...  ... анықтайды.
     Іле Алатауының бөктерлері мен  ...  ...  ...  ... сүр ... ... морфотектік қүрылымына байланысты  болып,
биіктік белдеудің экофакторлық әсеріне тәуелді ...       ... ... және сүр ... мезофауналары мен
микрофлорасының сандық және сапалық қүрамы олардың әрқайсысына тән
келеді. Сандардың мөлшерінің көбеюі мен ... сүр ...  ... және қара ... ... ...  ...  сайын  арта  түседі.  Бүл
заңдылық  мезофауналар  мен  ...  ...   ...   ...  ...  және  ...  қасиеттерінің   жақсаруымен
тікелей байланысты болады.
                                  ...                         ... ...                      ... ... АЛАТАУЫНЫҢ БИІКТІК БЕЛДЕУЛЕРІНДЕГІ ТОПЫРАҚТАРДЫҢ БИОГЕОГРАФИЯЛЫҚ
                ...    ...     "     2007 ... ...   ФИО

                      2007 ... жіберілді
кафедра меңгерушісі
г.ғ.к., доц.        ФИО

                       2007 ж.

                       ... 2007 ж  
        
      

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биогеография туралы түсінік8 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатауы және Жетісу Алатауының мұздықтануы мен жіктелуі53 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Іле Алатауының кіші алматы шатқалындағы көрікті жерлер5 бет
Іле алатауының ландшафтарына физикалық географиялық сипаттама59 бет
Іле Алатауының физикалық – географиялық жағдайы46 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь