«Сезікті мен айыпталушының процесуалдық жағдайы»


Кіріспе
1. Тарау. Тергеу барысында оқиға болған жерді қарауы

1.1. Оқиға болған жерін қарастыру
1.2. Оқиға болған жердің түсінігі
1.3. Оқиға болған жерде криминалистикалық
зерттеудің түсінігі
2. Тарау. Криминалисттік зерттеу әдістері
2.1. Криминалистік зерттеу әдістері, тәсілдері, құралдары және оның нәтижелерін тіркеу
2.2. Зерттеудің техникалық әдісі
2.3. Табылған іздердің тіркеу нәтижелерін зерттеу және алудын әдісі
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Қазақстан Республикасы өз егемендігін алып, егеменді, тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін әлеуметтік - саяси және экономикалық заңдарды өзгерту қажеттігі туындайды. 1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасы Конституциясында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, әлеуметтік зайырлы жөне құқықтық мемлекет құру жолына түскенін мәлімдеді. Сондықтан бұрынғы Кеңестер Одағының қылмыстың іс жүргізу заңын толық түрде қабылдау мүмкін емес еді, және бұл біздің мемлекет бағыт алған құқықтық саясатқа да сай келмейтін еді. Сондықтан қылмыстық іс жүргізу заңында қажетті реформалар, яғни өзгертулер қабылдауы қажеттігі туындады. Осы себептерге байланысты 1997 жылы 13 желтоксанда Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексі қабылдап, ол 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап өз күшіне енгізілді.
Қылмыстық іс жүргізу қүқығын жаңа кезеңге сай дамыту және қалыптастыру біраз уақытты талап етеді және Қазақстан Республикасы Конституциясында көрсетілген конституциялық құқықтарды сақтау белгілі бір талаптар жүйесін қалыптастыруды қажет етеді. Мұндай талаптарға мына төмендегілерді жатқызуға болады:
1/ Қылмыстық іс жүргізу заңдарын Конституцияға сәйкес пайымдау және творчестволық сипатта дамыту.
2/ Қазақстан Республикасында адам құқығын барынша сақтауды жүзеге асыру, қылмыстық іс жүргізу заңдарына сәйкес заңдылықты сақтай отырып, ол құқықтардың қорғалуын қамтамасыз ету.
3/ Қылмыстық іс жүргізудегі жеке, жеке жариялы, жариялы айыптау институттарын дамыта отырып, олардың қаралу мерзімдерін бұзуға жол бермеу және прокуратура органдарының қадағалау функциясын жүзеген асыруына ықпал ету.
4/ Қылмыстық іс жүргізу құқығы саласында, басқа құқық салаларымен қатар демократизм, кінәсіздік презумпциясы, азаматтардың заң алдындағы теңдігі және тағы да басқа принциптерді өз деңгейінде дамыту.
5/ Жіберілген қателіктерді болашақта қайталамау және болдырмау мақсатында оларға зерттеу жүргізіп, оларды қолдану тәжірибелерін кең көлемінде іс насихаттап,
жинақталған тәжірибелер арқылы қылмыстық іс жүргізу заңдарын бұзуға жол бермеуді іске асыру.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 ж.
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, Алматы, 2002 ж.
3. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, Алматы, 2002 ж.
4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне түсіндірме, Алматы, 2003 ж.
5. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, Алматы, 2001ж.
6. Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексі, Алматы, 2002ж.
7. Қазақстан Республикасының Заңы «Қылмыстың жасалуына сезіктілер мен айыпталушыларды күзетте ұстаудың тәртібі мен шарттары туралы», 30 наурыз 1999ж.
8. Қазақстан Республикасының Заңы «Қылмыстық процеске қатысушы адамдарды мемлекеттік қорғау туралы », 5 шілде 2000ж.

Қосымша әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу құқығы. Б.Төлеубекова, Алматы, 2000 ж.
2. Заң газеті, 2/Х-2002 ж.
3. Подозреваемый в Советском уголовном процессе. С.Бекешко, 1979 г. г.Минск.
4. Право подозреваемого. В.Совицкий, Алматы, 1990 г.
5. Расширить условия признания лиц подозреваемым И.Лисогор, М., 1998 г.
6. Тергеу әрекетінің тактикасы. С.Еркенов, С.Султанов, Алматы, 2002 ж.
7. Қазақстан Республикасының қылмыстық қүқығы, Алматы, Ағыбаев А., 1999 ж.
8. Субъект преступления по уголовному праву. С.Молдабаев, 2002 г., Алматы,
9. Қылмыстық құқық. С.Рахметов, Е.Алауханов, Алматы, 2001ж.
10. Адвокат по уголовном и гражданском процессах. О.Арсентьев, Кустанай, 1998 г.
11. Уголовная ответственность несовершеннолетних. Журнал правовая инициатива, № 1, 1998 г.
12. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 ж. 2-сәуірдегі «Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары және олардың қоғамға қарсы іс- әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот практикасы туралы " № 6 нормативті қаулысы. Егеменді Қазақстан газеті, ІЗ/У-2002 ж.
13. Санаға сілкініс, тәрбиеге серпіліс қажет. Ж.Кәрібайулы, Егеменді Қазақстан газеті, 26/1У-2002 ж.
14. Участники уголовного процесса, Москва, 1997 г., Р.Рахунов.
15. Словарь основных уголовно-процессуальных понятий и терминов. Б.Толеубекова, Караганда, 1999 г.
16. Жасөспірімдер тәрбиесі мектептен бастау алады. Егеменді Қазақстан, 2002 ж.
17. Қылмыстық құқық, Алматы, 1998 ж., Е.Қайыржанов.
18. Уголовный процесс Республики Казахстан Т.Сарсенбаев, А.Хан, Астана, 2000 г.
Казахстан
19.Уголовное право Республики Казахстан, Г.Поленов, Алматы, 1999г.
20. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу құқығы, Б. Төлеубекова., Қ. Қапсәләмов., Б. Шынарбаев., Д. Бекішев, Алматы, 2002ж.
21. О сущности дознания и органа дознания ( Проблемы предварительного следствия и дознания: Сб. Науч. Тр. ), Мачковский Г.И. Москва 1987г.
22. Алдын-ала тергеудің аяқталуы , А. Ағыбаев., Е. Алауханов Алматы, 2004ж.
23. Алдын-ала тергеуді тоқтата тұру, Л.М. Репкин В. 1971г
24. Учебник уголовного процесса (Отв. Ред. А.С. Кобликов ) Москва, 1987г.
25. Уголовный процесс, под. ред. Божьева В.П. Москва, 1989г.
26. Агафанов П.Н. Порядок судебного разбирательства по уголовному делу. М.1985.
27.Загорский Г.Н. Судебное разбирательство по уголовному делу. М.1985.
28.А.М.Дворянский. Организация и методика работы прокурора судебных стадиях уголовного судопроизводства. М.1996.
29.Пастухов М.И. Реабилитация невиновных. Основы правового института. Минск 1993.
30.Короневский Ю.В. Государственные обвинение в в условиях судебной реформы. М.1994.
31. Леви И.А. и др., Получение и проверка показаний следователем. Справочник. 1987.
32.Барабаш С.А., Володина М.М. Прекращение уголовных дел по нереабилитирующим основанием в стадии предварительного расследования. Томск,1986.
33.Белозеров Ю.Н., Юфимевич С.П. Обвинительное заключение в уголовном процессе. М.1982.
32.Божьев А. Прекращение дел на досудебных стадиях. //Россия. Юстиция. 1986. №5. С.21-22.
33.Быков В. Основание приостановления производства по уголовному делу.// Россия. Юстиция. 1995. №3. С. 15-16.
34.Шимановский В.Сроки содержания под стражей на предварительном следствии. Порядок исчисления и продления// Законность 1995г. №3 с.16
35.Ознакомление с материалами уголовного дела. // Законность. 1994. № 10. С.48-50.
36.Пашкевич П.Ф.Свидетельские показания:вопросы обеспечения правдивости и рационального использования // Вопросы осуществления правосудия по уголовным делам. Калининград,1984.
37.Михайленко А.Р.Роль потерпевшего и свидетеля в обеспечения законности на предварительном следствии//Укрепленные законности предварительного расследования в условиях перестройки.Сборник научных трудов. Волгоград., 1990.С.113.
38.Вышинский А.Я. Теория судебных доказательств в советском праве. М.,1950. С.276.
39. Рахунов Р.Д. Участники уголовно-процессуальной деятельности. М.,1961. С.179.
40.Голунский С.А.Вопросы судопроизводства и судопроизводства в новом уголовно-процессуальном законодательстве. М.,1969. С.80.
41.Болотин С.В. Орган дознания в системе уголовно-процессуальных правоотношений: Дис., д.ю.н. , М.,1990.стр.38.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... .3

1. Тарау. Тергеу барысында оқиға болған жерді
қарауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

1.1. Оқиға болған жерін қарастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1.2. Оқиға болған жердің түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

1.3. Оқиға болған жерде криминалистикалық
зерттеудің түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

2. Тарау. Криминалисттік зерттеу әдістері ... ... ... ... ... .27

2.1. Криминалистік зерттеу әдістері, тәсілдері,
құралдары және оның нәтижелерін тіркеу ... ... ... ... ... ... ... ... .27

2.2. Зерттеудің техникалық әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37

2.3. Табылған іздердің тіркеу нәтижелерін зерттеу
және алудын әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44

Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

Кіріспе

Қазақстан Республикасы өз егемендігін алып, егеменді, тәуелсіз
мемлекет болғаннан кейін әлеуметтік - саяси және экономикалық заңдарды
өзгерту қажеттігі туындайды. 1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Республикасы
Конституциясында Қазақстан Республикасы өзін
демократиялық, әлеуметтік зайырлы жөне құқықтық мемлекет құру жолына
түскенін мәлімдеді. Сондықтан бұрынғы Кеңестер Одағының қылмыстың іс
жүргізу заңын толық түрде қабылдау мүмкін емес еді, және бұл біздің
мемлекет бағыт алған құқықтық саясатқа да сай келмейтін еді. Сондықтан
қылмыстық іс жүргізу заңында қажетті реформалар, яғни өзгертулер қабылдауы
қажеттігі туындады. Осы себептерге байланысты 1997 жылы 13 желтоксанда
Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексі қабылдап, ол 1998
жылғы 1 қаңтардан бастап өз күшіне енгізілді.
Қылмыстық іс жүргізу қүқығын жаңа кезеңге сай дамыту және қалыптастыру
біраз уақытты талап етеді және Қазақстан Республикасы Конституциясында
көрсетілген конституциялық құқықтарды сақтау белгілі бір талаптар жүйесін
қалыптастыруды қажет етеді. Мұндай талаптарға мына төмендегілерді жатқызуға
болады:
1 Қылмыстық іс жүргізу заңдарын Конституцияға сәйкес пайымдау және
творчестволық сипатта дамыту.
2 Қазақстан Республикасында адам құқығын барынша сақтауды жүзеге
асыру, қылмыстық іс жүргізу заңдарына сәйкес заңдылықты сақтай отырып, ол
құқықтардың қорғалуын қамтамасыз ету.
3 Қылмыстық іс жүргізудегі жеке, жеке жариялы,
жариялы айыптау институттарын дамыта отырып, олардың қаралу мерзімдерін
бұзуға жол бермеу және прокуратура органдарының қадағалау функциясын
жүзеген асыруына ықпал ету.
4 Қылмыстық іс жүргізу құқығы саласында, басқа құқық салаларымен
қатар демократизм, кінәсіздік презумпциясы, азаматтардың заң алдындағы
теңдігі және тағы да басқа принциптерді өз деңгейінде дамыту.
5 Жіберілген қателіктерді болашақта қайталамау және болдырмау
мақсатында оларға зерттеу жүргізіп, оларды қолдану тәжірибелерін
кең көлемінде іс насихаттап,
жинақталған тәжірибелер арқылы қылмыстық іс жүргізу заңдарын бұзуға жол
бермеуді іске асыру.
Бітіру жұмыста қарастырылып отырған жұмыстың мазмұны адам өлтіру
қылмыстық істері бойынша дәлелдеу процесіне арналған.
Бітіру жұмыстың мазмұны төрт тараудан тұрады. Бірінші тарауныда Оқиға
болған жерде криминалистикалық зерттеудің түсінігіне көңіл
бөлінген. Әртүрлі жағдайларда кісі өлтіруді тергеудің кримналистік
ерекшекліктері жан-жақты ашып көрсетілген.
Тақырыпты зерттеу барысында қоғамға және тұлғаға қауіпті кісі өлтіру
қылмысын тергеу, дәлелдеу ерекшеліктеріне көңіл бөлген. Қылмыстық істерді
тергеу кезінде теориялық нұсқаулар, тәсілдердің, іс-қимылдардың жүргізілу
маңызын көрсеткен. Кісі өлтірудің криминалистік сипаттамасы, осы қылмысқа
байланысты қылмыстық істің қозғалуы және бастапқы тергеу әрекеттерін
жүргізу тәртібі баяндалған.
Әсіресе қоғамға және тұлғаға қауіпті кісі өлтіру қылмысын тергеу,
дәлелдеу ерекшеліктеріне көңіл бөлуіміз қажет.

1. ТАРАУ

ТЕРГЕУ БАРЫСЫНДА ОҚИҒА БОЛҒАН ЖЕРДІ ҚАРАУЫ

1.1. ОҚИҒА БОЛҒАН ЖЕРІН ҚАРАСТЫРУ
Оқиға жерін қарастыру дегеніміз – оқиға жеріндегі жағдайды анықтау,
кабылдау, зерттеу және бекітуден, материалды объект қасиетінен және
белгілерінен тұратын тергеудің жедел әрекеттері. Оның мақсаты – болған
жағдайдың сипатын, қылмыскер тұлғасын, қылмыс себебін және қылмысты шешу
барысында қарастыруды қажет ететін басқа жағдайларды анықтау.
Оқиға жерін қарастыру, әдетте тергеудің басқа әрекеттерімен, сонымен
қатар жедел және ұйымдастырушылық шараларымен үйлеседі, онымен параллельді
немесе ол аяқталғаннан кейін тез арада жүзеге асырылады.
Ол әрекеттер мен шаралардың қатарына жатқызуға болады:
• полиция қызметкерлеріне тапсырма және нұсқау беруді;
• алкогольді улану жағдайын, денсаулық жағдайын анықтау үшін
азаматтарды медициналық мекемелерге жолдауды;
• қылмысты ашу және қылмыскерді тұтқындау үшін көпшілікті
араластыруды;
• ізін суытпай қылмыскерлерді іздеуді;
• криминалдық тіркеуді қолдану және жүргізу шегінде зерттеу
жүргізуді;
• мәйітті медициналық зерттеуге жіберуді;
• тергеу эксперименттерін жүргізуді;
• куәләндіруді;
• тінту және алу жүргізуді;
• куәларды, жәбірленушіні, күдіктілерді және айыптыларды сурастыруды;
• Әділет Министрлігінің Сот сараптау орталығында әртүрлі
сараптауларды тағайындау мен жүргізуді;

Оқиға жерін қарастырудың негізгі принциптеріне жатады: заңдылығы, дер
кездегі, толықтығы, жоспарлығы, объективтілігі.
Заңдылығы, қарастырылатын әрекет қылмыстық процестік кодекстің
негізінде және соған сәйкес жүргізілуді талап етеді.
Дер кездігін, тергеуші және қараудың басқа қатысушылары оқиға болған
жерге кейінге қалдырмай шыққанда қарастырғанды жүзеге асырады. Тек осы
жағдайда ғана заттай дәлелдердің жойылуына жол бермей, іздердің және
заттардың максимальді санын айқындап, зерттеп және бекітуге болады.
Оқиға жерін толық қарастыру дегеніміз тергеу қылмысына қатысты, оқиға
болған жердегі барлық іздер мен заттардың айқындалуы, зерттелуі және қарау
протоколында және хаттамасында бекітілуі.
Қараудың жоспарлығы дегеніміз оқиға жеріндегі тергеушінің танымдық
әрекеттерінің ретін дұрыс анықтау.
Оқиға жерін қараудың объективтілігі дегеніміз тергеуші анықтаған
болжамға сай немесе сай болмауына байланыссыз іздер мен заттарды зерттеу.

Оқиға болған жерді қарастыруды ұйымдастыру.
Оқиға болған жерді қарастыру үшін шығуға дайындықты қамтамасыз ету.
Оқиға болған жерді қарастырудың іс шалалыған және оны жүргізудің
нәтижелігінін қамтамасыз ету үшін, кезекшілікке түсетін тергеушіге қажет:
1. аудандығы (қала, облыстаға) тергеушелердің, полицияның шұғыл
қызметкерлерінің экспрерт-криминалистердің, сот-медицина
эксперттерінің кезекшілігін ұйымдастыру жүйесімен танысу;

2. Ішкі істер органдардың аудандық бөлімінде немесе қаланың
(облыс) сәйкес кезекші бөліміндегі шұғыл қызметкерлердің
қайсысымен оқиға болған жерді қарастыру үшін шығу керектігін,
осы әрекетті жүргізу үшін олардың дайындығын айқындау қажет;
3. Қарау кезінде қажет болатын әртүрлі мамандар тізімін
(кезекшілік жүргізіп жатқан жерде), олардың мекен-жайын және
телефон нөмірін, сонымен қатар аймақтың картысын (қала
жоспарын)тексеру қажет.
4. Алыс жерлерге шыққанда және түңгі уақытта қарау кезінде
айғақтаушы ретінде кімді шақыруға болатындығын алдын-ала
анықтау шұғыл қызметкерлерге тапсырылады;
5. Оқиға болған жерді қарастыру кезінде қолданылатын негізгі
ғылыми-техникалық заттардың жағдайын тексеру керек;
а) тергеу портфелінің (чемоданының) жинақталуын;
б) тергеу портфеліндегі химиялық реактивтердің және оған
қосымша арнайы жиынтықтын жағдайын (қол іздерін анықтау үшін арналған
ұнтақтар мен гипстің құрғақтығы, оқталған йод түтігі);
в) фото – видео – кинотехниканың бүтіндігін және кешенділігін;
г) жарықтандырғыштардың болуы және бүтіндігін;
д) табылған заттарды, іздерді, басқа да заттай дәлелдеулерді
орап-буу үшін арналған заттардың болуын (полиэтиленті қаптар және сүлгілер,
тығыз қағаз, шпагат, қақпағы бар шыны банкалар, арнайы заттар).
6. Лас жағдайларда жұмыс жүргізу үшін арнайы киімнің (кезекшілік
жүргізіліп жатқан жерде) болуы (комбинезон; плащ, жеңге
киетін, резеңке етік, клеенкалы алжапқыш, резеңке қолғаптар).
7. Оқиға болған жерге шығу үшін арналған көліктің болуы және оның
дайындығын тексеру, арнайы жылжымалы криминалистикалық
лабораторияны шақыру мүмкіндігін анықтау.
Шығуды қажет ететін оқиға туралы ақпаратты қабылдағаннан кейін,
тергеушінің міндеті:
1. Хабарлаған адамнан білу керек: не болғанын, оқиға болған жерде
полиция қызметкерінің қайсысы бар екенін,орналасқан жерін,
тергеушінің тез арада келуі қажет па екенін;
2. Оқиға болған жерді қорғау бойынша шаралар қолданды ма екенін
анықтау, болмаса оқиға болған жердегі немесе аудандағы
міндетті тұлғаларға қорғауды ұйымдастыру бойынша нұсқау беру;
3. Қарауға қатысу үшін қажетті шұғыл қызметкерлерді, сонымен
қатар басқа мамандарды (сот медицинасы жағынан маман, ІІМ
шұғыл-криминалистика бөлімшесінің қызметкерлері) шақыру.
4. Егер оқиға жері тұрғыны аз ауылда орналасса немесе шығу
қажеттілігі түнгі уақытта болса (соған байланысты
айқындаушыларды табу қиын) айқындауышыларға қойылатын
талаптарға сәйкес айқындаушыны тергеушінің кезекшілік орнына
жақын тұратын жерден табу керек.
5. Тергеу бөлімінің бастығына оқиға болған жерді қарастыратыны
түралы хабарлап, қылмыстық іс қозған жағдайда оны кім
қабылдайтыны туралы мүмкіндігінше анықтау қажет.
6. Оқиға болған жерге шығу барысында міндетті түрде тергеу
портфелін (чемодан) және фотокомплект алу керек.

Тергеуші оқиға болған жерге келгендегі әрекеті:
1. Оқиға жеріне келген уақыты тіркеу;
2. Жәбірленушіге көмек көрсету үшін шаралар қолдану
3. Соңғы оқиғаларды жою бойынша жедел шараларды қабылдауға қатысу (өрт
сөндіру, құнды мүлікті сақтау);
4. Оқиға жері күзетімтінін тексеру. Қажет болса күзетті ұйымдастыру,
оның жүзеге асырылуы бойынша қосымша нұсқауларды күту;
5. Оқиға жерінен барлық бөтен адамдарды шектеу;
6. Тергеушімен бірге келмеген болса айғақтаушыны шақырту, оның
аңықтаушыға койылатын талаптарға сай екендігін тексеру;
7. Қажет жағдайда оқиға жеріне қарастыру барысында алынған
мәліметтерді таратуға болмайтыныдығы туралы айғақтаушыға ескерту
керек;
8. Оқиға жеріндегі полиция қызметкерлерінің мәліметіне және анық
көргендердің (жеке-жеке)айтуына негіздеге отырып оқиға туралы және
оған қатысқан тұлғалар туралы қысқаша мәлімет алу керек;
Анық көргендерді жеке-жеке сұрастырғанда диктофон қолдануға болады.
Оқиға жерін қарастырудың алдында айғақтаушылардың қатысуын қамтамасыз ету
керек.
Айғақтаушы ретінде шақыртуға болмайды:
1. Кәмелет жасына толмағандарды;
2. Заң қорғаушы ұйымдарының қызметкерлерін және тергеушінің қоғамдық
көмекшілерін;
3. Табиғи кемшілігі бар адамдарды, яғни айғақтаушы міндетін атқаруға
кедергі болса (көруі, естуі нашар);
4. Психикалық сапасы бойынша жарамсыздарда (эмоциональді турақсыз);
5. Сауаты аз адамдарды;
6. Айыбын өтеушілерді (мысалы, бұзақылық, алып-сатарлық);
7. Берілген аймақта турақты турмайтындарды (қажет болған жағдайда
сотқа шақыру қиындайды).
Қарау кезінде айғақтаушылар әркезде тергеушінің қасында болу керек және
тергеу әрекеті кезінде анықталғашының барлығын зерттеу керек.
Қажет болса, айғақтаушылар оқиға жерін қарау барысында анықталған
мәліметтерді таратпауына міндетті ететін қолхатпен алдын ала танысып қол
қояды. Осы кезде мәліметтерді таратқаны үшін 355 УК РК бойынша қылмыстық
жауапкершілік туралы ескертіледі.
Қарау барысында маман:
1. Өз білімін және тәжірибесін қолдана отырып дәлелдерді табу,
тіркеу және айғақтау үшін тергеушіге көмектеседі.
2. Дәлелдерді анықтаумен, табумен және тіркеумен байланысты
жағдайларға тергеушінің нащарын әрекетін түсіндіреді.
Жоғарыда аталған дайындық шараларын жүзеге асырғаннан кейін тергеуші оқиға
жерін жалпы қарайды, оның мақсаты:
1. Қаралатын территорияның шекараларын анықтау;
2. Қараудың басты нүктесі туралы сұрақты шешу;
3. Оқиға жағдайын зерттеудің ретті әдісін анықтау;

4. Оқиға жерін қарауға қатысатын шұғыл қызметкерлердің санын өсіру
қажеттілігін анықтауң (олардын келуі үшін шаралар қолдану);
5. Үлкен территорияны зерттеу туралы сұрақты шешу және қажет болса
қоғам өкілдерін шақыру (жоғары оқу орны және техникумда
оқиғандарды, жоғарғы сынып оқушыларын).
Оқиға жерін қарау барысында бағдарлаушы және шолушы съемка жасайды.
Жалпы шолу процесі кезінде алынған мәліметтерге байланысты тағайындалады:
1. Өндірістер мен ұйымдардың бөлмелерін және территорияларын
қарайтын жағдайда өкілдерді шақырту;
2. Кеңесі және техникалық көмегі қажет болатын жағдайда, егер
тергеушімен бірге келмесе арнайы мамандарды шақыру үшін
шаралар қолдану.
Заңға сәйкес, оқиға жеріндегі мәйіттің сыртқы қараулына сот медицинасы
аймағындағы арнайы дәрігер маман қатысады, ал оның қатысуы мүмкін емес
болса – міндетті түрде басқа дәрігер қатысуы қажет. Одан басқа әрдайым мына
саладағы мамандар шақырылады:
а) Көлік, темір жол және әуе жол оқиғалары бойынша қарайтын маман;
б) Техника қауіпсіздігі ережелерін бұзу қылмысын қарау бойынша маман;
в) Көлік заттары, сындыру қаруы, аяқ іздерінің (аяқ киім) саны көп
болған оқиға жерін қарау маманы;
г) Киноға түсіру және видеозапись жасау, іздеу заттарын қолдану,
заттай дәлелдерге алдын-ала зерттеу жүргізу.

3. Егер қарау барысында күрделі тактикалық және техникалық
сұрақтарды шешу қажет болса, кеңес және техникалық көмек
көрсету үшін криминалистті шақыру;
4. Автокөлік шақыру үшін және арнайы техникалық заттарды
жеткізу үшін шаралар қолдану;
5. Тергеушінің жұмыс орны тиімді жабдықталуы үшін шаралар
қабылдау (қол хатты қайда және неде жазатыны, қарауға
қатысатындардын жеке заттарын және анықталған объекттерді
қайда орналастыратына, жеткілікті жарықтанумен қамтамасыз
ету, қол жуу үшін арналған су және т.б.). Оқиға жерінде
темекі тартуға жол бермеу. Темекі тартуға, қоқыстарға
(қажет емес парақтар, қалдықтар) арналған орынды белгілеу.
6. Егер оқиға жеріне кинологпен қызметтік іздестіру ит болса,
оны қолдану мүмкіндігін анықтау (бұл сұрақ қарау алдында
шешіледі);
7. Шұғыл оперативті шараларды жүргізу туралы полиция
қызметкерлеріне тапсырма беру.
Тергеушінің нұсқауы бойынша полиция қызметкерлері орындауға міндетті
тапсырмалар
Тергеушінің тапсыруымен полиция қызметкерлері келесі әрекеттерді
орындайды:
а) оқиға жерін күзету, бөтен адамдарды қатыстырмау;
б) жәбірленушіге көмек көрсету және оқиға салдарын жою;
в) ізін суытпай қылмыскерлерді аңду және тұтқындау, шектеу шараларын
жүргізу;
г) қызметтік іздестіру итін қолдану;
д) азаматтармен әнгімелесу, көргендерді және басқа қуәларді оқиға
туралы сұрастыру жолымен алғашқы ақпаратты алу;
е) тергеушіге қажетті мәліметтерді алу үшін қылмсыстық тіркеу
берілгендерін қолдану;
ж) жасалған қылмыс және қылмыскерлердін белгілері туралы полицияның
басқа бөлімшелеріне, қажет жағдайда Ұлттық қауіпсіздік комитетіне кеден
бекеттеріне ақпарат беру;
з) жасырылған қылмыскерлерді іздестіру;
и) танымаған мәйіттін танылуы үшін шаралар қолдану;
к) оқиға жерін қарау кезінде тергеушіге басқұа көмек көрсету;
Оқиға жерін қарастыру барысында куәларды анықтау
Оқиға жеріндегі полицияның оперативті қызметкеріне тапсырылатын бастапқы
маңызды әрекеттердің бірі – куәларды табу;
а) оқиға жеріндегі;
б) оқиға жерінен кеткен;
в) оқиға берілгендеріне байланысты куз бола алатын тулғалар;
Оқиға жерінің қаралатың шаралары
Оқиға жерінің қаралатын шекаралары алғашқұы кезде шолу барысында
анықталады, кейінен оларды бекітеді және кеңейтеді. Шекараларын бекітіп,
тергеуші жоспарға сай, маңызды заттарды және іздерді анықтау мақсатында
барлық жерлерді және бөлмелерді зерттейді.
Оқиға жерінің қаралатын шекараларына жатады:
1. Зерттелініп жатқан жағдай болған немесе заттай дәлел сипатты бар
іздер мен заттарды анықтаумен байланысты жер.
2. Қылмыс жасаудың алдында қылмыскер болған аймақ немесе бөлме
(мысалы, құрбанын күткенде);
3. Қылмыскердің оқиға жеріне келу және кету жолдары;
4. Зерттелініп жатқан қылмысқа қатысы бар іздермен заттар бола алатын
басқа бөлмелер мен аймақтар. (Мысалы, нәтижесінде жұмысшы қайтыс
болған электрді қасқан басқару пульті)
Қаралған кезде тергеу жұмысы үшін мәні бар бірде-бір мекенді немесе
бөлмені, бірде-бір затты немесе ізді көру алаңынан қалдырмау керек.
Оқиға жеріндегі объекттерді қарау кезеңі
Қарауды орталықтан бастайды, яғни тергеу жұмысы үшін мәні бар заттар
мен іздердің ең көп саны жинақталған жер (мәйіт, бұзу жері және т.б.)
Қарауды шеттен бастайды егерде:
1. Оқиғаның орталық жері анықтамаса (мысалы, дене жарақаты немесе
өлтіру әрекеті кезінде жәбірленушіні ауруғанаға жібергенде,
оқиға жерінің әртүрлі орнында күрес, қан іздері, сынған мүлік
және т.б. анықталады)
2. Орталықта орналасқан іздердің жойылу қаупі болмай, шеткері
орналасқан іздердің жойылу мүлкіндігі болса. (мысалы, дүкенді
тонау кезінде орталық ретінде бүтіндікті бұзу орны,
күзетшілердің іздері, орталықта орналасқан заттар сақталып,
шеткеріде – дүкен айналасында орналасқан – аяқ іздері,
көліктер, киімдер және т.б. заттай дәлелдер кез-келген
уакытта жоғалуы мүмкін).
3. оқиға жерінің орталығына жақындаған сайын шеткеріде орналасқан
іздер жойылуы мүмкін болса (мысалы, мәйіт тар коридордын
соңында жатса, ал коридор басының еденіндеәртүрлі іздер мен
заттар болса)
Қарау кезінде тергеуші оқиға жеріне келгенге дейін өзгертілген жағдайларды
ескеруі қажет.
Бүл өзгерістер мыналардың нәтижесінде пайда болуы мүмкін:
а) қылмыскер және басқа да қызығушылық танытқандар;
б) оқиға жерінде бола қалған тасқа түлғалар;
в) оқиға жеріне тергеушіден бұрын келген оперативті
қызметкерлер (мысалы, полиция қызметкерлері, өрт сөндірушілер)
Өзгерістер сонымен қатар табиғи күштердің (жаңбыр, жел) немесе жануар,
кептер, шіркейлердің әсерінен болуы мүмкін.
Оқиға жерін қарастыру кезінде болжамдарды шығару және тексеру
Оқиға жеріне қарастыру кезінде тергеуші куәлардың айтқанына, қоғам
өкілдерінің ақпараттарына және анықтау органдарының берілгендеріне сүйене
отырып, ненің болғаны туралы өз болжамын шығарады:
- оқиға (мысалы, кісі өлтіру, өзін-өзі өлтіру, төтенше жағдай).
- қылмыс жасаған адамдар.
Оқиға жерін қарастырған кезде анықталған келеңсіз жағдайлар
Келеңсіз жағдайлар дегеніміз тергеу кезінде анықталған, тергеушінің
болжағаны немесе нақты тұлғалардың түсіндірген болжауларына қарсы болатын
жағдайлар.
Оқиға жерін қарастыру кезінде анықталатын бұл жағдайлар кісі өлтіруде
(мәйіт орналасуы мен оныңң денесі және киімдеріндегі қайталанған жерлердің
бағыты сәйкес келмеуі, лас жерде жатқан мәйіт аяқ киімінің табанының лас
болмауы), тонауда (бөлменің ішінен жасалған бұзып-сындыру), көлік
қылмыстарында (дененің зақымдалуы көп болса да мәйіт астында қанның
болмауы), зорлауда (зорлаушыға қарсы күш көрсетседе жәбірленушіде күресу
іздерінің болмауы).

Келеңсіз жағдайларды анықтағаннан кейін қорытынды жасауға болады:
1. Тергеуші ойындағы болжам дұрыс еместігі туралы;
2. Қылмыстық сахналық бейнеленуі орын алғын;
3. Оқиға механизмін қызығушылық білдірген адамдар дұрыс талқыламаған.
Қарау барысында келеңсіз жағдайлардың анықталмай қалуына орын бермеу үшін
тергеушіге қажет:
1. Анықталған іздер мен заттарды тіркеумен ғана шектелмей,
болжамдарға тсүйене отырып олардың орналасуын және жағдайын
түсіндіру;
2. Белгілі болжам шығарғаннан кейін, оны нақтылайтын
берілгендерді жинаумен ғана шектелмей, басқа болжамдарды
нақтылайтын басқа берілгендерді іздеу керек (мысалы, оқиға
жерін қарастыру барысында өзін-өзі өлтіру болжамын
шығарғаннын кейін, адам өлтіру іздерін де іздеу қажет);
3. Жағдайдың себебі туралы әртүрлі адамдардан алынған
мәліметтерді салыстыру;
4. Макмандармае кеңесе отырып, олардың көмегін қолдану.
Оқиға жерін қарастыру кезінде келеңсіз жағдайлар зерттелуі керек, ал
олардың болуы немесе болмауы хаттамада тіркелуі қажет.
Тәжірибелі әрекеттерді өндіру
Оқиға жерін қарастыру кезінде қаралайым тәжирибелі әрекеттерді өндіру керек
(мысалы, электр тогын реттеуішті қолданғанда электр жарығы қосылады ма,
кранды бұраған кезде ағады ма, шкаф есігі ашылады ма және т.б.)

Күрделі тәжірибелік әрекеттер тергеу эксперименті кезінде жүргізіледі.
Оқиға жерін қарастыру процесінде зерттермеген заттар мен киімдер
эксперимент объектісі бола алмайды.
Өлшеулер
Оқиға жерін зерттеудің негізгі әдістерінің бірі өлшеулер. Оларды өндіру
кезінде қажет:
1. қашықтықты анықтау үшін рулетка, өлшеуіш, штангенциркуль
қолдана отырып, максимальді дәлдікке талпыну керек. (өлшеу
немен жүргізілгені туралы хаттамада жазылуы керек). Қашықтықты
көзбен өлшеуге болмайды.
2. Бір затты немесе бір топқа жататын заттарды өлшеген кезде
олшемнің бірлігі бірдей қолданылуы керек.
3. Өлшеу басталған заттардың орналасуының нақты нрүктесін
белгілеу керек (мәйіттен емес, оның төбесінен, автокөліктен
емес, оның сол жақ алдыңғы дөнгелегінен).
4. Өлшеуді негізгі (базисті) бағдардан (жылжымайтын заттар)
бастайды. Жылжымалы объекттің орналасуын, екінші жылжжымалы
объекттің қашықтығын көрсете отырып анықтауға болмайда.
5. Қылмысты ашуда маңызды бар объекттердің арасындағы барлық
қашықтықтарды тіркеу керек (мысалы, мәйіттің оң қол басынан
тапанша рукояткасына дейін және т.с.с.)
Жергілікті аймақты тінту

Қарау барысында жергілікті аймақты тінту қажеттілігі туады. Бұл әрекетті
сәтті орындау үшін тағайындалады:
а) тінту жүргізетін ауданды анықтау;
б) оған қатысатын адамдардың тізімін құрастыру, аталған адамдар
арасында аймақты болу;
в) қарапайым техникалық заттарды дайындау (айыр, қалта
электрфонарь)

г) қатысушыларға нұсқау беру )тінту кезінде анықталуы мүмкін,
тергеушіні қызықтыратын объект туралы ақпараттандыру, тінтуге қатысушылар
мен тергеуші арасындағы байланысты ұйымдатсыру тәртібі; ізделініп жатқан
заттай дәлелдер анықталған кезде жүргізілетін шаралар).
Тінтуге қатысатын адам тергеуді қызықтыратын объектіні анықтаған кезде,
тергеуші объект анықталған жерге келеді, оны анықтаған адамның қатысуымен
және басқа адамдардың көзінше объектісі қарастырады. Қарастыру хаттамасына
тінту немен байланысты жүргізілгені туралы, объектіні анықтаған азамат
туралы жазылады. Жергілікті аймақты тінту оқиға жерін қарастырудың элементі
болып саналмайды және іс материалдарында анықтама түрінде тіркеледі.

Оқиға жерін қарастыруды жүзеге асыру кезіндегі үзілістер
Оқиға жерін қарастыру кейде ұзщақ уақытқа созылады, сондықтан, дем алу үшін
үзілістер қажет. Мұндай үзілістер, соның ішінде оқиға жерін тастап кетумен
байланысты емес, қысқа уақытты үзілістер қарау хаттамасында жазылуы керек.
Үзіліс уақыты туралы тергеуші хаттаманың сәйкес бөлімін толтырады және
қарауға қатысуішылардың барлығына қол қойдырады.
Үзілістің басталу және аяқталу уақыты сағат пен минуттарда белгіледі.

Оқиға жерін қосымша және қайта қарастыру

Қайта қарастыру тағайындалады, егер біріншілікті қарау:
1. Қолайсыз жағдайларда жүргізілсе жаңбырлы күнде, түнде,
соған байланысты шындықты орлату үшін қажетті іздер
анықталмай қалуы мүмкін.
2. Сапасыз жүргізілсе: маңызды зерттеулер жүргізілмесе,
куәлар араластырылмаса және т.б.
3. Қарау шекараларын кеңейтуг қажеттілігімен байланысты
жағдайлар әлі анықталмаса.

Қайта карау кезінде оқиға жері толық зерттеледі.
Қосымша және қайта қараулар қылмыстық заң талаптарына сай жүргізіледі.

Оқиға жерін қосымшга немесе қайта қарастыруға дайындық

Оқиға жерін қосымша және қайта қарастыруға дайындық кезінде тергеуші
біріншілікті қарастыру кезінде жүргізілген жүйелі шаралардан басқа:

1. Біріншілікті қарастыру хаттамасын және барлық
қосымшаларын мұқия зерттеу керек (мысалы, мәйітті
сот-медициналық зерттеу актісі).

2. Іс бойынша жиналған дәлелдерімен танысу.

3. Іс құжаттарын зерттеу кезінде пайда болған сұрақтар
бойынша сәйкес мамандардан кеңес алу.

4. Бірінші қарастыруға қатысқан айғақтаушыларды
мүмкіндігінше шақырту.

5. Егер қосымша немесе қайта қарастыруды басқа
тергеуші жүргізетін болса, онда ол бірінші
қарастыруды жүргізген тергеушімен әңгімелесу керек.
(мүмкіндігінше оны қайта немесе қосымша қарастыруға
шақырту керек)

6. Оқиға жерін және өзгертілген жағдайды қажет болса
қалпына келтіру.

1.2. Оқиға болган жердің түсінігі
Көптеген қылмыстарды тергеу оқиға болған жерді зертгеуден басталады. Бүл
тергеу әрекеті алгашқы кезенде оқиға болган жер, оқиға және оны жасаган
түлғалар жөнінде негізгі мағүлмат береді. Қылмыстың ашылуы әр кезде алғашқы
оқиға болған жерді зерттеудің сапасына байланысты болып келеді.
Адамның іс-әрекеті, оның қоғамға жасаған қауіпті әрекетінің нәтижесі
оқиға орнында қалдырған ізімен көрінеді. Бүл жасалынған қылмыстық іс-
әрекетке де қатысты. Қылмыстық іс-әрекет дайындықтан, қылмыс жасаудан және
қылмыс ізін жоюдан қүралады. Осы кезеңдердің бәрінде көптеген іздер қалады.
Әйтсе де заң әдебиеттеріндс көрсетілгеңдей, тәжірибеде көрініс тапқандай,
оқиға болган жер қылмыс жасалған жердсн кеңірек болып келеді. Өйткені,
оқиға болган жерден табылған қылмыс іздері, қылмыстың жасалынғандығы жайлы
және қылмыс жасаған түлга жөнінде мағұлмат береді.
Көбінесе тегеушілер мен криминалистер қылмыс болған жерді оқиға болған жер
деп санайды, алайда бүл екі түсініктің мағаналары бірдей емес. Бір жағынан,
оқиға болған жер жөнінде түсінік қылмыс болған жер жөніндегі түсініктен кең
көлемде болады. Кейбір оқиғаларда жағдайдың қалай болғандығын аныктау қиын
болады. Мысалы, кейбір кездерде оқиға болған жағдай қылмыс па, әлде
қылмысқа қатысы жоқ па, немесе табиғи апат салдарынан болған ба, осыны
аңғару қиынға түсіп жатады, соның ішінде:
а)адамның мәйіті табылғанда;
б)мүліктер өртенгенде;
в)өндірістік жарақаттарда және т. б.
Оқиға болған жерді қарау кезеңінде және сонымен бірге тергеу барысыңда
болған оқиғаның қылмысқа тиісті немесе тиісті емес екенін анықтауға болады.
Сондықтан оқиға болған жер ретінде тек қана қылмыс болған жерді қарау дүрыс
емес, одан да басқа көптеген оқиға іздері табылған жерлерді қарау да
маңызды болып келеді.
Қылмыстың барлық даму сатылары (дайындық, қылмыс жасау, қылмыс ізін жою)
нақты тиісті бір орындарда жүзеге асырылады. Бірақ, жоғарыда айтылғандай,
әрбір қылмыс орнын оқиға болған орын деп санауға балмайды, тек кей
жағдайларда, қылмыс әрекетін көрсететін іздердің анықталуына қарай айтуға
болады. Сондықтан, мысалы, қылмыс барысыңда қылмыс жасаған түлғаның
қылмысқа тиісті емес жеке затының жоғалған, жасырған жерлері нсмесе сол
заттың қылмыс жасаған түлғаның түратын мекен жайында табылуы окиға болған
жер деп ессптелінбейді. Ал айғақ заттардың табылғандығы оқига болған жерді
қарау, затты қарау, тінту хаттамаларына тіркеледі.

Қылмыстың жеке түрлерін тергеу барысында бір кылмыстық істе бірнеше
оқиғалар орны болады. Қызмет бабын пайдаланып мемлекеттік немесе қоғамдық
мүлікті талан-таражға салғандарды тергеу барысында, ұрлықтың түріне қарай
оқиға орындары әр түрлі болуы мүмкін:
а)өндіріс орны;
ө)шикізат өндірілетін орын;
б)шикізаттардан өнім шығарылатын орын;
в)шығарылған өнімді тарқататын сауда орны және т. б.
Окиға болған жерден табылған іздер істі одан әрі тергеуді, ең болмағанда
оқиға болған орынды қарап шығуды қажет етеді. Оқиға болган жерден тыс
табылған іздер қылмыстың мағынасына қатысты болғанымен, тергеу мәселесін
шешуге көмектесе алмайды. Мысалы, қылмыс жасаған тұлға дүкеннің есігін
бүзып, үрлық жасады, сонан соң оқиға болған жерден кетіп бара жатып, жолда
қылмыс құралын тусіріп алған, ұрлаған заттарын сол жердегі оңтайлы жерге
жасырған. Жедел іздестіру барысында қылмыс құралы, жасырған жсрінен
ұрланған заттар табылды. Қылмыс құралы, ұрланған заттардың қылмыстық
оқиғаға байланысы болғанымен, жеке-жеке алғанда қылмыстың жалпы мазмүнын
аша алмайды. Тек қылмыс жасалған орын ғана оқиғаның мазмұнын және
келтірілген шығын залалын анықтайды.
Қылмыстар әртүрлі орыңдарда жасалады:
а)түрғылықты жерлерде;
е)саяжайларда т. б.
Әрине, оқиға орны автобус, поездарда басталып, басқа аймақта аяқталуы
мүмкін және керісінше. Дегенмен, оқиға орнын қарау барысында оқиға
шекарасын анықтау ескерілуі тиіс.
Жоғарыда айтылғаннан қорытатынымыз, яғни оқига орны деп- тергеуді қажет
ететін оқиға болған орынды айтуға болады.
Оқига болған орындағы қалдырылған іздер
Оқиға орны және іздер түсініктері бір-бірімен тығыз байланысты,
іздерсіз оқиға орны болмайды. Соңдықтан, оқиға орныңдага іздерді
қарастырмасақ, оқиға орны жөнінде түсініктеме толық болмайды.
Бәрімізге аян, барлық оқиғалар қоршаған ортадағы өзгерістерге байланысты.
Тергеу оқиғасына байланысты оқиға орнындағы өзгерістер томендегі топтарға
бөлінеді:
1. Табылған заттаң тергеу ісіне дейін оқиға орнында болмауы.
Мысалы, қылмыс жасаған түлғаның оқиға орнында қалып қойған қылмыс құралы,
үзілген түймесі және т. б.
2. Оқиға орнында жекелеген заттардың болмауы: ақша, бағалы заттар,
қүжаттар.
3. Жекелеген заттар, орындарының өзгеруі. Мысалы, жекс мүліктерді
ұрлау барысыңда қылмыс жасаған түлға ақшаны және бағалы заттарды
іздеукезінде өзіне керек емес заттарды ығыстырып орындарынан қозғайды.
4. Жекелеген заттардың, сапалық құрамының өзгеруі, оларға жататындар:
а)кейбір заттар мен бұйымдарды мемлекеттік стандартқа сөйкес еместігін
(қоспалы арақ, коньяк) немесе азық-түліктің нормасын өзгерткенін (торттар,
ет) көрсететін іздері.
а) бүзылған затгтардың іздері, олардың көлемі мен мөлшері
байқалмайды (мысалы, терезе әйнегінің сынығы).
б) оқиға болған жсрде қалған бейнелеуші іздер (қылмыс қүралымен
қалдырылған із, көліктің іздері, жануарлардың, адамның қолының, аяғының
іздері).
Бүл өзгерістер криминалистикада трасологиялық іздер немесе
бейнелеуші-іздер деп аталады. Айта кететін жағдай, өзгеріс-іздері
әдебиеттерде кең көлемді мағынада ал бейнелеуші іздер (трасологиялық) тар
көлемде қаралады.
Барлық қылмыстық іздер көріну сипатына қарай криминалистикада материалдық
(заттар, мүліктер, керулік, дыбыстық және тағы басқа адамның миындағы
құбылыстар) болып бөлінеді.
Затгар, ағзалар мен мүліктерді және басқа да қылмыстық іздерін табуға
комектеседі. Осыларға мысалы ретінде:
а)қылмыс жасаған тұлға оқиға болган жерде ұмыт қалған немесе түсіріп
алған мүліктері (бұзу құралы, қару, киім);
ө)органиқалық және органиқалық емес құрылымдағы заттар (қан тамшысы,
темір ұнтақтары, лақтың бөлшектері, краскалар т. б) айта аламыз.
Қазіргі кезде химия, физика, биологияның микробөлшектерді зерттеудегі
жетістіктері өте кіші іздерді алуға мүмкіндік береді. Криминалистикада
қазір мікроіздер, микробөлшектер, микроағзалар сияқты түсініктер көп
қолданылады.
Микроіздер ретінде тергеуге қатысты, яғни оқиға болған объектімен
байланысты, көзге көрінбейтін іздерді тауып, оларды микроаналитикалық
әдіспен зертгейтін іздерді айтамыз. Макро және микроіздерді боліп түратын
накты шекара жоқ. Шартты түрде микроіздерге салмаш 1мг-ға дейін немесе
өлшемі 1мм-ге дейінгі объектілер жатады.
Микроіздер трасологиялық (микротрассалар) және трасологиялық емес
болып бөлінеді. Ал трасологиялық емес іздер микробөлшектер және миқроағза
түріндегі іздерге бөлінеді.
Микробөлшектер органикалық (жануарлар
немесе өсімдіктер), органикалық емес және аралас
болады. Оларға шыны бөлшектері, шаңдар, топырақ,
темірлер, ағаштар, тоқыма талшықтары, адам
денесіндегі киімдерінің элементтері жатады.
Микробөлшектердің көп тараған түрлері - иіс іздері.
Иісті іздер қылмыстық объект маңайында газды-
молекулалық түрде болады.
Із үстіне із салу арнайы механизмдердің пайда болуымен түсіндіріледі. Олар
екі-үш объектілер арасында бөлшектердің бір объектіден екінші объектіге
орын алмастырып, өзара әрекеттесуімен қүралады (оқига орны - қылмыс жасаған
түлға - жәбірленуші). Мысалы, қылмыс жасаған тұлғаға жәбірленуші қарсылық
көрсету барысыңда жәбірленушінің киімінде қылмыс жасаған тұлғаның киімінің
талшықтары қалып қоюы мүмкін және керісінше.
Сонымен бірге, жәбірленуші және қылмыс жасаған тұлғаның киімінде оқиға
болған жердегі шаң, топырақ немесе басқа заттың бөлшектері қалып қояды.
Мұндағы із үстіне із салу микро және микроіздер болуы мүмкін.
Оқиға болған жердің жағдайы өзгеріссіз қалмайтынын ескеру керек. Қылмысгық
іздер өзгереді және жоғалып кетеді. Бүл объективтік заңдылық, өйткені
іздердің өзгеруі және жоғалуы табиғи құбылыс (жаңбыр, қар, жел, күн) және
адамдардың қатысуымен болатыны заңды. Жеке іздердің пайда болу уақыты
имоненттік қасиеттеріне, екінші жағынан қоршаган ортамен (аяқ киімнің ізі,
кашкгің қардағы, құмдағы ізі т.б) өзара әрекеттерінен көрінеді. Адамдардың
іс-өрекеті кездейсоқ жәнс алдын ала дайындалған болуы мүмкін.
Алдын ала іздерді өзгерту немесе жойып жіберу -
қылмыс жасаған тұлға жөнінде ақпаратты беретін
қылмыс айғақтары мен іздерін жабудың бірден-бір
жолы.
Қылмыс жасаған адамның іс-әрекетіне байланысты іздерді өзгерту және жою,
тікелей жекелеген іздерді жоюмен жүзеге асырылады:
а) адам өлтірілген жердегі, едендегі, қабырғадағы
және мүліктегі қан іздерін жуу;
ә) қылмыс жасаған түлғаның, үстаған затгарын шүберекпен ысқылап сүрту;
б) жалзган іздерді жасау (қылмыс орнында басқа
адамдардын заттарын тастап кетуі т.б);
в) іздерді жою арқылы қылмысты жазатайым
оқиға ретіндс көрсетуі (мысалы, өндірістегі кісі өлімін,
жазатайым оқиғаға келтіруі);
г) қылмысты жалған бағытқа бұру арқылы (дүкен
сатушысының үлкен шығынға ұшырап, оны жасыру
үшін есікті бұзып, ұрлық жасалғанын хабарлайды),
немесе басқа қылмыс жасау арқылы адам өлімі болған
жер, өртеніп кетеді. Дегенмен, оқиға болған жерлерде
жасалған кылмыстың іздері қанша дегенмен қалып
қояды. Сонымен бірге, қылмыс жасаған түлғалардың
кылмысты жасырып, іздерді жою әрекеті салдарынан,
жаңа іздер пайда болады.
Жоғарыда айтылғандардан қорытатынымыз, яғни оқига орны окиға және оны
жасаган адам жөнінде акпарат беретін өр түрлі іздердің ортасы болып
табылады.
1.3. Оқига болган жерді криминалистакалык зерттеудің түсінігі
Қылмыстық зерттеу адамдардың іс-әрекетінен көрінеді, яғни соттық
зерттеу түсінігімен танымал болып келеді. Саттық зерттеу ретінде,
Р.С.Белкин атап көрсеткендей қылмыстық процестің анық жайын ашатьш
тергеушілер, прокурордың іс-әрекеттері, яғни қылмыстық істі зерттеу
барысынша жасалатын іс-шаралардың жиынтығын қарастыруға болады.
Бұл соттық зерттеу барысында қылмыстық-процессуалдық заңдар мен
криминалистиканың әдістері және тәсілдері қолданылады. Мұңда басты назар
оқиға болған жердегі криминалистикалық зертгеуге аударылады.
Оқиға болған жердегі криминалистикалық
зерттеу-болған оқиғалардың іздерің, оның жалпы
механизмін және тағы басқа элементгерін, қылмыстың
бар немесе жоқтытын, қылмыс жасаған адамнын жеке
түлғасын анықтау және оны іздестіруге қажетгі
мәліметтер жинақтау, қылмыс жасауға әсер еткен
жағдайлард анықтау, оқиғаны зерттеуде жаңа
мәліметтер жинауга бағытталады.
Әр жекелеген жағдайда бұл мақсаттар соттық зерттеу немесе басты сот
талқылауы сатысына қарай нақтыланады, яғни оқиға болган жерді зерттеу,
сонымен қатар ол процессуалды іс-әрекет жүргізуде де іске асырылады.
Көбіне, алдын ала тергеу сатысында криминалистік зертгеу оқига болған жерді
қарау шеңберінде жүзеге асырылады.
Әр тергеу әрекеті сияқты, оқиға болған жерлерді қараудың үш аспектісі бар:
процессуалды, ұйымдастыру және криминалистік (арнайы танымдық).
Процессуалды аспект - бұл процессуалды әрекет, ол алдын ала тергеуде, басты
сот талқылауында жүргізілуі мүмкін. Ол заңмен көзделген танымдық қызмет
нысанын бейнелейді. Тергеудің бастапқы ахуалға қарай оқига болган жерді
қарау тергеу әрекеті ретінде жүргізу жеделдігімен сипатталады, бұл
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізуі кодексінің 221 -бабының 2-
бөлімінде көрсетілген. Оқиға болған жерді қарау кезек күттірмейтін
жағдайларда қылмыстық іс қозғалмастан бұрын жүргізіледі.
Ұйымдастыру аспектісі, оқиға болған жерге барғанға дейін жүргізілетін және
оқиға болған жердегі әрекеттерді қамтиды. Өйткені оқиға жайлы хабар әдетте
ішкі істер органың кезекші бөліміне түсетіндіктен, барғанга дейін
жүргізілетін әрекеттер кезекшіге жүктеледі (оқиға болған жерді күзетуді
ұйымдастыру, тергеу-оперативті топ қүру және оның шығуы). Оқиға болған
жердегі тергеу-оперативті тобының басшысының әрекеттері (әдетте ол кезекті
тергеуші болып табылады): оқиға мән-жайыньң сипатын анықтау, қылмыс жасаған
түлғалардьң ізін суытпай ізіне түсуді үйымдастыру және оқиға болған жерді
тікелей қарал шығу.
Оқиға болган жерде тергеушінің ұйымдастыру әрекеттері процессуалдық
әрекеттер жүргізуден, оқиға орнына криминалистік зерттеу жүргізуден және
зерттеу маліметтері қорытындыларын рәсімдеуден тұрады.
Тергеушінің дайындык әрскеттеріне мыналарды жатқызуға болады: оқиғанын мән-
жайын анықтау үшін жәбірленушілер мен оқиғаны көргендерден қысқаша сұрау
алу, оқиға болған жерден бөтен адамдарды шығару және қажет болган жағдайда
қарау кезінде оны күзетуді ұйымдастыру, қажет жағдайларда қарауға
қатысушылардың қауіпсіздік шараларьш қабылдау, әсіресе, оның қарқынды
қозгалысты көлік жолдарында жал-көлік оқига орындарын қарауда маңызы зор,
күәгерлердің құқықтары мен міндеттерін түсіндіру, карауға катысушылар
арасында окиға болған жерді және онда табылған объектілерді зерттеуде
тікелей міңдеттерді бөлу.
Криминалистік аспектіде оқиға орның тексеріп карау дегеніміз тергеушінің
мән-жайды толық, арнайы ащстер және техникалық құралдар көмегімен зерттеуі,
тікелей түйсікпен қабыддауы. Тергеу әрекетінің зерттеу сипатына әдебиетте
үнемі көңіл бөлінеді. Мәселен, А.Н.Васильев және В. А.Притузова: окиға
болған жерді қарау бұл тек көрумен емес, басқа да бүкіл сезім
органдарының түйсігімен, сонымен бірге өлшеу, сипаттау, бейнелеу мен қол
жеткізілетін жан-жақты зерттеу, - деп атап көрсетеді. Р.С. Белкин: оқиға
орнын қараудың жұмыс кезеңнің мазмұны - қарау объектісін тікелей зерттеу,
деп көрсетеді.
Оқиға орнын криминалистік, зерттеу, оның топографиясын зерттеу, оқига
болған жерде әр түрлі іздерді мүмкіндігінше табу және зерттеу, оларды
тіркеп бекіту және қажет жағдайда алу, сонымен бірге олар тергеулік
қараумен аяқталмайтынын, айғақтарды оқиға болған жерде тексеру мен
нақтылау, тергеу экспериментінде, тігау және алу жөне басқа тергеу
әрекеттерінде жалғасады.
Сонымен, оқиға болған жерді криминалистикалық зерттеу дегеніміз -
тергеушінің криминалистикалық әдістері мен құралдарды қолданып, оқиға орнын
қарау және басқа ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Алдын-ала тергеу стадиясындағы сезікті мен айыпталушының конституциялық құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктері
Сезікті мен айыпталушының алдын-ала тергеу стадиясындағы конституциялық құқықтарының іс жүргізу кепілдіктері
Қылмыстық іс жүргізудегі тергеушінің процесуалдық жағдайы
Сезікті мен айыпталушының алдын-ала тергеу стадиясындағы конституциялық құқықтары мен бостандықтарының іс жүргізу кепілдіктері
Сезікті мен айыпкерден жауап алудыњ жалпы ережелері
Сезікті ретінде ұстаудың процессуалдық тәртібі
Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасы айыпталушының құқықтарымен мүдделерін қамтамасыз етудің кепілі ретінде
Айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз ету
Қазақстан Республикасындағы прокуратура органдарының қылмыстық-процесуалдық қызметінің теориялық проблемалары
Қылмыс туралы мәлімет бойынша процесуалдық шешім қабылдау және алдын-ала тергеуді жоспарлау
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь