Терминдер мен терминология


1. Терминдер мен терминология
2. Термнндердің жасалу жолдары
Тіл-тілдің лексикасында ғылым мен техниканың алуан түрлі салаларында қолданылатын арнаулы сөздер бар. Олар терминдер деп аталады. Басқа сөздермен салыстырғанда терминдерге тән басты қасиет неде? Күнделікті өмірде барлық салада жалпылама қолданыла берілетін сөздер ыңғайына қарай түрлі-түрлі мағынада жұмсалып, көп мағыналы болып келсе, терминдердің басым көпшілігі дара мағынасында жұмсалады. Демек, дара мағыналы болу — терминдерге тән, басты қасиет Мысалы, аффрикат, аффикс, артикль, артикуляция, агглютинация деген терминдер қандай бір контексте қолданылсын, олардың әрқайсысы әрдайым өзіне тән негізгі бір ғана мағынасында қолданылады және сол бір ғана мағынасында ұғынылады. Терминдерде эмоциональды бояу, экспрессивті қызмет дегендер де болмайды.
Бірақ бұл айтылғаннан қандай да болсын терминдердің бәрі де тек дара мағынада қолданылады, көп мағына білдіретін термин жоқ деп тұжырым жасауға болмайды. Кейбір терминдер көп мағыналы болып келеді; ол — терминдердің кемшілігі. Егер белгілі бір термин көп мағыналы болса, онан кейде қате түсінік тууы да мүмкін. Екі ұштылық тудырмау үшін әр уақытта терминдердің дара мағыналы болуы көзделеді.
Терминдер мен термин емес сездердің арасында өз ара алмасу, бірінен-біріне ауысу процесі болып отырады. Мысалы, бір жағынан, жалпылама лексикадағы кейбір сөздер өзінің дағдылы мағынасын сақтай отырып, терминге айналып жатса (мысалы: үстеу 1. «қосу», 2. терминдік мағынасында «сөз табынын, бірі», жұрнақ. 1. «қалдық», 2. терминдік мағынасында «сөзге жалғанып туынды сөз немесе туынды форма тудыратын аффикс» және т. б.), екінші жағынан, кейбір терминдер жалпылама лексикаға ауысып жатады (мысалы: орыс тіліндегі следить, қазақ тіліндегі ізге түсу дегендер аңшылар терминологиясынан ауысқан. Сондай-ақ орыс тіліндегі приземлиться деген сөз авиация терминологиясынан ауысқан).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
Таңдаулыға:   




ТЕРМИНДЕР МЕН ТЕРМИНОЛОГИЯ
Тіл-тілдің лексикасында ғылым мен техниканың алуан түрлі салаларында
қолданылатын арнаулы сөздер бар. Олар терминдер деп аталады. Басқа
сөздермен салыстырғанда терминдерге тән басты қасиет неде? Күнделікті
өмірде барлық салада жалпылама қолданыла берілетін сөздер ыңғайына қарай
түрлі-түрлі мағынада жұмсалып, көп мағыналы болып келсе, терминдердің басым
көпшілігі дара мағынасында жұмсалады. Демек, дара мағыналы болу —
терминдерге тән, басты қасиет Мысалы, аффрикат, аффикс, артикль,
артикуляция, агглютинация деген терминдер қандай бір контексте қолданылсын,
олардың әрқайсысы әрдайым өзіне тән негізгі бір ғана мағынасында
қолданылады және сол бір ғана мағынасында ұғынылады. Терминдерде
эмоциональды бояу, экспрессивті қызмет дегендер де болмайды.
Бірақ бұл айтылғаннан қандай да болсын терминдердің бәрі де тек дара
мағынада қолданылады, көп мағына білдіретін термин жоқ деп тұжырым жасауға
болмайды. Кейбір терминдер көп мағыналы болып келеді; ол — терминдердің
кемшілігі. Егер белгілі бір термин көп мағыналы болса, онан кейде қате
түсінік тууы да мүмкін. Екі ұштылық тудырмау үшін әр уақытта терминдердің
дара мағыналы болуы көзделеді.
Терминдер мен термин емес сездердің арасында өз ара алмасу, бірінен-
біріне ауысу процесі болып отырады. Мысалы, бір жағынан, жалпылама
лексикадағы кейбір сөздер өзінің дағдылы мағынасын сақтай отырып, терминге
айналып жатса (мысалы: үстеу 1. қосу, 2. терминдік мағынасында сөз
табынын, бірі, жұрнақ. 1. қалдық, 2. терминдік мағынасында сөзге
жалғанып туынды сөз немесе туынды форма тудыратын аффикс және т. б.),
екінші жағынан, кейбір терминдер жалпылама лексикаға ауысып жатады (мысалы:
орыс тіліндегі следить, қазақ тіліндегі ізге түсу дегендер аңшылар
терминологиясынан ауысқан. Сондай-ақ орыс тіліндегі приземлиться деген сөз
авиация терминологиясынан ауысқан).
Өндіріс пен техниканың, ғылым мен өнердің, саясат пендипломатияның
және тағы басқалардың әр саласына тән терминдердің жиынтығы термиңология
деп аталады. Әрбір тілде шаруашылық пен мәдениеттің, әдебиет пен өнердің
алуан турлі салаларының терминологиясын жасау — әрі ғылыми, әрі қоғамдық
үлкен мәні бар, аса қажетті жұмыс.
Ғылым мен техникада терминдердің мәні күшті. Ғылым мен техниканың
белгілі бір саласын меңгеру үшін сол салаға тән терминдердің мағынасын,
ғылыми мәні мен білдіретін ұғымын жете түсіну қажет. Белгілі бір ғылым
саласына тән терминологияны білмей тұрып, ол ғылымды меңгеру де мүмкін
емес.
Терминдердің ішнде тек бір саладағы терминологияға қатысты терминдер
де, әр басқа терминологияға бірдей қатысты терминдер де кездеседі. Мысалы,
метатеза, флекция, аффикс, префикс, идиома деген терминдер тек
лингвистикада ғана қолданылады. Ал морфология, операция, ассимиляция деген
терминдер әр түрлі саладағы терминологияда жұмсала береді.
Термнндер әр түрлі жолдармен жасалады.
1) Әдеби тілде бұрыннан бар кейбір төл сөздер терминдік мағына алып,
белгілі бір саланың терминологиясына телінеді де, сонда әбден орнығып
қалыптасады. Мысалы, қазақ тіліндегі айналым (оборот), қосымша құн
(прибавочная стоимость), жаратылыс тану (естествознание), өндіргіш күштер
(производительные силы), нұсқау (инструкция), үстеу (наречие), екпін
(ударение), тырнақша (кавычка), бастауыш (подлежащее) т. б. сөздер білімнің
әр саласында қолданылатын термин сөздерге айналып, қалыптасып кетті.
Әрбір ұлт тілінің терминологиясы белгілі бір ғылыми негізге, принципке
сүйеніп жасалынады. Мысалы, қазақ тіліне орыс тілінен енетін терминдер,
егер қазақ тілінде сол алынғалы отырған сөздің мағынасын бере алатын
баламасы болса, олар аударылып алынады. Жоғарыда аталған терминдердің
кейбіреулері осы принцип бойынша жасалып қалыптасқан.
2) Ғылым мен техниканың алуан түрлі салаларына қатысты терминдердің
ішінде дүние жүзіндегі тілдердің бәріне бірдей ортақ көптеген терминдер
бар. Барлық тілдерге ортақ көптеген терминдер сөздердің халықаралық қоры
(международный фонд слов) болып саналады да, интернационалдық терминдер деп
аталады. Мысалы: Совет, коммунизм, пионер, демократия, революция,
конституция, алгебра, изотерма, циклон, меридиан, синтаксис, фонема,
синоним, архаизм, дифтонг, роман, поэма, филармония, дирижер, архитектор т.
б.
Қазақ әдеби тілінің ғылыми терминологиясын жасауда қазақ тілінде толық
баламасы жоқ шетел және орыс тілдерінен кірген интернационалдық терминдер
аударылмай қабылдансын деген принцип басшылыққа ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Терминдер
Дипломатиялық терминдер
Шет тіліндегі кәсіби бағытталған терминология
А.Байтұрсынұлы және терминология мәселелері
Терминология және аударма мәселелері
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар
Психологиялық терминдер
Психология пәнінен терминдер
Сарыарқа өңіріне тән оронимдер және орографиялық терминдер
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь