Қазақ дәстүріндегі неклесу түрлері

Мазмұны:

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

ІІ Негізгі бөлім
2.1. Ертедегі қазақ халқының некелесу дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
2.2. Қазақ дәстүріндегі неклесу түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
2.3. Қазіргі отбасы және некелік қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23

ІҮ Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

Ү сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
І Кіріспе
Отбасы және неке туралы заңға байланысты қазіргі жастар арасындағы неке құру үшін қазіргі жастар арасындағы неке құру үшін қажетті жағдай – екі жыныстың да кәмелетке келуі, яғни 18 жасқа толуы болып есептеледі. Қазақ жұртшылығы да негізінен осы жас мөлшерін дұрыс көред, бұған дейін қызын ұзатуға, ұлын үйлендіруге асықпайды. Өйткені әрбір ата-ана балаларының оқу бітіріп, өз бетінше өмір сүруге дайын болған кезінде ғана жеке отбасы болуын қалайды. Олай болса, қазіргі күнде орта мектепті 17-18 жасқа толмай, ал жоғарғы оқу орнын негізінен 22-23 жасқа толмай бітіре алмайтындықтан, оның үстіне өзіне өмірлік жар таңдау жастардың өз еркінде болғандықтан, неке құру жолы бұрынғымен салыстырғанда әжептеуір жоғарылады. Бізде жиналған деректерге қарағанда, қазіргі ауыл жастарының арасындағы алғашқы неке құру негізінен 18-бен 25-тің арасы болып отыр. Кейбір жағдайларға байланысты бұл шамадан әрлі-берлі ауытқуы да мүмкін. Қыз балаларда негізінен 20 жаса дейін тұрмыс құруды ұнатса, ер балалалар армия қатарында қызмет ету борышын өтеп қайтқаннан кейін үй болуды қалайды. Мұның өзі қазіргі өмір талабына байланысты қалыптасқан заңдылық.
Қазіргі неке құратын жастар негізінен бірге оқу, бірге жұмыс істеу, ауылдас болу арқылы ұзақ уақыт бірін-бірі біліп, өзара сынасып, ұнатысу, ұғынысудың нәтижесінде болашақ тағдырларын бір отбасын құру арқылы ұштастыруға келіседі. Жастар арасындағы мұндай ұзаққа созылған достықты әдетте екі жастың да ата-аналары білетін болады. Сондықтан қыз да, жігіт те әке-шешесімен, жақын туыстарымен ақылдасып, олардың келісімін алады, өздері де уәделеседі. Әрине, шешуші дауыс әрқашан жастардың өзінде болады. Сондықтан қай жағының туыстары болсын келісімін береді. Әдетте, қыздың ата-анасы баласын той жасап, қолынан бергісі келсе, жігіт жағының ресми түрде құда түсуінің қажеттілігін білдіреді. Мұндай жағдайда жігіттің ата-анасы туған туыстары алдын-ала дайындалып, 3-4 кісіні құдалық сөйлесуге аттандырады.
Олар қыз әкесіне келіп, жастардың өзара келіскендігін айтып, осы некеге олардың ризашылық беруін өтінеді. Мұндайда қыз әкесі ризалығын айтып, баласына той жасап қолынан ұзататындығын білдіреді.
Содан соң жастар жағынан келген құдалар рахметін айтып, «үкі тағарға» әкелген ақшасын қыздың әке-шешесіне, аға-жеңгесіне әкелген сыйлықтарын ұсынып, ұзату тойын өткізуге қажет болған көмектің қандайына болсын дайын екендігін айтады. Мұның сыртында «өлі-тірі», «той малы», «Қоржын апару» әдеттеріне байланысты апаратын малдары мен бұйымдары өз алдына. Бұған қосымша келін түсіру тойын ұйымадстыру да жігіт жағының мойнында болатындығын еске алсақ, мұның бәрі туған-туысқандардың көмегінің болмайтындығы да шындық.
Құдалық келісімі аяқталғаннна кейінгі міндетті түрде орындайтын ғұрып- «қоржын аапару». Құдалар ауылдары бір –бірінен алыс болса қоржынмен «өлі-тіріні» ұзату тойына барғанда апарады. Ал ауыл арасы жақын немесе ауылдас болған жағдайда ұзату тойының алдында ұзату тойының алдында апарылады.
Қазіргі кезде, Қазақстанның қай өңірінде болса да, қыз ұзату, келін түсіру тойын өткізу тәртібінде айтарлықтай өзгешеліктер жоқ деуге болады. Мұндай тойға ауыл адамдары жас және қызмет ерекшеліктеріне қарай бір-бірінен бөлек шақырады. Сондықтан кейбір тойлар 2-3 күнге созылады.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын неке қиюдың тағы бір жолы – қызды өз еркімен алып қашу арқылы үйлену. Бірақ қазіргі күндегі қыз алып қашудың себебі де, мазмұны да бұрынғыдан өзгеше. Қыздың күйеуге қашып кетуі немесе оны алып қашудың негізгі себебі – екі жақтан да жұмсалатын толып жатқан шығынды, қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты.
Жоғары оқу орнында оқып жүрген жастардың үйлену тәртібі тіпті басқа, олар бірнеше жыл бір институтта немесе бір қаладағы институттарда оқып жүріп танысады да, қалада жүріп неке құрады.
Қазақстанның кең байтақ жерін мекндеген қазақ халқының төңкеріске дейінгі некелесу және үйлену тойын өткізу дәстүрі жайында мол деректер бар. Қазақстанның әр өңіріне тжолы түскен саяхатшылар, белгілі ғалымдар, қызмет бабымен келген жергілікті қызметкерлер түрлі ру-ұлыстар арасынан сан алуан құнды деректер жинап, баспа жүзін көрсетсе, кейбрі архив қоймаларынан орын алған. Кезінде ешбір зерттеушінің көзіне түсіп, құлағына шалынбай, ұмытылғаны да болған. Дегенмен ел арасында қазірге дейін сақталып келе жатқан дәстүрлер жайында осы деректерге, кәрі құлақ қариялардың айтқандарына, ауыз әдебиетінің мұраларына сүйеніп, белгі бір тұжырымдар жасауға болады.
ІҮ Пайдаланылған әдебиеттер
1. Отбасы және денсаулық. 1/2006.
2. Отбасы және денсаулық. 5/2005.
3. Отбасы және денсаулық. 1/2005.
4. Отбасы және денсаулық. 7/2004.
5. Отбасы және денсаулық. 8/2005.
6. Отбасы және денсаулық. 9/2005.
7. Мұқажанов А. Отбасы саясаты // Ақиқат №6, 1999.
8. Тажин М. Аяғанов Б. Социология негіздері. Алматы 1993.
9. Антонов А.А. Медков Б.М. Социология семии. Москва 1996.
10. Халел Арғынбаев. Қазақ отбасы дәстүрлері. Алматы. Қайнар 2005.
        
        Мазмұны:
І ... ... ... ... ... ... некелесу
дәстүрі..................................6
2.2. ... ... ... ... ... және ... ... ... ... және неке ... заңға байланысты қазіргі жастар арасындағы
неке құру үшін қазіргі жастар арасындағы неке құру үшін ... ... ... жыныстың да кәмелетке келуі, яғни 18 ... ... ... ... ... да негізінен осы жас мөлшерін дұрыс көред, бұған дейін
қызын ... ұлын ... ... ... ... ... оқу бітіріп, өз бетінше өмір сүруге дайын ... ... ... ... болуын қалайды. Олай болса, қазіргі күнде орта мектепті 17-18
жасқа ... ал ... оқу ... ... 22-23 ... толмай бітіре
алмайтындықтан, оның үстіне өзіне өмірлік жар таңдау жастардың өз ... неке құру жолы ... ... ... ... жиналған деректерге қарағанда, қазіргі ауыл ... ... неке құру ... ... ... арасы болып отыр. Кейбір
жағдайларға байланысты бұл шамадан ... ... да ... ... ... 20 жаса дейін тұрмыс құруды ұнатса, ер ... ... ... ету борышын өтеп қайтқаннан кейін үй болуды қалайды. Мұның
өзі ... өмір ... ... ... ... неке құратын жастар негізінен бірге оқу, бірге ... ... болу ... ұзақ ... ... ... ... сынасып, ұнатысу,
ұғынысудың нәтижесінде болашақ тағдырларын бір отбасын құру ... ... ... ... ... ... ... достықты
әдетте екі жастың да ата-аналары білетін болады. Сондықтан қыз да, ... ... ... ... ... ... келісімін алады, өздері
де уәделеседі. Әрине, ... ... ... ... ... болады.
Сондықтан қай жағының туыстары болсын келісімін береді. Әдетте, қыздың ата-
анасы баласын той ... ... ... ... жігіт жағының ресми түрде
құда түсуінің қажеттілігін білдіреді. Мұндай жағдайда жігіттің ата-анасы
туған ... ... ... 3-4 ... ... ... қыз әкесіне келіп, жастардың өзара келіскендігін ... ... ... ... ... өтінеді. Мұндайда қыз әкесі ризалығын
айтып, ... той ... ... ... білдіреді.
Содан соң жастар жағынан келген құдалар рахметін айтып, «үкі тағарға»
әкелген ақшасын қыздың әке-шешесіне, ... ... ... ... ... ... ... болған көмектің қандайына болсын дайын
екендігін айтады. Мұның сыртында «өлі-тірі», «той малы», «Қоржын ... ... ... ... мен ... өз ... Бұған
қосымша келін түсіру тойын ұйымадстыру да ... ... ... еске ... ... бәрі ... көмегінің
болмайтындығы да шындық.
Құдалық келісімі аяқталғаннна кейінгі міндетті түрде орындайтын ғұрып-
«қоржын аапару». Құдалар ауылдары бір –бірінен алыс ... ... ... ... ... барғанда апарады. Ал ауыл арасы жақын немесе ауылдас
болған ... ... ... алдында ұзату тойының алдында апарылады.
Қазіргі кезде, ... қай ... ... да, қыз ұзату, келін
түсіру тойын өткізу тәртібінде айтарлықтай өзгешеліктер жоқ ... ... ... ауыл ... жас және ... ерекшеліктеріне қарай бір-
бірінен бөлек ... ... ... ... 2-3 күнге созылады.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын неке қиюдың тағы бір жолы – қызды
өз еркімен алып қашу арқылы үйлену. Бірақ ... ... қыз алып ... де, ... да бұрынғыдан өзгеше. Қыздың күйеуге қашып кетуі немесе
оны алып қашудың негізгі себебі – екі жақтан да ... ... ... қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты.
Жоғары оқу орнында оқып жүрген жастардың үйлену тәртібі тіпті басқа,
олар ... жыл бір ... ... бір ... ... ... ... да, қалада жүріп неке құрады.
Қазақстанның кең байтақ жерін мекндеген қазақ халқының ... ... және ... ... ... ... жайында мол деректер бар.
Қазақстанның әр өңіріне тжолы түскен саяхатшылар, белгілі ғалымдар, қызмет
бабымен келген ... ... ... ... ... сан ... ... жинап, баспа жүзін көрсетсе, кейбрі архив қоймаларынан орын
алған. Кезінде ешбір зерттеушінің көзіне ... ... ... да ... ... ел арасында қазірге дейін сақталып келе
жатқан дәстүрлер жайында осы ... кәрі ... ... ауыз ... ... ... белгі бір тұжырымдар
жасауға болады.
ІІ Негізгі бөлім
2.1. Ертедегі қазақ халқының некелесу тәстүрі
Халық ... ... ... ... ерте ... олар ... қылықтардан аулақ болып, ұрпақтары көп, мықты бюолады деген сенім
болған.
Осыған орай, жастай некелестіру- қазақ арасында ертеден келе ... Кей ... ... 13-14 ... ... ер ... 15-16
жасында балиғатқа толды деп үйлендіре берген. Бұл дәстүр халық арасында
ашық көрініс тапқан.
Неке құрудың ... жолы – құда ... ... ... ... ... ... Ал малы тапшы шаруаларға, әсіресе кедейлерге 27.17
бас мал төлеп кедін түсіру оңайға ... ... ... ... ... ... жыл ... жүріп, қалыңға беретін мал жиятын немесе
оңтүстікте қалыңдық үшін қыз ... ... ету ... де ... ... жастай айырылып, кейдей туысының қолына қараған қыздар мен жесір
қалған кедей әйелнің ... құда ... ... малын беріп, күйеу
әкесі қалыңдықты 9-10 жасқа толысымен өз ... алып ... да ... Мұны қазақ «қалбала» етіп алу дейді.
Қолбала болып жүрген қыз бала ... ... ... өскенмен,
балиғатқа толғанша ерлі-зайыптылық ғұрыпты құрғызбайтын.
Қыздарын 12-13 жасқа толысымен күйеуге беру, әрине, кедей-жарлылардың
ісі. ... көп ... ... бағу ... оңай ... оның ... ауқаттырақ болса, қалыңмалын төлесімен, қызды жас болса да өз қолына
алып, үй шаруасына үйретіп, қолқанат ету ... ... ... ... ... ... бермеске амалы болмайтын. Бұдан тек әлді
шаруалар, байлар ғана аулақ ... Олар ... 17-18 –ге ... Осы ... бай ... әбден бой жетіп, оң-солын айрыып, болашақ
өмірге дайындалатын. Барлық әдет-ғұрыптарын айтарлықтай етіп өткізіп, ырғап-
жырғап ұзатуға байлар бір-бірімен бәсекелес ... ... ... ... өскен кенже қызды әлпештеп, кемеліне келгненше ұзатпай, оң жақта
ойнап-күлсін деп, ... ... да ерік ... ... ... ... өнерлі
қыздар әрқашан күйеу таңдап, көп уақыт оң жақта (әкесінің үйінде) ... ... қыз бен ... жас ... ... ... барлыққа мастанған егде тартқан байлар жоқшылықтың
зардабынан қысылған жарлылардың жас ... ... ... ... әйел
үстіне немесе әйелі өлгеннен соң малға жығып алатын.
Мұндай жағдайда 13-15 ... ... 50-60 ... ... ... әділетсіздіктер жиі кездесіп тұратын. Осындай қыршын ... ... ... ... ... ... ... болуының негізгі
себебі қыз әкесінің сирағы шыққан кедейлігі, өгейлігі не ... ... ... ... архив деректері де дәлелдейді.
Айттыру арқылы қосылған ерлі-зайыптылардың жас ... ... ... яғни әйел ... әжептеуір үлкен болады. Мұндай жағдай
көбіне әмеңгерлік әдетпен үйлендіру тәртібіне байланысты ... ... ... ... ... ... жас ... ерекшелік онша
көзге түспейді. Ал ағасы өліп жесір қалған жеңгені, ... ... жас ... ... ... ... жас ерекшелігі кейде
тіпті алшақ жатады. Мәселен 17-40 жасар әйелдерді 13-15 ... ... ... ... тағы да ... ... және ел ... өзіміз
жиналған деректерден кездестіреміз. Кейде үй шаруасына қарайтын кісісі жоқ
байлар жас ... бой ... ... ... ... алып ... ... келген қыздың күйеуі 12-13 жастағы бала болатын.
Құда түсіп қыз алысудағы бүкіл қазақ ... ... ... бірі ... ... жеті атаға толмай, қыз алыспау. Мұндай тәртіпті
этнография ғылымында ... ... ... ... ... ... ... көптеген авторлардың еңбегінен деректер келтіруге
болады. Мәселен, А. Левишин экзогамиялық тәртіптің қазақ арасында ... ... кей ... ... ... тым әріге кететіндер
арасында ғана неклесуге болатындығын айта келіп, тіпті бір рудың адамдары
бір-*біріне қосылмайтындығына ... ... ... руына жататын
жігіттің қалыңдықты өз шінен емес, басқа рулардан, ең болмағанда жеті ... ... ... ... жері ... Оның әр ... мекендейтін қазақ
жұртшылығына сырттан тиетін экономикалық әсер мен ислам ... ... ... ... даусыз.
Айталық, Россия шекарасына жақын жатқан солтүстік, солтүстік ... ... ... және ... ... отырықшы, қала
мәдениетінің әсерінде болған ташкент, шымкент және ... ... ... жұртшылығының шаруашылыған товарлы ақша айналымының
әсерімен ислам дінінің ықпалы тиіп, ... ... ... ... ... ... әлсірей түсуі анық.
Осыған орай Қазақстанның әр ауданына байланысты әр ... ... ... деректерге тоқталайық. Мәселен, Ы. Алтынсариннің
айтуынша, Қазақстанның солтүстік- батысын мекендейтін ... ... ХІХ ... екінші жартысында 8 атаға толғанша қыз алыспаған.
М.Е. Маковецкийдің айтуынша, Қазақстанның солтүстік-шығысында бұрын 7 ... қыз ... ... ... ... ... үш ... толысымен
қыз алысқан. Біздің ел ... ... ... ... ... үш ата арасындағы қыз алысу тәртібі жалпы қазақтар арасындағы
қалыптасқан әдет емес, тек төрелер мен ... ... ... ... негізгі халықтардың өмірінен жиналған этнографиялық деректер
негізінде экогамиялық тәртіпті бұзудың нәтижесінде болатын қан ... ... ... ... ... ... тіпті тұқым
бермейтін бедеулікке душар ететіндігі дәлелденген мәселе.
Неке мәселесі жөнінде, шариғат қағидасы бойынша, қандастық жақындығы
болмаса да, баласының ... кесі ... ... Өгей ... сондай-
ақ өгей шешесінің артынан еріп келген ... яғни ... ... ... жоқ. ... туған апалы-сіңлілі қыздар, бірге туған ағалы-
інілі адамдарға тұрмысқа шығуға ... ... ... келтірген.
Ал, ел арасынан жинаған деректерге қарағанда соңғы айтылған тйымға халық
арасында тым қатаң қарамаған сияқты. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... байланысты үзбей,
қайта біріктіре түсуге ... ... ... –інілілердің
алғандығына мысалды қазақ ауыз әдебиетінен келтіруге ... ... ... ... ... ... 9 ... екінші бір байдың 9 ... алып ... ... ... тірі ... ... болмағанымен, әйелі
өлсе- үйленуге болады. Ал туған қайынбикесіне ешуақытта үйленуге болмайды.
Күйеу өліп жесір ... әйел ... ... не ... ... ... ... болмайды. Ал қайын атасының інісіне, қайнағаларына, олардың
балаларына шығуға қақы бар.
Қыз бала шешесінің бірге ... аға, ... ... шықпайды, бірақ
олардың балаларына шығуға болады. Сол сияқты жиен ... ... ... қақы жоқ, ... ... және ... ағаларының қыздарына үйленуге
болады. Мұны қазақ халқы бөлелер арасындағы және жиендер мен ... ... неке ... ... ... ... ... неке дейді.
Бұл некенің екі түрі болады.
1. Кросскүзендік неке (шешесінің) аға-інілерінің қыздарына үйлену,
яғни нағашы мен жиен ... ... ... осы көрсетілген екі түрі де
қазақта болды. ... ... ... жиен ... ... нағашы алғанды
дұрыс көреді. Сондықтан да қазақ арасында «жиен алған молықбас, нағашы
алған тарықбас» ... ... ... ... ... үйлену құқы
өте көне замандағы жиендердің тек қана шешелері шыққан топтан, ... ... ... ... ... ... неке (әкесінің) аға-інілерінің қызадыран үйлену, яғни
яғни немерелер арасындағы неке не шешесінің апа-сіңлілерінің қыздарына
үйлену, яғни бөлелер ... ... ... ... яғни ... ... құқы ... тәртібіне жат, ад екінші түрі, яғни бөлелер арасындағы
неке кездесіп тұрады. Ата-енеге екі ... да ... ... ... некесі қазақ ұғымында өте берік болады.
«Төрт аяқтыда-бота, екі аяқтыда бөле тату» ... ... да ... ... ... ұл мен ... балалары, яғни нағашы мен жиендер бір-
бірімен қыз алысатын. Екі елге ... ... ... (бөлелер) бір-бірімен қосыла беретін. өйткені шеше тарапынан
болған туыстық қатына қазақ ғұрпында экзогамиялық ... ... ... ... ... ... туған ана, бірге туған апа,
қарындас әкесінің апа, қарындастарына және ... ... ... ... де ... ... неке құруға болады. Бірақ
неке құру мәселесіндегі шариғат қағидалары жалпы халыққа көп ықпалын тигізе
қойған жоқ. Оған ... ... ... көнее әдеттердің біздің
заманымызға дейін сақталынып келуі толық әдлел болғандай.
Ислам діні ... ... ... халықтармен некелесуіне тыйым
салды. Немесе басқа діндегі адам ... ... ... ... ғана ... ... ... Шариғат бойынша, басқа діндегі адамды мұсылман етіп
үйлену үлкен сауап ... ХІХ ғ. ... ... ... ... шыққан орыс, украин қыздары қазақстанның солтүстік шекарасында жиі
кездесетін. Әсіресе орыс ... ... ... үйір болған. Мұнымен
бірге орыс деревняларында жалда жүрген ... ... орыс ... ... ... ... да кездесетін.
2.2. Қазақ дәстүріндегі неклесу түрлері
ХХ ғасырдың ... ... ... халқына тән болған некелесудің ең
негізгі түрі –қалыңдықты қалыңмал төлеп сатып алуға негізделген ... неке құру ... ... ... ... ... ... үстемдік
еткен топтық некенің қалдығы ретінде қазақ арасында әмеңгерлік (левират)
және балдыз алу ... ... ... неке құру ... де өте ... келді. Әр түрлі жағдайларға байланысты ел ... ... алып ... ... ... де ... ... бұл әдет ХХ ғ.
басында қдалық арқылы неке құру ғұрыпымен тығыз ... ... ... кей ... ... ... некелесу тәртібі алып қашумен
аяқталса, енді бірде алып қашу арқылы некелсу ... ... ... қалың төлеу арқылы бітетін.
Қазақ арасында, сирек болса да ХХ ғ. басында кездесіп ... ... бірі – ... жоқ, ... ... ... ... басты жарлы жігіттер қыз әкесіне қалың орнына күшін сатып, ... ... ... ... қыз әкесінің ер балалары болмаған жағдайда-
қасына күшін ... ... кіру ... неке құру болды. ХІХ ғ. ... ... әр ... жауапкершілік уақиғаларға байланысты тұтқын боп
қолға түскен қыз-келіншектерді ... ... ... ... ... сұрап алып некелесу түрі де болған.
Патриархалды құлдықтың жойылмай тұрған кезінде қарауындағы күңге
үйлену әдеті де ... ... ... ... күңге ресми түрде
үйленбей, тек көңілдес болып жүретін. Мұны қазақа күңге «аяқ ... ... Аяқ ... ... күң ... ... ... адамдар оны бөлек
үй етіп, тоқалы ретінде аңдастыратын. Осындай күңнен ... өз ... тең ел ... ата ... ... ... ... да аз емес.
Енді жоғарыда айтылған неке құру жеке –жеке тоқталайық. Қалыңдықты
қалыңмал төлеп сатып алуға ... ... ... ... өзі ... ... сан алуан сипаттарын еске ала отырып, оның мәнін толық
талдауды қажет етеді. Құдалық деген сөздің өзі ... бұл ... ... әке не басқа туыстар еркіне байланысты, тіпті күйеу өз тізгінін өзі
алған адам болған ... ... оның ... сөйлейтін кісі тарапынан
жүргізілетіндігін көрсетеді.
Әр әке өзінің шама-шарқына қарай, мүмкіндігінше өзіне теңдес ... ... ... ... ... ... ... Алайда құда болудың бірнеше ... ... ... ... ұштасып достасқан екі адамның әйелдері ... ... ... ... кімде ұл, кімде қыз боларын білмей- ақ ниет ... ... Мұны «бел ... ... ... бел құдалар қалың алыспайтын. Қазақ
арасында кең ... аңыз ... ... ... ... Қарабай мен
сарыбайдың тумаған балаларын ататстырып серттесуі осы бел құдалықтың ... ... ... ... ... ... әйелі босанған уақытта бірі ұл, бірі
қыз боп ... ... ... ... ол ... де бір ... ... дос етіп, әкелерінің достығын әрі жалғастыра беру болатын.
Қазақ арасында ежелден келе жатқан құдалық түрінің бірі ... екі ... ... қою. ... құдалықты «бесік құда» дейді.
Балалары шыр етіп жерге түсісімен қыз айтттырып, құда түсу-негізінен ерекше
бір ... ... ... ісі. ... құда тек қазақ халқына ғана тән
нәрсе емес. Оның Орта Азия халықтарының көбінде болатындығын Н.А. ... ... көне ... ... алып ... ... Төңкеріске
дейін қазақтар арасында бұл әдет болғанмен, өзінің алғашқы мәнін жойған.
Қазақ арасында қыз алып қашудың ең көпа ... түрі ... ... қалыңдығын алып қашу. Күйеу жағын мұндай іске мәжбүр
ететін әр түрлі ... ... қыз ... құдасына не күйеу ... ... ... ... пайдалы басқа адаммен құдандалы болып, оны өз
мүддесіне сай пайдаланғысы келеді.
Мұндай ... әр ... ... ... ... қыз ... соза береді. Тіпті қалыңмалдың түгелдей төленгеніне, ... ... ... де қарамай, қызын «әлі жас» деген сылтаумен
дәйекті жауап бермей, кешеуілдете береді. Бата ... ... ... ... ... жат ойын ... ... жағы да бірнеше рет кісі ... ... ... ... алып қашу ... ... Мұндай да
тқыз әкесі де қамсыз болмайды. Сондықтан қалыңдықты алып ... ең ... ... қыз ... ... ... кедейлігін менсінбей, қызын
байлығына, мансабына қызығып жасы үлкен шалға немесе «аузы қисық ... ... ... ... ... ... бай кемтарға, кейде тіпті тоқұалдыққа
бергісі ... ... ... қалған қыз бұған көнгісі келмейді,
шамасынша қарсылығын білдіреді. Мұндай жағдайда алғашқы ... ... алып ... ... ... ... айттырған жеріне қалыңдықтың да барғысы келмейтіндігіне
көзі жеткен күйеу жапғы ... ... не ... ... ... ... зорлықпен болмаса қапысын тауып ұрлап әкетуге дейін
барады. Мұндайда күйеу жағы ... ел ... ... ... Қызды
еріксіз әкеткен жағдайда күйеудің өз ауылына ... ... ... ... ... ... уақиғаның барысына қарай іс істейді. Қыз ... ... ... ... алдында өзінің шеттігін сезіп, аса батыл қимылға
бармайды да, оған қосымша қалыңдықтың қалыңмалын төлеп, енді ... ... ... ... осал ел мен дәрменсіз күйеудің қолынан келмейді.
Мұндай істі өзіне сенген, тәуекелге бел ... ... ауыл ... ... Олар әрдайым болған іске бекем болуға түйіндейді.
Құда түсу салты бойынша ... ... ақ бата ... ... ... ... төленіп қойған жағдайда өз қалыңдығын алып
қашудың қандайы болсын кешірілмес күнә ... қыз алып ... ... ... тоқталайы. Біреудің айттырып
қойған, керек десеңіз қалыңмалы да ... ... алып қашу да ... кездесіп тұратын.
Мұндай уақиғалар қандай жағдайларға байланысты болатындығына келсек.
Бріншіден бой ... сұлу ... ... ел ... еті тірі өнерлі
жастардың назарын аударатындығы заңды. Ал қазақ дәстүрлерінде балаларын
жастайынан атастырып ... еске ... ... де ... де ... тамсандыратын сұлу қыздардың бой жетіп қалған кезде басы босы некен
–саяқ кездесетіндігіне күмәндануға болмайды. Мұндайда ер ... ... ... тең санаған болашақ күйеуіне бар үмітін артып, сонымен бақыт табуды
армандайтын. Ал енді көрікті бойжеткеннің барар жері де, ... ... ... ... шықпаса ше? Тек қалыңмалын жыға беріп, сұлуды құшпақ болып
жүрген жасы келген ... бай не ... ез, яки ... болса не
істемек?міне, осындай жағлдайда ақ батаны аттап, сүйгенімен ... ... ... ... иесі қыз алып ... ... ауылын шауып, жесірін
тартып әкетумен бірге, мал-мүлкін, тіпті сол ... ... ... ... ... ... жасалатын да, ел арасында бітпейтін барымта, ... ... ... ... ... жапа шегіп, күйзелушілікке
ұшырайтын.
Ал енді ешкім ... басы бос ... ... алып қашу ... ... аударарлық мәселе.
Басы бос қызды алып қашу да әр түрлі жағдайларға ... ... ... ... ... сүйген жастар арасында ... ... ... төлеуге шамасы келмейтін жігіттерге өз қолынан
қызын беруге қыз әкесі әрдайым қарсы болатын да, ... ат ... ... ... ... ... ... өз беттерімен қосылуға
серттесіп, қыз ... ... ... жерге баратын да, жігіт сенімді
жолдастарымен келіп алып қашатын.
2.3. Қазіргі отбасы және некелік қатынастар
Отбасы және неке ... ... ... ... ... арасындағы
неке құру үшін қажетті жағдай - екі ... да ... ... яғни 18
жасқа толуы болып есептеледі. ... ... да ... осы ... дұрыс көреді, бұған дейін қызын ұзатуға, ұлын ... ... ... ... балаларының оқу бітіріп, өз бетінше өмір
сүруге ... ... ... ғана жеке ... ... ... Олай болса,
қазіргі күнде орта мектепті 17-18 жасқа толмай, ал жоғарғы оқу ... 22-23 ... ... ... ... оның ... ... жар таңдау жастардың өз еркінде болғандықтан, неке құру ... ... ... ... Бізде жиналған деректерге
қарағанда, қазіргі ауыл жастарының арасындағы алғашқы неке құру негізінен
18-бен 25-тің ... ... ... ... жағдайларға байланысты бұл шамадан
әрлі-берлі ауытқуы да мүмкін. Қыз ... ... 20 ... дейін тұрмыс
құруды ұнатса, ер балалар армия ... ... ету ... ... ... үй ... қалайды. Мұның өзі қазіргі өмір ... ... ... ... ... қай ... болса да, қыз ұзату, келін
түсіру тойын өткізу тәртібінде айтарлықтай өзгешеліктер жоқ ... ... ... ауыл адамдары жас және қызмет ... ... ... ... ... ... кейбір тойлар 2-3 күнге созылады. Қанша
кісі неше ... ... ... ала ... ... ... ... адамдар, берілетін тағам, сый-сыяпат - бәрі де күні ... Ең ... күні ауыл ... ... ... ... ... Тамақтан кейін той бастар айтып жолын ашады. Әйелдерге
жыртысқа деп 40-50 метр штапель, сәтен, сиса сияқты ... ... ... ... бөліседі. Мұны қыз ұзату тойына күйеу жағы, ... ... қыз жағы ... Бұл әдет ... Маңғыстау түбегіндегі адайлар
арасында кең тараған. Сол күні кешке қарай ауыл активі, интеллигенттері мен
жастары ... ... ... ... ... келеді. Бұлар әр бөлмеде
жас мөлшеріне қарай отырады да, ортаға дастархан ... ... ... ... ... ... ... столға жасау көбейіп келеді. Жастар мен
ауыл қызметкерлеріне арақ-шарап, салқын тағамдар, қуырдақ, шай және ... ... пен ... ... ... отырады. Әр дастарқанды
асабалар басқарып, әркімге сөз беріп, жақсы-жақсы ... жылы ... Қыз ... тойында жастар баян, аккардеонға қосылып жаңа мазмұнды
жар-жар айтса, келін ... ... ... ... ... ... сазына келтіріп көңілді жастардың әсерлі орындауы ... ... ... әсер ... ... ... ... талғамын ұштауға,
оларды халық ... ... ... ... сай
тәрбиелеуге айтарлықтай себін тигізетін ұнамды әдет ... ... ... жүрген жар-жар, беташарлардың мазмұны жас жұбайларға
еңбекте ... зор ... ұзақ өмір ... ... жастарды
әдептілікке, өнегелілікке шақырады.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын, ңеке қиюдың тағы бір жолы - ... ... алып қашу ... ... ... ... ... қыз алып қашудың
себебі де, мазмұны да бұрынғыдан өзгеше. ... ... ... кетуі
немесе оны алып қашудың негізгі себебі - екі жақтан да жұмсалатын толып
жатқан ... ... ... ... ... ... ... қолынан той жасап бергенде, оның тойы, киті, жасауына
қанша қаржы, ... ... ... ... керек болады. Күйеу
жағынан ... ... көп. ... мұндай көп шығынды ... ... осы күні біле тұра ... ... ... көшкен.
Қазір Қазақстан жерінде жүзден аса ... ... ... ... нәтижесінде ұлттар арасындағы тұрақты қарым-қатынастар нығаюда.
Мұндай достықтың нәтижесінде интернационалды отбасын құру қазіргі таңда
дәстүрге ... ... ... осы күні ... ... неке құру үшін
олардың ұлты, нәсілі, халқының қай дінде екендігі бұрынғыдай ... ... ... құрудағы ең басты, ең ... және ... ... ... ... қалтқысыз ұнатып, араларында шынайы махаббат сезімінің
болуы.
Аралас отбасының құрылуын барлық халық түгелдей құптай береді ... ... ... ... жағы наразылығын білдірмей қалмайды. Әдетте
аралас некеге наразылық білдіретін қарттар, әр ұлттың өзіне тән ... ... ... өзге ұлттардың түсіне бермейтіндігін
көлденен тартады. Шынында да әр отбасы басқа ... ... ... ... ... да ез ... ... оны мүмкіндігінше орындауды қалайды.
Сондықтан мұндай жағдайға тез ... ... тату ... ... ... да ... тауып, өз ұлтынан кем болмай бірігіп кетеді. Ал ... ... ... ... шырқы тез бұзылатын кездер де болып тұрады.
Сондықтан аралас отбасын құру, қай жағынан болса да, неке ... ... ... ... ... 20-30 жыл ... ... құрған қазақ жастарының арасында қыз
бен жігіт неке сақинасымен алмасып, оны оң ... ... жүру ... ... дамып келеді. Бұл дәстүр дүние жүзіне өте кең тараған. Бұрын мұндай
әдетті білмеген ұлттар мен халықтардың ... ... оны ... ... Неке сақинасы аса берік және емірдегі ең жақын ... ... ... ерлі-зайыптылардың екеуінің де көңіліне медеу боларлық із
қалдырады.
ІІІ Қорытынды
Қазіргі қазақ отбасыларында көптеген көне ... ... ... ... ... келеді. Оның бірі - рулық экзогамиялық
дәстүрді сақтай отырып неке ... Неке ... ... ... жаңа ... ... ... қайшылығы жоқ.
Қазақ халқы жеті атаға толмай қыз алыспайтын. Дәл осы жағдай ... де сол ... ... отыр. Айталық, Ұлы жүздің кейбір ... 10-13 ... ... да қыз ... ... ... ... жалайыр
тайпасының 12 атасы, албан тайпасының сары, коңырат тайпасының божбан,
жетімдер атты рулары осы ... ... өз ... қыз алыспайды. Жазатайым бұл
тәртіпті бұзып неке құрған күнде де, ол неке тұрақты ... ... осы ... ... ... ... ... негізгі себебі, біздіңше, қазақ ауылдарында бір-бірімен қыз
алысатын рулар ұрпақтарының бірге ... ... ... ... ... ... ... орта мектептердің, облыстық, республикалық үлкен
қалалардағы орта және жоғары оқу орындарында ... ... ... ... ... ... еңбек етуі бір-бірінен шалғай орналасқан
рулардың арасындағы қыз алу, қыз берудегі қиындықтарды азайтты. Мұның өзі
жеті атаға толысымен қыз ... қыз ... ... ... оның ... ... туыстық қатынасты күшінде қалдырады. Енді жеті атаға
толған соң ақсақалдардың ... қыз ... ... беру ... ... қажеті де жоқ. Қазіргі кезде басқа тайпа ұрпақтарының бір-бірімен
қосылуы күннен күнге ... ... ... ... ... ... барысында әйел мен еркектің ... мен тең ... ... ... ... Мұндай жаңа отбасының мақсаты —
отбасы бірлігін сақтай отырып, балаларды ... және өз ... ... етіп, азаматтық борышын ақтау болып отыр. Елімізде жаңа құрылыстың
жеңуі неке құру ... де ең ... ... ... ... енгізді. Неке құру үшін жастардың еріктілігі, өз ... ... ... ... негізінде жар таңдауға шын мәнісінде бостандық,
ерлі-зайыптылардың тең ... іске ... ... әдебиеттер
1. Отбасы және денсаулық. 1/2006.
2. Отбасы және денсаулық. 5/2005.
3. Отбасы және ... ... ... және денсаулық. 7/2004.
5. Отбасы және денсаулық. 8/2005.
6. Отбасы және денсаулық. 9/2005.
7. Мұқажанов А. Отбасы саясаты // Ақиқат №6, 1999.
8. Тажин М. ... Б. ... ... ... 1993.
9. Антонов А.А. Медков Б.М. Социология семии. Москва 1996.
10. Халел Арғынбаев. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ш. Болашақ мектептен басталады. Тәрбие құралы. №17. 2003.
2. Айқынбаева Г. Әдеп және ... ... ... №6. ... ... И. ... ... Жеті жарғы. 1994-160.
4. Қалыбай Ж.С. ... ... ... неке және ... ... ҚазҰУ. 1999.
5. Қожабекова Б. Қазақы неке, ... ... ... ... 1994.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдері113 бет
Орталық Қазақстан ерте көшпелілерінің әлеуметтік құрылымы101 бет
Отбасындағы тәрбие дәстүрлері47 бет
Табиғатты қорғау 4 бет
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Тұлға-қоғам мүшесі46 бет
Ұлттық дәстүр - әлеуметтік институт ретінде183 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь