Еңбек рыногының басқа экономикалық ресурстар рыноктарынан ерекшеліктері


КІРІСПЕ
1 ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ БАСҚА ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕСУРСТАР РЫНОКТАРЫНАН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ ШЫНАЙЫ КӨРІНІСІ
2.1 Қазақстан Республикасының 2005.2007жылдар аралығындағы еңбек рыногының салыстырмалы көрсеткіштері
2.2 Шығыс Қазақстан облысының 2005.2007жылдар аралығындағы еңбек рыногының салыстырмалы көрсеткіштері
2.3 Өскемен жэне Семей қалаларында жұмыспен қамтылу деңгейі
3 ЕҢБЕК РЫНОГЫН ЖЕТІЛДІРУДЩ ШЕТЕЛДІК ТӘЖІРИБЕСІ
ҚОРЫТЫНДЫ ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дипломдық жүмыстың тақырыбының өзектілігі: мемлекетіміздің «Қазақстанның 2030 жылға дейінгі» Стратегиялық дамуына сэйкес үстанып отырған саясаты - ел бірлігін сақтау, халықтың түрмыс-тіршілігін, өмір сүру сапасын одан әрі жақсартумен байланысты. Бүл бағыттың нақты көрінісі, яғни 2003-2007 жылдардағы элеуметтік хал-ахуалды түбегейлі жақсарту, өнімді еңбек ету, түрғьшдарды жүмыспен қамту, көші-қонды реттеу туралы жэне басқа да заңдар мен заңнамалардың төңірегінде тиісті үкімет қаулыларының кабылдануы,олардың өз дэрежесінде орындалуы - нэтижелі табыстарымыз.
Әлеуметтік еңбек өрісіндегі қол жеткізген жетістіктеріміздің түп тамыры - экономикада, оның түрақты түрде сатылап өрлеуінде. Экономика біздің дамуымыздың басты басымдылығы - деп көрсетеді Елбасы Н.Ә. Назарбаев - экономикалык өсімнің барынша жоғары қарқынына қол жеткізу -болып қала береді. Демек, экономиканың дамуы, оны одан эрі ырықтандыру, жүйелі реформаны бүгінгі таңда жэне бұдан былайғы кезеңде де тереңдете жүргізе беру, индустриялды-инновацияльщ ауқымын кеңейту элеуметтік дамуымыздың алғы шарты болып табылады. Осы бағыттардағы іс-қимылдарда, эсіресе, агроөнеркэсіп пен ауыл аумақтарын дамытуға қатты назар аудартылады. Соңғы жылдары агрорлық секторды эртүрлі бағытта қолдау, атап айтқанда, тікелей қайтарымсыз қаржыландыру, өсімсіз несие беру, өсімдік шаруашылығын сақтандыру, егін егу, орақ салу сияқты маусымды жүмыстарды дер кезінде атқаруға, т.б. (тағы басқа) мемлекеттік қолдау айтарлықтай күшейтілді. Нэтижесінде ауылшаруашылығы кэсіпорындарының тиімділігі арттырылды, ауылдық тауар өндірушілердің табыстары молайды. Алайда, ауылдың элеуметтік-еңбек өрісіндегі жағдай, қазіргі кездің өскелең талабына сай емес, эсіресе оның кұрамды бөлігі, еңбек рыногы толығымен қалыптасып жетілмеген. Нэтижесінде, қолда бар жүмыс орындары мол табыс табуға жеткіліксіз, жүмыс көздері ауылшаруашылығы емес салалар есебінен дамымаған жүмыссыздыққа жэне осының эсерінен туындайтын кедейшілікке үзілді.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ БАСҚА ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕСУРСТАР РЫНОКТАРЫНАН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ 5
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ ШЫНАЙЫ КӨРІНІСІ 17
2.1 Қазақстан Республикасының 2005-2007жылдар аралығындағы еңбек рыногының салыстырмалы көрсеткіштері 17
2.2 Шығыс Қазақстан облысының 2005-2007жылдар аралығындағы еңбек рыногының салыстырмалы көрсеткіштері 31
2.3 Өскемен жэне Семей қалаларында жұмыспен қамтылу деңгейі 41
3 ЕҢБЕК РЫНОГЫН ЖЕТІЛДІРУДЩ ШЕТЕЛДІК ТӘЖІРИБЕСІ 45
ҚОРЫТЫНДЫ 57
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 60
ҚОСЫМША А.1 Қазақстан Республикасы (ҚР) бойынша 2005 жылдың III-
тоқсанындағы еңбек рыногыньщ негізгі индикаторлары 62 ҚОСЫМША А.2 Қазақстан Республикасы бойынша 2006 жылдың III-
тоқсанындағы еңбек рыногының негізгі индикаторлары 63 ҚОСЫМША А.З Қазақстан Республикасы бойынша 2007 жылдьщ
І-тоқсанындағы еңбек рыногыньщ негізгі индикаторлары 64
ҚОСЫМША Ә.1 ІПҚО-ның экономикалық қызмет түрлері бойынша
жұмыспен қамтылған халық 65
ҚОСЫМША Ә.2 ШҚО-ның аудандары мен қалалары бойынша еңбек
рыногының негізгі индикаторлары 66
ҚОСЫМША Ә.З Жас мөлшеріне байланысты 2007 жылғы ШҚО халкының
жүмыспен қамтылуы 67
ҚОСЫМША Ә.4 ІПҚО бойынша еңбек рыногының негізгі индикаторлары 68
КІРІСПЕ
Дипломдық жүмыстың тақырыбының өзектілігі: мемлекетіміздің Қазақстанның 2030 жылға дейінгі Стратегиялық дамуына сэйкес үстанып отырған саясаты - ел бірлігін сақтау, халықтың түрмыс-тіршілігін, өмір сүру сапасын одан әрі жақсартумен байланысты. Бүл бағыттың нақты көрінісі, яғни 2003-2007 жылдардағы элеуметтік хал-ахуалды түбегейлі жақсарту, өнімді еңбек ету, түрғьшдарды жүмыспен қамту, көші-қонды реттеу туралы жэне басқа да заңдар мен заңнамалардың төңірегінде тиісті үкімет қаулыларының кабылдануы,олардың өз дэрежесінде орындалуы - нэтижелі табыстарымыз.
Әлеуметтік еңбек өрісіндегі қол жеткізген жетістіктеріміздің түп тамыры - экономикада, оның түрақты түрде сатылап өрлеуінде. Экономика біздің дамуымыздың басты басымдылығы - деп көрсетеді Елбасы Н.Ә. Назарбаев - экономикалык өсімнің барынша жоғары қарқынына қол жеткізу -болып қала береді. Демек, экономиканың дамуы, оны одан эрі ырықтандыру, жүйелі реформаны бүгінгі таңда жэне бұдан былайғы кезеңде де тереңдете жүргізе беру, индустриялды-инновацияльщ ауқымын кеңейту элеуметтік дамуымыздың алғы шарты болып табылады. Осы бағыттардағы іс-қимылдарда, эсіресе, агроөнеркэсіп пен ауыл аумақтарын дамытуға қатты назар аудартылады. Соңғы жылдары агрорлық секторды эртүрлі бағытта қолдау, атап айтқанда, тікелей қайтарымсыз қаржыландыру, өсімсіз несие беру, өсімдік шаруашылығын сақтандыру, егін егу, орақ салу сияқты маусымды жүмыстарды дер кезінде атқаруға, т.б. (тағы басқа) мемлекеттік қолдау айтарлықтай күшейтілді. Нэтижесінде ауылшаруашылығы кэсіпорындарының тиімділігі арттырылды, ауылдық тауар өндірушілердің табыстары молайды. Алайда, ауылдың элеуметтік-еңбек өрісіндегі жағдай, қазіргі кездің өскелең талабына сай емес, эсіресе оның кұрамды бөлігі, еңбек рыногы толығымен қалыптасып жетілмеген. Нэтижесінде, қолда бар жүмыс орындары мол табыс табуға жеткіліксіз, жүмыс көздері ауылшаруашылығы емес салалар есебінен дамымаған жүмыссыздыққа жэне осының эсерінен туындайтын кедейшілікке үзілді.
4
Еңбек рыногының мү_ндай көрінісі республикамыздың, эсірісе элеуметтік-экономикалық даму барысы баяу екені сезіледі. Мэселен: халқының 40 пайыздан астамы ауылдық елді мекендерде қоныстанған, Шығыс Қазақстан облысында жұмыссыздықтың деңгейі жоғары жэне мерзімі үзақ, түрғындардың өнімді еңбек түрлерімен қамтылуы ауыл жастары мен эйелдердің арасында басым, жу_мыссыздарды бэсекелестікке қабілетті кэсіби мамандықтар бойынша дайындау жэне қайта оқыту өз мэнінде ойластырылмаған. Міне осы айтылғандар әлеуметтік-экономикалық жэне экологиялық ахуалды жақсартуды қажет ететін өңірлерде еңбектік қатынастарды реттеудің қажеттілігін жэне еңбек рыногын түрақтандырудың жолын іздестірейік.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Дипломдық жү_мыстың негізгі мақсаты - әлеуметтік-экономикалық жағдайы ерекше ауыл аумақтарындағы халықтың жұмыс бастылығы, эл- аухатын қамтамасыз ететін еңбек рыногының қалыптасуын жэне оны жетілдіру жолдарын қарастыруға талаптану.
Осы мақсатқа сэйкес, дипломдық жұмыстың зерттеуінде өз шешімін іздейтін міндеттер мыналар:
- еңбек рыногының жэне оның қүрамдас бөлігінің теориялық эдістемелік негізін тереңдете зерделеу;
еңбек рыногының элеуметтік-экономикалық жағдайы күрделі өңірлерде қалыптасуының ерекшеліктері мен көрсеткіштерін ШҚО (Шығыс Қазақстан облысы) мысалында анықтау;
- еңбек рыногына үхыныс пен сүраныстың ара қатынастарын айқындау, жұмыссыздықтың себептерін тиянақтау;
- еңбек рыногының даму келешегін бағдарлау, тұрғындарды табысты жүмыс орындарымен қамтамасыз етуге бағытталған шетелдік тэжірибе негізіндегі үсыныстар дайындау.
Жоғарыда аталған өзекті мэселелер, міндеттер мен мақсаттар дипломдық жү_мыстың тақырыбын таңдауға негіз болды.
1 ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ БАСҚА ЭКОНОМИКАЛЫҚ РЕСУРСТАР РЫНОКТАРЫНАН ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Қазақстан Республикасының Конституциясына сэйкес эркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кэсіп түрін дүрыстап таңдауына қүқығы бар. Еріксіз еңбекке соттың үкімі бойынша не төтенше жағдайда немесе соғыс жағдайында ғана жол беріледі. Әркімнің қауіпсіздік пен тазалық талаптарына сай еңбек ету жағдайына, сондай-ақ жүмыссыздықтан элеуметтік қорғалуға қүқығы бар. ҚР (Қазақстан Республикасы) Еңбек туралы заңында осы заңның Қазақстан Республикасындағы азаматтардың еңбек бостандығына қатысты конституциялық құқығын жүзеге асыру барысында туындайтын еңбек қатынастарын реттейтіні көрсетілген. ҚР-ның эрбір азаматы кез-келген нысандағы ұйымдарда жалданбалы жұмыс істеуге, кэсіпкерлікпен айналысуға, мемлекеттік немесе эскери кез-келген қызметпен айналысуға, заңды түлғаны құрмастан жеке еңбек қызметімен айналысуға немесе ешқандай еңбек қызметімен айналыспауға құқылы. ҚР Конституциясының жэне ҚР Еңбек туралы заңының бүл ережелері Біріккен Үлттар ¥йымы Бас Ассамблеясының 1948 жылғы 10-желтоқсанында бекіткен. Азаматтардың ҚР-дағы еңбек бостандығына конституциялық құқығын іске асыру процесінде туындайтын еңбек қатынастарын реттейтін негізгі заң 1999 жылы 10-желтоқсанда қабылданған Қазақстан Респуликасындағы еңбек туралы Заң болып табылады. Бұл Заң 2000 жылдың 1-қаңтарынан бастап қолданысқа енгізілді. Еңбек туралы Заңның күші егер конституцияда, заңдарда жэне ҚР бекіткен халықаралық шарттарда өзгеше көзделмесе, республика аумағында еңбек қызметімен айналысатын шетелдіктерге жэне азаматтығы жоқ адамдарға да қолданылады. Еңбек құқығының қайнар көзі болып ҚР-ның Жоғарғы Сотының, Конституциялық Кеңес Пленумдарының нормативтік қаулылары пайдаланылады. ҚР-ның Еңбек туралы заңнамасы мынадай міндеттерді атқарады:
1) еңбек саласындағы нарықтық қатынастардың қүқьщтық негіздерін бекіту;
2) еңбек бостандығы мен жеке еңбек шарттарын жасау бостандығын бекіту;
3) еңбек қатынастарындағы еңбек беруші мен қызметкерлердің қүқытық мэртебесін белгілеп, айқындау;
4) әлеуметтік серіктестік қатынастарын реттеу;
5) қызметкерлердің, жүмыссыздардың элеуметтік қорғалуын қамтамасыз ететін қүқықтық кепілдіктер жүйесін орнықтыру.
Еңбек адамның табиғи қажеттілігі болып табылады. Маймылды адам еткен еңбек деген пікірлер де бекер емес. Сонымен қатар, еңбек адамның өмір сүруінің маңызды жағдайы болып табылады. Себебі, ол адамның материалдық жэне рухани қажеттілігін, басқаша айтқанда, тамақтануға, баспана иеленуге, киінуге, адамдармен араласуға, білімге, қағазға, оқуға, өнерге жэне т.б. қатысты қажеттіліктерін қанағаттандырады. Өзінің саналы жэне санасыз ғұмырында адам эйтеуір бірнэрсені жасап, дайындап, шығарып, өндіріп жатады. Басқаша айтсақ, адам 5-6 жасынан бастап еңбек ете бастайды: ата-анасының өтініші бойынша бір нэрсені экеліп береді, апарады, жылжытады жэне т.б. Адамның қолынан жасалған заттың барлығы - инеден бастап ү_лы жаңалықтарға дейін еңбектің нэтижесінде дүниеге келген. Сонымен бірге, кез-келген адамның өмірі еңбексіз мүмкін емес, еңбек барлығын жасайды. Қорыта айтатын болсақ, еңбек - бү_л еңбек өнімін алу үшін адамның дене, ақыл-ой, рухани қабілеттерін жүмсау арқылы жүзеге асатын мақсатты қызмет. Еңбек дене, ақыл-ой жэне рухани қабілеттіктерден туындайды да, бүлардың нәтижесінде материалдық, рухани жэне санаткерлік қүндылықтар жасалады.
Адамдар біртіндеп еңбек ете келе, рыноктық қатынастарға көшеді. Рыноктық шаруашылық - адамдардың еңбек қызметін үйымдастырудың белгілі бір тәсілі. Ол мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан. Осылайша рыногтың пайда болуын экономикалық ресурстардың шектеулі болуымен, ал адамдардың түтынуы, эр түрлі материалдық игіліктерге деген сүранысы шектеусіз
болуымен түсіндіріледі. Бүдан еңбектің нэтижесін айырбастау қажеттілігі туындайды, ал бүл рыноктың пайда болуына эсерін тигізеді. Рынок дегеніміз -өндіріс процесі, бөлу, айырбас, тү_тынудағы адамдар арасындағы көптеген экономикалық қатынастар жүйесі, оның негізгі принципі экономикалық қызметтің еркіндігі. Қысқаша еркін іскерлік экономика деуге болады. Рынок қазіргі дүниежүзілік шаруашылық жүйесінің мықты, элсіз жақтарын сипаттауда белсенді роль атқарады. Өнімдерді сату-сатып алу экономикалық қатынастар арқылы рынокта өткізіледі, осында баға, сүраныс, үсыныс қалыптасады. Рынок - үдайы өндіріс процесін реттеуші жүйе болып табылады. Рыноктық механизмді ең жалпы түрде экономиканың негізгі мэселелерін шешу мақсатында өндірушілер мен түтынушылардың рынок арқылы өзара эрекет ететін шарушылықты үйымдастыру формасы деп анықтауға болады. Басында рынок дегенді эр түрлі тауарларды сатумен байланысты жүртқа жария орын ретінде түсіндірді. Қоғам дамыған сайын, оның экономикалық қүрлымы қиындаған сайын, рынок үғымы да өзгеріп отырады. Қазіргі дамыған қоғамда рынок деген міндетті түрде сатушылар мен сатып алушылар кездесіп, келісім жасайтын орын емес. Рынок қоғамдық еңбек бөлінісі негізінде оқшауланған өндірушілердің арасындағы үстемдік етуші жэне анықтаушы байланыс әдісі ретінде көрінеді. Рыноктық қатынастар экономикалық катынастардың барлық жүйесін жэне барлық субъектілерін қамтиды. Рыноктың қүрамына өз жүмыс күшін сатушы кәсіпкерлер де, еңбеккерлер де, түтынушылар да кіреді. Осыған байланысты қазіргі рыноктық экономика рыноктардың бүгінгі бір жүйесі тауар мен қызметтер, жұмыс күші, валюталық рынок және басқалары. Қандай рынок болса да, оның нақты түріне байланыссыз, үш негізгі элементке: баға, сүраныс пен үсыныс жэне бэсекеге негізделеді. Рыноктың негізгі осы элементтеріне тоқталайық. Жоғарыда айтылғандай эрбір экономикалық жүйе негізгі үш сүрақты шешу қажеттілігіне үшырайды: Не өндіру керек? Қалай өндіру керек? Кім үшін өндіру керек? Рыноктық экономикада бүл сүрақтар негізінде рыноктың көмегімен шешіледі. Рыноктағы тепе-теңдікті орнататын экономикалық қүралдар:
- бұл бағалар.Салыстырмалы бағалардың өзгеруі өндірушіге өндіріс көлемін өзгерту қажеттігін анықтау қызметін атқарады. Бағалардың өзгеруі өндіріс технологиясын таңдауға әсерін тигізеді;
- бұл сүраныс пен үсыныс. Сұраныс төлем мүмкіндігі бар қажеттілік, яғни тұтынушылардың керекті тауарларға төлей алатын ақша сомасы. Үсыныс дегеніміз берілген бағада сатуға арналған тауардың саны. Сұраныс пен ұсыныстың арқатынасының өзгеруі бағаның қүн төңірегіндегі тербелуін тудырады;
- бүл бэсеке. Әрбір кэсіпкердің мақсаты пайданы үлғайту, сондықтан, шаруашылық көлемін үлғайту. Егер қандай да бір тауардың ұсынысы сүранысынан көп болса, онда сатушылардың арасындағы бэсекелік күрес күшейеді. Егер сұраныс үсыныстан көп болса, онда бір-бірімен бэсекеге сатып алушылар түседі. Бэсеке рыноктың қажетті элементі, бірақ бэсекенің сипаты эр түрлі болуы мүмкін. Рыноктық механизм еркін немесе жетілген бэсеке жағдайында, яғни рыноктағы жағдай көптеген сатушылар мен сатып алушылардың, сатылатын өнімдердің біртектілігімен, фирмалардың рынокқа еркін кіруімен сипатталғанда барынша эрекет етеді. Жетілген бэсеке кезінде сатушылар мен сатып алушылардың ешқайсысы да рыноктық бағаға әсер ете алмайды. Рыноктық қүрлымдардың типіне қарамай, олардың қарапайым қызмет етуінің қажетті шарттарына экономикалық еркіндік, дербестік, экономикалық қатынастардың субъектілерінің тэуелсіздігі жатады.
Рыноктық экономика - рыноктық өндірістік қатынастар. Рыноктық қатынастағы басты сүрақ ол - меншік мэселесі болып табылады. Әрбір тауар өндірушінің меншік иесі болмауы - бүл экономиканы түрақтандыру кепілі. Негізгі тауар өндірушілер - кэсіпорындарда, үйымдарда, жеке азаматтарда, кэсіпкерлердің шаруашылық қызметінде толық экономикалық дербестіктің қалытасуы қажетті алғы шарт. Тэуелсіздік алған жылдар ішінде Қазақстан Республикасында өндірістік қатынастар жүйесінде сапалы өзгерістер болды. Өндірістік қатынастар өте көлемді үғым:
1) өндірістік қатынастары;
2) бөлу қатынастары;
3) айырбас қатынастары;
4) түтыну қатынастары.
Қазіргі рыноктық жағдайда меншіктің көп түрінің болуы, шаруашылық жүргізудің жаңа формаларының енуі, кэсіпкерліктің дамуы өндірістік қатынастарда да өзгерістің болуына экеліп соғады. Еңбекте жан-жақты рынок механизмінің тиімді жүмыс істеу жолдары қарастырылған. Экономикалық заңдардың эрекет етуіне рыноктық экономика жағдайында тауар өндірушілердің дербестігі, экімшілік түрғыдан тэуелсіздігі, еркін бэсеке, сүраныс пен үсыныс, орта пайда норма заңы, эртүрлі апаттар салдары, интенсивті негіздегі экономикалық өсу т.б. эсерін тигізеді. Рыноктық экономиканың басты еңбегінің мэнін, мазмүндылығын, рөлін, көзқарасын түгелдей өзгертеді. Бірінші орында оның дербестілігі, инициативасы, іскерлігі, творчестволық түрғыдан ойлауы, тэуекелділікке бел бууы болады. Қазіргі басты рынокты дамытуға, тауарлы-ақша қатынастарын кеңінен қолдануға, рыноктық бағаның түрақтылығын сақтауға тиісті. Өйткені елімізде 70 жыл бойы экономиканы басқару, оған деген көзқарас жүйесі, экономиканы дамыту басшының ой-өрісі т.б. дүниежүзілік талап-тілекке сай келмеді.
Еліміздің рыноктық экономикаға көшуі халық шарушылығы экономикасына көптеген түбегейлі өзгерістер енгізіп, осы өзгерістерге сай жаңа міндеттер қойды. Соның ішіндегі ең маңыздыларының бірі - Қазақстанның экономикалық, элеуметтік жэне саяси жаңару жолында, өндіріс тиімділігін арттыру, кэсіпорындардың бэсекеге қабілеттілігін нығайту мақсатында адам элеуетін барынша тиімді пайдалану. Бүл тек Қазақстан қоғамы үшін ғана емес, әрбір өндіріс орындары, үйымдар, кәсіпорындар үшін де маңызды меселе болып табылады. Өйткені, эрқашанда кез-келген өндіріс ошағы өзінің басты байлығы - еңбек ресурстарына сүйенеді. Экономикалық дамудың рыноктық үлгісіне көшуде күрделі мэселелердің бірі еңбек рыногын
қалыптастыру.Еңбек рыногы рынок жүйесінде ерекше орын алады жэне ол рыноктың ең маңызды қүрамдас бөлігі болып табылады. Оның рынокта ерекше
10
орын алу себебі, еңбек рыногының қалыптасу процесінде адамдардың күнделікті өмірін жан-жақты реттеумен, элеуметтік-экономикалық меселелермен, қоғамдағы демографиялық процестермен, құқықтық жэне заңдылық актілермен өте тығыз байланыстылығында. Негізінен келгенде еңбек рыногының субъектілері - мемлекет, жү_мыс берушілер, еңбеккерлер, үкіметтік емес үйымдар, ал еңбек рыногының объектілері - жүмыс күші болып табылады. Еңбек рыногының негізгі мақсаттары мен факторлары толық еңбекпен қамту, экономикалық өрлеу, элеуметтік-экономикалық түрақтылық жэне жұмыссыздық т.б. Еңбек рыногының өзінің ұстанымдары мен атқарымдары болады. ¥станымдары: атқарымдық жинақылық, аумақтық кэсіби ыждағаттылық, еңбекақыны эртараптандыру, біліктілікке қарсы жинақылық, еңбекті ынталандырудағы жинақылық. Атқарымдары: өндірісті берекелендіру, жұмыс күшінің бағасы мен қүнын айқындау жэне реттеу, тауар өндірудің тэсілін таңдау.
Социализмнің теориясы мен тэжірибесі көптеген жылдар бойы еңбек рыногының өмірде орны бар екендігін мойындамай келді жэне де еңбек күші тауар ретінде қарастырылмады. Социализм кезінде қалыптасқан еңбекті басқарудың икемсіз тетігін, еңбек аясындағы пайда болған құбылыстарды сезе білетін жэне оларға шапшаң эсер етуге мүмкіндік беретін, икемдірек басқа тетікке алмастыру қажет болды. Рыноктық экономика жағдайында мүндай тетік - еңбек рыногы. Бірде-бір маңызды үлттық ресурстар - еңбек. Ол аймақтар, салалар, кэсіпорындар, мамандықтар бойынша тек қана еңбек рыногы арқылы реттеледі. Халықаралық тэжірибе айғақтауындай, еңбек рыногы жеке меншікке негізделген бэсекелестік экономикадан жэне қоғамдық демократиялық институттардан тыс қызмет ете алмайды.
Еңбек рыногын талдау мен болжамдаудың көпқырлылығы жэне күрделілігі, көп жағдайда сезілмейтін абстрактілі бірдеңе секілді көрінуде. Бұл бақылау жүргізуге қиын көнетін, бекітілген еңбек аясынан тыс болатын процестерде ерекше көрініс алады. Жүмыссыздық жэне жұмыссыздар түріндегі айқындықты тек қана жұмыс күшінің сұранысы мен ұсынысы арасындағы тепе-
11 теңдік бүзылуы салдарынан көруге болады. Еңбек рыногының қалыптасуы
өтпелі кезеңде бір мезгілде жэне біріне-бірі себепші болып, өзара тығыз байланыста болуы қажет. Еңбек рыногының қалыптасуы экономиканың реформалануына пара-пар болуы керек. Еңбек рыногының қалыптасу жэне оны реттеу мэселелері, өтпелі кезең тұрғысынан оларды зерттеу элеуметтік-экономикалық жэне демографиялық сүрақтардың кең шеңберін қамтиды. Өтпелі экономикалы елдерде рыноктық қатынастардың қалыптасуы барысында еңбек рыногы ролін дұрыс бағалау үшін оны қалай түсінетінімізді анықтап білу өте маңызды. Еңбек рыногының анықтамалары өте көп. Оларды анықтап өтетін болсақ:
- еңбек рыногы - еңбек қызметтерінің сатушылары мен сатып алушыларлы арасындағы келісімдер шеңбері. Бүнда жүмыс істегісі келетіндер (жүмысы барлар мен жүмыссыздар кіреді) жэне тауар өндіру мен қызмет көрсету үшін еңбек күшін (қызметкерлер) жалдаушылар бір-біріне қарама-қайшы тұрады;
- еңбек рыногы - жұмыс күшін сату мен сатып алу жөніндегі экономикалық қатынас. Оған жұмыс күшінің кәсіпорындар, салалар, аймақтар арасында еркін жылжуы жэне саны да, сапасы да бірдей біртүтас еңбек бағасының пайда болуы тэн;
- еңбек рыногы - тауарлы-ақшалы қатынастар жағдайындағы жалдамалы еңбекті қоғамдық үйымдастырудың нақты жүйесінің өрнегі болып табылады жэне сұраныс пен үсыныс заңы эрекетінің негінде рыноктық экономика қызметін қамтамасыз етеді;
- еңбек рыногы - жүмыс күшінің сүранысы мен үсынысының жиынтығы жэне осы екі қүрамдастың өзара эрекет етуі арқылы экономикалық белсенді тұрғындарды салалық, аумақтық, демографиялық жэне кэсіптік біліктілік түрғыдан шаруашылық қызмет ету аясы бойынша үйлестіруге себепші болады;
- еңбек рыногы - меншік субъектілері мен өндіріс факторлары, жүмыс орындары мен жұмыс күшіне деген үсыныстың, еңбеккерге жэне жалдану
12
бойынша жүмысқа деген сүраныстың көлемін, қүрлымы мен арақатынасын қалыптастыру арқылы өзара эрекет ететін қүбылмалы жүйе.
Біздің көзқарасымыз бойынша, еңбек рыногының кең көлемде түсіндірілуі жүмысы барлар мен жүмыссыздар арасындағы айырмашылықты көрсете алмайды. Экономикалық белсенді түрғындардың белгілі бір уақытта еңбек рыногында жүмыссыздар қатарында болғаннан кейін, жүмысы барлар қатарына өтіп кеткен бөлігін еңбек рыногына қайта қосуға эрекеттенеді. Осылайша жүмыс күшінің тауар ретінде айналу мэселесі негізсіз ү_сынылады жэне жұмысы барлардың атқарылымы - өнімді еңбек жасарын қалады. Осылай бола тү_ра, шын мэнінде экономикалық белсенді тұрғындарды жү_мысы барлар мен жүмыссыздар деп ажыратудың өзі еңбек рыногы қызметінің нэтижесі емес пе? Еңбек рыногындағы объект айналу процесінде болады, яғни қүндылық түрінің бір түрден екінші түріне алмасуы. Тауарлы қүндылық - адамның еңбекке қабілеті оның ақшалай түріне, яғни еңбекақыға алмасады. Басқаша айтқанда, жүмысқа қабылдау келісім шарты жүмыс күшін сату жэне сатып алу актін рэсімдейді. Еңбек рыногын жалпылама түсіндірудің өзіндік ерекшелігі бар нүсқасы Ресей ғалымдары - В.В.Томилов жэне А.Н.Смерков пікірлері бойынша еңбек рыногы қүрамына жүмыс орындары рыногы кіреді. Еңбек рыногының бүндай түсіндіруде екі рыноктың да субъектілерінің экономикалық ерекшеліктері ескерілмейді. Еңбек рыногы субъектілері - жүмыс берушілер мен жалданбалы еңбеккерлер, ал жүмыс орындары рыногы субъектілер - өндіріс құралдарының иелері. Сонымен қатар еңбек рыногында саясат жүмыс орындарын ашуға бағытталған, ал жүмыспен қамтуда саясат басы артық еңбек массасын қысқартуға бағытталған. Менің ойымша, рыноктық экономика жағдайында жүмысы бар еңбеккерлер де өз жүмыс орындарын, жүмыссыздар секілді, жүмыс жасау жағдайы жақсырақ жүмыс орындарына ауыстырып жағдайларын жақсартуға қүқылы.
Қазіргі заманғы еңбек рыногы күрделі жэне жан-жақты қүбылыс екендігін ескерген жөн. Оның мэні мен түсінігін үсынуға эртүрлі көзқарастар бар екені анық. Қазақстанда еңбек рыногын теориялық негідеуге ең алдымен
13
өндірістің экономикалық жағдайларының өзгеруі себепші. Кейбір экономистердің еңбектерінде еңбек рыногы терминімен бірқатарда жүмыс күші рыногы үғымы қолданылады. Менің ойымша жүмыс күші рыногының мэні жұмыс күшінің тауарлық сипатымен, оны үдайы өндірумен жэне оның бағасымен тығыз байланысты. Еңбек рыногында жүмыс күші бір жағынан сатылады, ал екінші жағы оны сатып алады. Сондықтан жүмыс күші деген ұғымға тоқталайық. Жүмыс күші дегеніміз адамның физикалық жэне ой қабілеті, осы қабілетін ол материалдық жэне рухани игіліктерді өндіруде пайдаланады. Жұмыс күші деген үғым тек экономикада жалданып жүмыс істеп жүргендердің нақтылы еңбекте пайдаланылатын қабілеттері. Бүл ұғымға жұмыс іздеген жүмыссыздардың жэне жақында жалданатын еңбек резервтер қатарына жататын адамдардың еңбектену қабілеттері жатады, жүмыс күшінің еңбекке деген қабілеті әр түрлі болады, алайда еңбек кезінде оның барлығы бірдей қолданылмайды. Сондықтан, жүмыс күшінің нақтылы еңбекке қажет қабілеттері бағаланады, белгілі кэсіп жасауға жүмсалынған жүмыс істеу қабілеттері өмірге, тіршілікке қажет заттарға айырбасталынады. Демек, еңбек рыногы дегеніміз - жүмыс істеп жүрген жүмыс күші рыногы. Ол қоғамда туған жүмыс күшіне деген сүраныспен, кәсіптік қабілетпен, оны бағалаумен, жүмыс күшті белгілі бір уақыт пайдалану қатынастармен байланысты. Еңбек рыногының пайда болуы жэне іске кірісуі үшін ең кем дегенде оның қүрылымында мына бөліктер болуы қажет:
1) еңбек рыногының субъектілері (жалданған еңбеккерлер жэне олардың кәсіподағы, жұмыс берушілер жэне олардың одақтары, мемлекет жэне оның органдары);
2) субъектілер қабылдаған экономикалық бағдарламалар, шешімдер мен заң нормалары;
3) рынок механизмі (жүмыс күшіне деген сүраныс пен үсыныс, оның бағасы, бэсекелестік);
4) жүмыссыздық пен оған байланысты төлемдер.
14
Еңбек рыногының жоғарыда аталған бөліктері бірлесіп жүмыс күшіне деген сүраныс пен оның үсынысын теңестіруге, адамдардың еңбекке жэне қызмет түрін ерік таңдау құқын іс жүзінде асыруға, белгілі элеуметтік қорғау жүйесін қүруға бағытталады.
Еңбек рыногының екі түрін көрсетуге болады:
Жүмыс күшінің территория жүзінде жылжуға бейімделген, яғни жүмыс орындарын еңбеккерлер мен фирма арасындағы ауыстыру жолымен толтырылады. Мүндай рынокты сыртқы рынок деп атайды.
Еңбеккерлердің фирма ішінде жылжуына бейімделген. Бүл рынокты кейде ішкі рынок деп атайды.
Әдетте, еңбек рыногының үш моделін айтады: американдық, жапондық жэне шветтік.
1) Американдық моделіне экономикалық бэсекелестік жағдайын қолдау саясаты, оның аса орталықтануына жол бермеу, кэсіпкерлерді белсенділікке жэне қызметкерлерді жеке табысқа, ақша табуды мақсат етуге итеруге тэн. Қызметкерлер кәсіпорындар арасында жиі алмасады. Кәсіпорындарда жалақы шартпен, ұжымдық келісіммен тағайындалады. Осындай саясат нэтижесінде қызметкерлердің территориялық жэне кэсіптік жылжымалдылығы, жүмыссыздық деңгейі басқа елдермен салыстырып қарағанда жоғары болады. Мүның барлығы бүл елде сыртқы рыногы басым екенін көрсетеді.
2) Жапондық модельдің ерекше бір сипаты - өмір бойына жалдану жүйесінің орын тебуі, яғни қызметкерлер осы жүйе бойынша еңбекпен қамтамасыз етілуіне кепілдеме алады. Жапонияда кэсіподақтар компания ішінде қүрылады жэне қызмет істейді. Фирма қызметкерлердің кэсіптік дайындау мен біліктілігін жоғарылатумен шүғылданады, олардың еңбекке, жұмыс сапасына дұрыс көзқарасын тэрбиелейді.Жапониядағы еңбек рыногы жабық ішкі рынок деп сипатталады.
3) Шветтік модельдің ерекшелігі мемлекттің белсенді түрде жүмыспен қамтамасыз ету саясатын жүргізуі. Мемлекет органдары қызметкерлерді кэсіптік дайындау жэне жүмыс орнын жасау, жүмыс іздеп жүргендерді бос
15
жүмыс орындарын табу үшін кэсіптік бейімдеу, мэлімет беру, жаңа жүмыс орнына жету үшін жэрдем ақша беру арқылы жүмыс күшінің бэсекелестік кабілетін арттыруға көп көңіл бөледі. Осы бағытта Швеция басқа елдерге карғанда едэуір көп қаражат жүмсайды. Мемлекет элеуметтік қызметтерді қажет ететін секторларда жүмыспен қамту мэселесіне ерекше көңіл бөледі. Осындай өзара байланысты кешенді мемлекет саясаты арасында елде жұмыс күшіне деген сүраныс пен жүмыспен қамту мэселелерінің шешілуі жоғары деңгейде болып отыр.
Еңбек қатынасының түрақтылығына қарай еңбек рыногын үш секторға бөледі:
- бүл секторда еңбеккерлер түрақты жэне толық уақыт жұмыс істейді, олардың жалақысы жоғары болып келеді. Жүмыс орнында озық технология қолданылады, кэсіподақ күшті болып келеді;
- адамдар жартылай жүмыспен қамтылады, маусымдық жүмыс орны тараған, жүмыс орындары қарапайым жэне мэртебесі төмен, еңбекақы мардымсыз, элеуметтік қорғау жүйесі жете дамыған, кэсіподақ орын теппеген;
- жүмыссыздарды біріктіреді.
Мемлекеттің еңбек рыногына ықпал жасау дэрежесэне қарай екі сегментті айыруға болады:
1) мемлекеттің жүмыспен қамту жөніндегі қызмет органдары реттейтін рынок. Сан түрғысынан оған ресми тіркелген жүмыссыздар, жүмыс іздеп жүргендер жэне кэсіптік бейімделуге, дайындауға құштар жүмыссыздар жатады;
2) бақылаудан тыс қалған жүмыс күші рыногы. Бүған жүмысқа орналасумен айналысатын ресми органдардың бақылауынан тыс қалған жүмыс күшінің үсынысының бір бөлігі және бос жүмыспен оқу орындары жатады.
Еңбек рыногының өзгеше сегменті ретінде жасырын еңбек рыногын атауға болады. Бүл рыноктарда жүмыс істеп жатқан адамдар жатады, бірақ олар жүмыс уақытын эр себеппен пайдаланбайды. Жүмыс күшін жынысы мен жасы, денсаулығы мен біліктілік деңгейіне орай бөлек-бөлек сегменттерді белгілеуге
16 болады. Әсіресе, зерттеу жүргізген кезде жэне элеуметтік саясатын қүрған
кезде мына сегменттерге ерекше көңіл бөлінуі тиісті:
- эйелдер жұмыс күші;
- жастар жұмыс күші;
- егде адамдар жүмыс күші;
- мүгедектер жүмыс күші.
Сөйтіп қорыта келгенде, еңбек рыногының жеке өзіне тэн міндеттері, мақсаттары, сегменттері, модельдері, түрлері болады. Оларға жоғарыда талдау жасап, айтып кеттім. Еңбек рыногы дегеніміз - жүмыс істеп жүрген жүмыс күші рыногы. Ол қоғамда туған жүмыс күшіне деген сүраныспен, кэсіптік қабілетпен, оны бағалаумен, жүмыс күшті белгілі бір уақыт пайдалану қатынастармен байланысты.
45
3 ЕҢБЕК РЫНОГЫНЫҢ ШЕТЕЛДІК ТӘЖІРИБЕСІ
Нарықты экономиканың жеке секторларында ең басында қүрылған стихиялық қатынастар уақыт өткен сайын үйымдасқан сипатқа ие бола бастайды. Меніңше, бұл жерде белгілі тэртіп қалыптасу тенденциясы көзге түседі. Еңбек рыногында қатынастардың дамуы сөзсіз институттар мен ү_йымдардың пайда болуына экеледі. Еңбек рыногы институттарына нормативтік жарлық жэне де еңбек саласындағы қатынастардың ұзақ уақыт бойы болған үлгілері жатады. Еңбек рыногы ұйымы дегеніміз жоспарланған жэне бірдей эрекет жасау үшін адамдарды белгілі мақсат бағытында біріктіру болып табылады. Еңбек рыногы институты мен ұйымдары обьективті негізде пайда болады, өйткені олар элеуметтік қатынасын үйлестіреді; жалақы деңгейін орнатуда жэне де жүмыс беруші мен жүмыс алушылар арасындағы келісім жасауға байланысты шығынды едэуір үнемдеуге көмектеседі.
Тарифтік автономия дегеніміз мемлекеттен тэуелсіз түрде жүмыс беруші мен жүмыс алушы арасындағы еңбек келісім шарттарын үйлестіру қүқы. Мысалы: Германияда тарифтік келісім туралы заң бойынша келісімнің екі жағы ретінде кәсіподақ жэне жүмыс берушілер одағы не жеке жүмыс беруші болады. Елеулі маңызы бар тағы бір жэйт, ол эр жүмыс берушілер жэне эр жүмыс алушылар бірлестігі тарифтік серіктес бола бермейді. Ол үшін екеуі де демократиялық негізде қүрылуы керек, екі жақта партиялық саясаттан, шіркеуден жэне мемлекеттен тэуелсіз жэне зауытаралық үйым ретінде болу керек. Германияда тарифтік келісім элеуметтік еңбек қатынастарын реттеуде өте маңызды роль атқарады: татуластыру, қорғау қызметін атқарады жэне еңбек рыногы саласында үйымдастырушылық бастаманы енгізеді. Тарифтік келісімі заң тұрғысынан екі бөліктен түрады: нормативтік бөлігінде жалақы, жүмыс уақыты мөлшері және т. б. туралы мэліметтер болады; ал міндеттеу бөлігінде екі жақтың қүқы мен міндеттері көрсетіледі. Тарифтік келісім ең алдымен келісімге келген жақтың мүшелеріне, яғни тарифтік келісімге қол қойған жүмыс берушілер одағы мүшелері жэне кэсіподақ мүшелеріне маңызы бар.
46
Германия тэжірибесіне тағы келсек, 90 пайызға жуық жұмысшылар мен қызметшілер тарифтік келісіммен қамтылған, тек қана жеке бір салаларда, ең алдымен қызмет ету саласында олар кең орын теппеген. Тағы бір ерекшелігі: бір жүмыс беруші мен бір кэсіподақ арасында фирмалық тарифтік келісім болады. Германиядағы элеуметтік еңбек қатынастар жүйесі элеуметтік серіктестік ойдың іс-жүзінде аса бір жарқын асырылғанын көрсетеді. Қазақстанда элеуметтік серіктестік ой мен принциптерін элеуметтік еңбек қатынасын реттеу тэжірибесіне енгізу эрекеттері жасалынып жатыр. Бірқатар елдердің тэжірибесі көрсеткендей үш жақты өкілдік жүйесі көп жағдайда элеуметтік дамудан сақтап қалады, экономиканың тұрақты дамуына сенімді негіз жасайды. Қазақстанда негізгі келісім түрлеріне басты келісім, салалық келісім, аймақтық жэне ұжымдық келісімдер жатады. Ең негізінен жү_мыс беруші мен қызметкер арасындағы еңбек келісімі туралы айтқан жөн. Қазақстанның еңбек заңында 8-11 баптарында еңбек келісімінің жасау мазмүны, мерзімі, шарттары айтылған. Сонымен, Қазақстанда еңбек рыногының эртүрлі институттарын қарастыратын жақсы заң негіздер қарастырылған. Еңбек рыногы үйымының қатарына, ең алдымен кэсіподақтарды жатқызамыз. Олар жүмыс алушылардың мүддесін қорғайды жэне олардың өкілі ретінде есептелінеді. Кәсіподақ қозғалысы Англияда XIX-ғасырдың ортасында басталып, кейін бірте - бірте басқа елдерде: Франция, АҚТТТ, Германияда тарады. Англияда бірінші кэсіподақ - тред-юниондар-тоқыма өнеркэсіп саласында пайда болды. Ал оның алдында қарапайым достық қоғамдар атты үйымдар, зақымдану, ауру, туыстарын жерлеу жэне ереуіл кезінде бір-біріне материалдық көмек көрсету үшін сақтандыру кассалары болған. Бірте-бірте осы қарапайым бірлестіктер кэсіби клубтарға айналды. Клубта жұмысшылар маңызды экономикалық мэселелерді талқылады: жұмыс күшіне сұраныс, кэсіпорындағы еңбек жағдайы, жалақы деңгейі жэне т.б. Бү_л клубтар да болашақ кэсіподақтың негізін қүрады. Мамандық бойынша бірігіп, жұмысшылар бір-бірімен бэсекеге түсуі азайды.
47
Дамыған шет мемлекеттердің аймақтық саясаты жүзеге асыру барысында еңбек рыногындағы тэжірибелерін ескеру қажет екендігі айқын. Өйткені, экономиканы басқарудағы жинақталған элемдік тэжірибені оқып, үйренбей оларды жан-жақтылы зерттемей экономиканы мемлекеттік басқарудың жаңа сатысына өту мүмкін емес. Ел экономикасын басқарудың орталықсыздандарылған жаңа жүйесіне өту барысында элемдік тэжірибеде бар модельдерді, түжырымдарды ескере отырып, елдің саяси элеуметтік экономикалық дамуына, үлттық ерекшеліктеріне қарай аймақ экономикасын басқарудың өз мемлекетімізге тэн үлгісін қалыптастыруға тиіспіз. Осы орайда бірқатар шет мемлекеттердің еңбек рыногын қалыптастыру, оны жүзеге асыру бағытындағы оңды тэжірибелерін үсынуды жөн санаймыз.
Экономикасы өтпелі елдердегі нарықтық түрлендірудің белгілі бір кезеңдрінде экономиклық түрақтылықты қамтамасыз ету экономикалық өсудің нақты алғы шарттарының пайда болуын талап етеді. Экономикалық түрақтылыққа қол жеткізген күннің өзінде де, экономикасы өтпелі елдерде қалыптасқан эрі қарай өсудің бастапқы жағдайлары көптеген өсудің анау немесе мынау үлгісін таңдау, оның аймақтық ерекшеліктерін және қолайлы алғышарттары мен факторларының болуын ескере отырып жүзеге асырылуы қажет. Сонымен қатар экономикалық өсудің дэстүрлі факторлардың қүндылығы да қайта қаралады. Біздің ойымызша жүмыспен қамту жүмыс күшінің тек өндіріс қүралдарымен байланысына ғана қатысты емес, ол сондай-ақ оның табиғи ресурстарымен байланысына да қатысты. Жоспарлы жүйеде жүмыс күші мен өндіріс қүралдары қоғамдандырылған деп қарастырылатын. Сондықтан да олардың байланысу жолдары да тікелей қоғамдық болады, атап айтқанда жүмысқа, оқуға қабылдау, өндіріс қүралдарын кэсіпорындарын, экономика салаларының, секторларының арасында бөлу мәселелері қоғам атынан шешілді. Бүл жағдайда жүмыспен қамту мэселесі толық қамтылды деп жарияланды. Мысалы: А.Э.Котляр өз еңбегінде: Социалистік қоғамдағы жүмыспен толық қамту- өз алдына жеке қүндылық, оны сақтап қалу, белгілі бір жағдайларда шығынға үшырауды талап етеді. Сондықтан да социалистік
48
қоғамсыз жағдайда да жүмыссыздыққа сөзсіз жол бермеу түрғысынан , жүмыспен толық қамтуды сақтап қалу үшін ұтымдылық деңгейін, яғни экономикалық тиімділікті де мүмкін деп табады - деп атап көрсеткен. Котлярдың осы сөздері өз заманына үндеу деп есептей отырып, осындай жолмен сол кезде ауыл тұрғындарын жүмыспен қамтуда қалыптасқан жағдайға теориялық база калыптасқанына назар аударғымыз келеді. Бү_л арада эрбір ауыл еңбеккері өндіріс құндылықтарына қосылып қожалық етеді дегенге меңзеп, соған байланысты өзінің жү_мыс күшін сата алмайды деген қағида тілге тиек етіледі. Бұл жағдайда іс жүзінде дербес тауар өндіруші жоқ болғандықтан, жүмыс күші тауар боп табылмайды. Экономикалық өсудің жолдары сараланғанда эрқашанда оның бастауы ресурстардың болуы деп есептелінетін. Елдердің соңғы үш онжылдық ішіндегі экономикалық дамуының элемдік тэжірибесі бүл түжырымды да шайқалта бастады. Қазір бір шикізаты ресурстары жоқ бола түра экономикалық өсуге қол жеткізген елдерді мысал ете аламыз. Сонымен қатар шикізат жэне адам ресурстарының мол қорын иемденетін елдердің экономикалық өсу қарқындары бэсең. Сондайақ бүкіл экономикасының жэне қаржы жүйесінің тұрақтылығымен қамтамасыз етілмеген жағдайда, өндірістің жалпы өнімнің көлемін үдетілген жоғары қарқынмен өсірудің ауыл салдары да болуы мүмкін. Жэне де тауарды қайта өндіру процестерінің, капитал еңбекке қарсы үлғаюына ықпал етіп қана қоймайды, жұмыспен қамту жэне оның категориялары арнайы зерттеулердің тақырыбы болған. А.Смит, А.Маршал, Д.Рикардо, Ж.Б.Сэй сияқты ХІХ-ХХ ғасырдың басындағы эйгілі экономисттер үсынған жүмыспен қамтудың классикалық теориясы нарықтық тепе-теңдік пен нарықтың іштей реттелуі туралы талдауларға негізделген. Бүл арада түтынымдар деңгейі толық қамтылу кезінде өндірілетін өнімді сатып алуға жеткілікті деп есептеледі. Егер түлынымдар деңгейі жеткіліксіз болса, баға мен еңбекақы сияқты тетіктерді іске қосу өндірістің нақты көлемінің, жүмыспен қамтудың, жүмыссыздықтың қысқаруына экеліп соқпайды. Және де экономиканы толық қамтылудан тайдырып жіберетін уақытша жағдайлар қалыптасу мүмкіндігі жоққа
49
шығарылмайды. Бірақ классиктер нарықтык экономиканың іштей реттелу қабілеті толық қамтылу жағдайындағы өндіру деңгейін тез арада өзін-өзі қалпына келтіреді деп сендіреді. Классикалық теорияның негізін қалаушы А.Смит жұмыспен қамту жөнінде: оның көлемі бір жұмысшының еңбекақысының орташа мөлшеріне байланысты анықталады, себебі олардың арасында тікелей байланыс бар, шамамен тыс жоғары еңбекақы төлеу жүмыспен қамтудың толық болмауына, еңбек ресурстарының толық пайдаланылмауына экеліп соқтырады - деп атап көрсеткен. Ол құбылмалы нарықтық механизм табиғи еңбекақыны белгілі бір деңгейде үхтай алады деп есептеді. Еңбекақының едэуір өсуі халықтың, еңбек ресурстарының өсуіне, жүмыс күші ұсынысының ұлғаюына жэне жұмысшылардың арасындағы бэсекелестіктің күшеюіне экеліп соқтырады. Өз кезегінде бү_л факторлар еңбекақының табиғи деңгейінің, табыстың төмендеуіне экеліп соқтырады да соның салдарынан түрғындардың бала тууы азайып, еңбек ресурстарының саны кемиді де нэтижесінде жұмыс күші ұсынысы түседі жэне кэсіпкерлер арасында бэсекелестік күшейеді. А.Смит ілгерлемелі өсу заңдылығына сэйкес келеді жэне еңбекке деген сұраныстың жоғарлау шарты - дейді. А.Смит ілімін жалғастырушы Д.Рикардо еңбектің өзі мен еңбекақы тауар болып табылады жэне өз негізінде табиғи бағамен анықталады да, оның маңайында ауытқиды деген. Құбылмалы реттеушінің эсерінен еңбекақының ең аз мөлшері мен оңтайлы еңбек үсынысының арасында өзіндік тепе-теңдік қалыптасады. А.Маршалдың: еңбек нарығында басымдылық сатушылардан гөрі сатып алушылар жағында жиірек болады, себебі, эрбір жүмыс күшін сатушы оның тек бір данасына ғана қожа- деген сөздері де өте орынды. Жүмыспен қамтудың классикалық теориясын түжырымдай келе мынандай қорытындылар жасауға болады:
1) толық қамту нарықтық экономиканың қалыпты күйі болып табылады. Нарықтық жүйе автоматты өзіндік реттеуші ретінде жүмыспен толық қамтуды өзі қамтамасыз етеді. Нэтижесінде еңбек рыногында пайда болатын қүбылмалы
50
теңсіздіктер жалпы тепе-теңдігін қалпына келтіруге бейім, сол кезде экономикада толық қамтылғандағы өндіріс деңгейі қамтамасыз етіледі;
2) еңбек рыногын, сондай-ақ басқа ресурстар рыногын реттеу өздігінен қосылатын аспаптар арқылы жүзеге асырылып отырады. Тауар рыноктарындағы бағаның түсуі еңбекақының төмендеуіне немесе еңбекақы өзгеріссіз қалса, жүмыссыздықтың пайда болуына әкеліп соқтырады, бірақ жүмыс күшінің үсынысының , оған деген сүраныспен салыстырғандағы өсуі, еңбекақы деңгейінің төмендеуін тудырады, ал бүл енді төмендеген еңбекақы үшін қосымша жүмыс күшін таратуға жағдай жасайды;
3) еңбек ресурстарын толық қамтуға қабілеті өздігінен реттелетін жүмыс күшінің рыногы жағдайында мемлекет еңбек рыногы тетіктеріне араласпауы қажет.
Бүл теория экономикалық нысандарға қатысты бейтарап мемлекет принципін түжырымдады да, жүмыспен қамту саласына мемлекет тарапынан араласпаушылық туралы өз көзқарастарының эділдігін, XX ғасырдың 30-жылдарына дейін нарықты экономика мемлекеттерін үзаққа созылған аса көлемді жүмыссыздық соққысына үшыратқан ¥лы тоқырау келгенге дейін үдайы дәлелдеп келді. Жүмыспен қамту теориясының экономика ғылымдарының белгілі бір саласы ретінде қалыптаса бастауына, көптеген елдерде жүмыссыздықтың орасан зор өсуін туғызатын ¥лы тоқырау түрткі болды. Бүған дэл осы жылдары басылып шыққан, ағылшын экономисі Дж.М.Кейнстің басты еңбегі Жүмыспен қамту бола алады. Дж.М.Кейнс экономикалық теорияның классикалықтан өзгешелігі, ол нарықтық экономика мен жүмыспен қамтуды талдауда жэне реттеуде түбегейлі жаңа көзқарасқа сүйенеді. Кейнсшілдіктің негізгі нарықтық экономикада толық қамтылуды қамтамасыз ететін жүмыспен қамтудың автоматты тетігі жоқ екендігі туралы қағида. Бүл ілімде жүмыспен қамтудың классикалық теориясындағы баға мен еңбекақы икемділігі мен пайыз қойылымдарының ауытқулары, нарықтық экономикалық толық қамтылуды қамтамасыз ете алатындай автоматты реттеу тетіктері деген түжырымы жоққа шығарылады. Кейнс бойыеша жүмыспен

51
қамту деңгейін күтілетін тұтыну шығындарынан жэне болжанатын капитал салымдарынан қалыптасатын тиімді сүраныс динамикасы анықтайды. Дж.М.Кейнстің теориялық тұжырымдамасының басты мэселесі, оның ойынша, адамдар көбінесе табыстары өскен сайын тұтынымдарын да өсіруге бейім, бірақ бүл табыстың өсу мөлшеріне толық сэйкес емес дейтін түжырымнан туындайтын негізгі психологиялық заң арқылы анықталатын тұтыну бейімділігі мен сақтау бейімділігі арасындағы функциялық байланысты табу. Дж.М.Кейнс инвесторларды көбейту -өндіріс пен түтынудың, сүраныс пен ұсыныстың араларындағы үзілісті жеңудің ғана емес, сонымен қатар өндірістің қажетті деңгейіндегі өсуіне сэйкес толық қамтылуды қамтамасыз етудің, яғни жүмыссыздықты жоюдың да басты қүралы деп есептеген. Бұндай байланыстың бар екендігіне классиктер назар аударғанын атап көрсеткен жөн. Мысалы: А.Маршал заттық капиталдың өсуі оны пайдаланудың жаңа салаларына жол салуға итермелейді, бұл қол еңбегіндегі қамтылу ауқымын кездейсоқ тартылып жіберуі мүмкін болғанымен де, тұтастай алғанда қол еңбегіне жэне өндірістің басқа факторларына деген сұраныстың айтарлықтай өсуіне экеледі, - деп атап көрсеткен. Дж.М.Кейнс пен классиктер арасында айтарлықтай келіспеушілік жоқ. Бірақ жұмыспен қамту мэселелерін шешуге келгенде, Кейнс теориясы инветицияға бейімділікті арттыру үшін капиталдың шектік тиімділігін қамтамасыз ету қажет, сондықтан да, мемлекет қарыз пайызын төмендету барлығы да деп жазады, осыған байланысты: Біздің талдауымыздың түпкі мақсаты қамтылу көлемін не анықтайтындығын табу, - деп тұжырымдайды. Кейнсше реттелудің жеңілдетілген схемасы мынадай: пайыздың төмендеуі - пайда мөлшерінің өсуі -инвестицияға бейімділіктің артуы - өндірістің кеңеюі - толық қамтылу -үсыныс пен сүраныстың жалпы теңесуі-күйзелісті жою. Кейнсшілдік концепцияға сэйкес бүл схема мультипликатор принципіне негізделген. Бү_л пайда өсімінің, жүмыспен қамтудың жэне тұтыныстың инвестициялар өсімімен салыстырғандағы еселеп артуы дегенді білдіреді. Мультипликация принципінің мэнісі белгілі бір бастапқы жүмсалымның еселенген немесе көбейтілген
52
пәрменімен эсер ету идеясында. Бұндай процестерді реттеуде Кейнс теориясы классикалық көзқарастардан бүтіндей өзгеше. Егер классиктер экономикалық тепе-теңдік жэне өздігінен реттелу теориясына сүйенсе және осыған байланысты мемлекеттің араласпау саясатының қажеттілігін таныса, кейнсшілдік керісіншілер керісінше пайыз қойылымының, баға мен еңбекақы сэйкестігінің өздігінен реттелу тетігін жоқка шығарған. Бүдан шығатын қорытынды, төмендеу бағытындағы жиынтық сұранысының тұрақсыздығы мен бағаның икемсіздігі дегеніміз - нарықтық экономикадағы жүмыссыздықтың ұзақ уақыт бойына өсуінің жэне сақталуының мүмкіндігіне әкеледі. Сондықтан да Кейнс теориясында инвестициялармен қатар жиынтық сү_ранысқа жэне оны реттеуге бағытталған мемлекеттің белсенді макроэкономикалық саясатының қажеттілігіне баса назар аударылады. Кейнстің экономикалық теориясының негізгі қағидасы тазартылған түрде капитализмнің дағдарыс жоқ жэне толық қамтылу жағдайында да кэсіпкерлерді өнімнің қажетті көлемін өндіруге итермелейтіндей түтынымдардың жиынтық көлемін өндіруге итермелейтін тұтынымдардың жиынтық көлемін өздігінен қамтамасыз ететін тетігі болмайды деген түжырымынан тү_рады. Түтастай алғанда Кейнстің экономикалық теориясы мына қағидаларға негізделеді:
- нарықтық экономикада жұмыспен толық қамтудың кепілі болатын рыноктың өздігінен реттелу тетігі болмайды;
- тауарға деген жинақталған сүраныс пен жинақталған үхыныстың тепе-теңдігіне көлемді дағдарыс пен жаппай жүмыссыздық жағдайында да қол жеткізуге болады;
- баға мен еңбекақы мөлшері икемді сипатқа ие емес, сондықтан олар толық қамтылуды қамтамасыз етуге жол ашатын рынок реттегіші бола алмайды;
- мемлекет жүмыспен қамтуға қолдау көрсету мақсатында экономикаға қажетті ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Еңбек рыногының жалпы сипаттамасы
Еңбек рыногының қызметі
Экономикалық ресурстар
Экономикалық ресурстар түсінігі
Экономикалық ресурстар және өндіріс факторлары
Материалдық қажеттілік және экономикалық ресурстар
Қазақстандағы жұмысбастылық мәселелері және еңбек рыногының жағдайы
Фольклордың басқа жанрларындағы еңбек көрінісі
Қаржының басқа экономикалық категориялармен байланыс
Сақтандыру рыногының теориялық негіздері
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь