Екінші деңгейлі банктерде қаржы тәуекелін жүзеге асыру


КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ.ӘДIСТЕМЕЛIК НЕГIЗДЕРI

1.1 Қаржы тәуекелiнiң мәнi, мазмұны және түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.2 Қаржы тәуекелiн басқаруды ұйымдастыру жолдары, оның стратегиясы мен тәсiлдерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

2 ЕКIНШI ДЕҢГЕЙЛI БАНКТЕРДЕ ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ (“ТҰРАНӘЛЕМБАНКI” АҚ МЫСАЛЫНДА)

2.1 Қазақстан Республикасындағы екiншi деңгейлi банктердiң қызметiн талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2 ‘’ТұранӘлемБанк’’ АҚ қаржы тәуекелiн басқарудың қазiргi кездегi жүйесiн сараптау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
Қазақстан Республикасының банк жүйесiнiң тұрақтылығы, көбiне екiншi деңгейлi банктердiң тұрақтылығымен байланысты болып келедi. Төлемсiздiк дағдарысы мен банктерге деген сенiмсiздiк көптеген банктердiң қызметiне тосқауыл болып, банктердiң сенiмдiлiгiн қауiп алдына қойды, ал оған төтеп бере алмаған банктер банкроттыққа ұшырады. Ел экономикасында бiрлескен және шет ел банктерiнiң, олардың филиалдарының пайда болуы бәсекелестiктi одан әрi күшейтiп жiбердi. Нәтижесiнде, банктердiң несие ресурстарының айналымдылығы төмендеп, мерзiмi ұзартылған несиелердiң көлемi өстi. Жалпы дағдарыс жағдайында коммерциялық банктер тәуекелдiң жоғары деңгейiмен бетпе-бет кездесiп, оған төтеп бере алмаған банктер жабылып қалып жатты. Сондыңтан да бiз бүгiнгi таңдағы әлемдiк тәжiрибеде қалыптасқан банк iсiнiң дамуындағы қызметтердiң әдiстемелерiн оқып бiлiп, осы алған бiлiмдi елiмiздiң банк жүйесiнiң практикасында қолданғанымыз абзал.
Тақырыптың тағы бiр маңыздылығы, қарастырылып отырған банк қызметiмен үзеңгiлес қаржы тәуекелi, оны басқару әдiстерi Қазақстанның банк жұйесiн дамуымен және қалыптасуымен байланысты сұрақтарды зерттеудiң жаңа бағыты болып табылады.
Факторлық талдау негiзiнде банк қызметiне әсер ету ұшiн бiз әлемдiк тәжiрибеден ұлкен көңiл аударып отырмыз және соның көмегi арқылы Қазақстан Республикасында қолдануға тиiмдi де пайдалы банк iсiндегi қызметтердi анықтау, оны дамыту ұшiн әдiстердi саралап отырмыз. Сонымен, коммерциялың банктердiң iс-әрекетi саласы кебеюде. Бiрақ отандың банктер әлемдiк тәжiрибеде белгiлi барлық қаржы тұрлерiмен кездестi деуге болмайды. БҰл проблема Қазақстанның банк жұйесi ұшiн жаңа бағыт болып табылады, сондықтан да банк iсiнiң дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiн басқаруды ұйымдастыруда қандай да бiр тұпкiлiктi зерттеулер жұргiзiлген жоқ. Осы орайда әлемдiк банк iсiнiң дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiмен күресудi Қазақстан тәжiрибесiнде енгiзу банк жүйесiн реформалаудағы ең өзектi мәселе болып отыр. Барлық аталған себептер осы диплом жұмысының тақырыбын таңдауға, оның мақсатары мен негiзгi мiндеттерiн белгiлеуге өз әсерiн тигiздi.
Жұмыстың мақсаты мен мiндеттерi: Жұмыстың мақсаты банк iсiнiң дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiн анықтап, әлемдiк банк тәжiрибесiн оқып бiлу және оның жергiлiктi жағдайда бейiмделуi болып табылады.
1.2002 жылы 3 маусымдағы Ұлттық банк Басқармасының № 213 қаулысымен бекітілген «Екінші деңгейдегі банктерге арналған пруденциялық нормативтер туралы» ереже-Актілер жинағы,2002,18құжат.
2.Валюталарды айырбастаудың нарықтық бағамын анықтау тәртібін белгілеу-Актілер жинағы,2003 N8.
3."Коммерциялық банктер операциялары", Мақыш С.Б., Алматы-2004ж.
4.Банковское дело / Под ред. Лаврушина О.И. — М., 1992.
5.Банковское дело / Под ред. Колесникова В.И. — М., 1995.
6.Шеденов Ө.Қ.Жалпы экономикалық теормя.-Ақтөбе,2004.
7.Ақша,несие,банктер.-Алматы,2001.
Мезілімдік басылымдар
8.«ҚР ұлттық банкі туралы» ҚР заңы.-Егемен Қазақстан, 1995,5шілде.
9."Ұлттық банктің статистикалық бюллетені"-1999-2004жж-Ақиқат,1999,N5.
10.Коммерциялық банк құрылымы.- "АльПари" 2002ж, 6.
11.Валюта түсінігі.-"Банки Казахстана", 2005-ж., N6.
12.Банковское дело: стратегическое руководство / Под ред.
13.Екінші деңгейдегі банктердің несиелік саясаты.-Аль-Пари,2004,N6.
14.Қазақстандағы депозиттер нарығы –Қаржы-Қаражат,2001,N
1.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




Екінші деңгейлі банктерде қаржы тәуекелін жүзеге асыру

МАЗМҰНЫ

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...3

1. ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ-ӘДIСТЕМЕЛIК НЕГIЗДЕРI

1. Қаржы тәуекелiнiң мәнi, мазмұны және
түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ...4
2. Қаржы тәуекелiн басқаруды ұйымдастыру жолдары, оның
стратегиясы мен тәсiлдерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... 9

2 ЕКIНШI ДЕҢГЕЙЛI БАНКТЕРДЕ ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
(“ТҰРАНӘЛЕМБАНКI” АҚ МЫСАЛЫНДА)

2.1 Қазақстан Республикасындағы екiншi деңгейлi банктердiң қызметiн
талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.2 ‘’ТұранӘлемБанк’’ АҚ қаржы тәуекелiн басқарудың қазiргi кездегi жүйесiн
сараптау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... 24

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... .29

ҚОЛДАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... 30

КIРIСПЕ

Қазақстан Республикасының банк жүйесiнiң тұрақтылығы, көбiне екiншi
деңгейлi банктердiң тұрақтылығымен байланысты болып келедi. Төлемсiздiк
дағдарысы мен банктерге деген сенiмсiздiк көптеген банктердiң қызметiне
тосқауыл болып, банктердiң сенiмдiлiгiн қауiп алдына қойды, ал оған төтеп
бере алмаған банктер банкроттыққа ұшырады. Ел экономикасында бiрлескен және
шет ел банктерiнiң, олардың филиалдарының пайда болуы бәсекелестiктi одан
әрi күшейтiп жiбердi. Нәтижесiнде, банктердiң несие ресурстарының
айналымдылығы төмендеп, мерзiмi ұзартылған несиелердiң көлемi өстi. Жалпы
дағдарыс жағдайында коммерциялық банктер тәуекелдiң жоғары деңгейiмен бетпе-
бет кездесiп, оған төтеп бере алмаған банктер жабылып қалып жатты.
Сондыңтан да бiз бүгiнгi таңдағы әлемдiк тәжiрибеде қалыптасқан банк iсiнiң
дамуындағы қызметтердiң әдiстемелерiн оқып бiлiп, осы алған бiлiмдi
елiмiздiң банк жүйесiнiң практикасында қолданғанымыз абзал.
Тақырыптың тағы бiр маңыздылығы, қарастырылып отырған банк қызметiмен
үзеңгiлес қаржы тәуекелi, оны басқару әдiстерi Қазақстанның банк жұйесiн
дамуымен және қалыптасуымен байланысты сұрақтарды зерттеудiң жаңа бағыты
болып табылады.
Факторлық талдау негiзiнде банк қызметiне әсер ету ұшiн бiз әлемдiк
тәжiрибеден ұлкен көңiл аударып отырмыз және соның көмегi арқылы Қазақстан
Республикасында қолдануға тиiмдi де пайдалы банк iсiндегi қызметтердi
анықтау, оны дамыту ұшiн әдiстердi саралап отырмыз. Сонымен, коммерциялың
банктердiң iс-әрекетi саласы кебеюде. Бiрақ отандың банктер әлемдiк
тәжiрибеде белгiлi барлық қаржы тұрлерiмен кездестi деуге болмайды. БҰл
проблема Қазақстанның банк жұйесi ұшiн жаңа бағыт болып табылады, сондықтан
да банк iсiнiң дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiн басқаруды
ұйымдастыруда қандай да бiр тұпкiлiктi зерттеулер жұргiзiлген жоқ. Осы
орайда әлемдiк банк iсiнiң дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiмен
күресудi Қазақстан тәжiрибесiнде енгiзу банк жүйесiн реформалаудағы ең
өзектi мәселе болып отыр. Барлық аталған себептер осы диплом жұмысының
тақырыбын таңдауға, оның мақсатары мен негiзгi мiндеттерiн белгiлеуге өз
әсерiн тигiздi.
Жұмыстың мақсаты мен мiндеттерi: Жұмыстың мақсаты банк iсiнiң
дамуындағы қазiргi кездегi қаржы тәуекелдерiн анықтап, әлемдiк банк
тәжiрибесiн оқып бiлу және оның жергiлiктi жағдайда бейiмделуi болып
табылады.

1. . ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫҢ ҒЫЛЫМИ- ӘДIСТЕМЕЛIК НЕГIЗДЕРI

1.1 Қаржы тәуекелiнiң мәнi, мазмұны және түрлерi

Нарықтық экономика жағдайында кез келген ортада табыстылық пен
қаржыдеңгейiн өзара салыстыру қажеттiлiгi туындайтындығы бiзге мәлiм.
Й. Шумпетер ‘’Теория экономического развития (исследование
предпринимательской прибыли, капитала, кредита, процента и цикла
конъюнктуры)’’ атты кiтабында ‘’...тәуекелдер шаруашылық жоспарда
ескерiлмеген жағдайда, олар бiр жағынан шығынның көзi, екiншi жағынан
табыстың көзi болып табылады’’ – деп жазған болатын.
Банк тәжiрибесiндегi қаржы – белгiлi бiр жағдайлардың туындауына
байланысты банктiң зиян шегуiн сипаттайды. Алайда, қаржы деңгейi неғұрлым
төмен болған сайын, табыс алу мүмкiндiгi жоғары болып келедi. Сондыңтан да
кез келген тауар өндiрушi бiр жағынан, қаржыдеңгейiн ең төменгi шегiне
жеткiзуге талпынып, екiншi жағынан, тәуекел, табыс және iскерлiк
белсендiлiк арасындағы оңтайлы қатынасты таңдап алуға тырысады. қаржы
деңгейi пайда болады, егер де:
- проблемалар аяқ астынан және күтпеген жерден туындаса;
- банктiң өткен кезеңдегi тәжiрибесiне сәйкес келмейтiн жаңа мiндеттер
қойылған болса.
Тәуекел бұл түрлi келеңсiз жағдайлардың тiкелей және жанама
шығындарға алып келетiн оның салдарының болу ықтималдылығы немесе, қаржы-
келеңсiз жағдайлар туындаған кездегi шығындардың пайда болуының
ықтималдылығы мен қауiп-қатерi.
Қаржы нарығы өте күрделi, тұрақсыз және жоғарғы технологиялық орта
болып табылады. Сондықтан да банк iсi қаржы тәуекелдерiнiң көптеген
түрлерiмен тiкелей байланысты. Банк қызметiмен байланысты туындайтын
тәуекелдердi бақылау және басқарудың тәжiрибесi мен әдiстемесi банк қызметi
үшiн өте маңызды болып келедi. Жоғарғы деңгейде ұйымдастырылған қаржы
менеджментi кез келген қаржы институтының бәсекеге қабiлеттiлiгi мен
сенiмдiлiгiнiң негiзгi шарты болып табылады. Зерттеп отырған әдебиеттердегi
және де банктiк тәжiрибелердегi мысалдардан көретiнiмiздей тәуекелдердiң
негiзгi түрлерi несиелiк, инвестициялық, валюталық болып табылып, олар
несие мекемелерiнiң қаржылық жағдайларын төмендетiп қана қоймай, кей
жағдайларда капиталды жоғалтып банкроттыққа ұшыратуы мүмкiн. Оларды дұрыс
бағалау және басқару шығындарды төмендету мүмкiндiгiн бередi. Қаржы
тәуекелiнiң негiзгi мiндетi - болуы ықтимал келеңсiз жағдайларды анықтау
немесе олардың алдын алу, олардың салдарынан құтылу жолдарын iздеу, басқару
әдiстемесiн жетiлдiру болып табылады.
Тәуекелді басқару мәселелерi дағдарыс жағдайында күрделiлене
түседi. Банк тәуекелiнiң деңгейi нарықтық ортада қалыптасқан экономикалық
жағдайлармен, банктегi менеджмент деңгейi және стратегиясымен анықталынады.
қаржыменеджментi бақылаудың күрделi процедуралары мен инфрақұрлымын талап
етедi.
Тәуекелдің жалпы көлемiн анықтаудың қалыптасқан әдiсi қаржыны жабу
үшiн резерв рөлiн атқаратын капиталдың жеткiлiктi көлемде болуымен
анықталынады.
Банктердiң қызметiнде жиi кездесiп отыратын тәуекелдiң түрлерiн
кестеден көруге болады (кесте 1).

Кесте 1 Банк тәукелiнiң түрлерi

Сыртқы (жалпы) Iшкi (жеке)
Конъюнктуралы Пассивтi операциялар бойынша
Мемлекеттiк Несиелiк
Саяси Сыйақылық
Мiндеттемелердi орындамау тәуекелi Өтiмдiлiк
Инфляциялық Қызмет түрiнiң жеткiлiксiз дамуы
Тәуекелдiң басқа түрлерi Банктiк зиянкестiк тәуекелi

Экономикалық әдебиеттерде қаржытүрлерiне көптеген зерттеулер
жүргiзiледi. Түрлi басылым беттерiнде коммерциялық ұйымдардың қызметiмен
байланысты қаржытүрлерi қарастырылып, олардың жiктемесi берiлiп жатады.
Мысалы, тәуекелдердiң жiктелiнуiнде олардың мынадай түрлерi берiледi:
жүйелiк, елдiк, несиелiк, инвестициялық, валюталық, пайыздық, өтiмдiлiк,
операциялық, технологиялық және т.б. Көрiп отырғанымыздай, банктегi
тәуекелдердi түрлi белгiлерi бойынша жiктеуге болады, алайда бiз осы
жұмыста банктiң жүргiзетiн саясатына әсерiн тигiзетiн тек қаржы тәуекелiн
ғана қарастырамыз.
Кеңiрек мағынада, тәуекелдердiң жiктелiнуi сурет 1 келтiрiлген.
Кесте 1 көрiп отырғанымыздай, қарыз алушылардың түрлерiмен байланысты
тәуекелдер, нақтылай қаржылық құралдармен байланысты тәуекелдер , банктiк
операциялармен байланысты тәуекелдер бар. Сонымен қатар iшкi тәуекелдер-
банктiң iшкi ортасымен байланысты тәуекелдер, сыртқы тәуекелдер-банк
қызметiнiң сыртқы ортасымен байланысты тәуекелдер бар (сурет 1).
Қаржы тәуекелi банктiң түрлi себептерден табыс деңгейiнiң
төмендеуi, пайдасының болмауы, шығындардың болуы ықтималдылығынан көрiнедi.
Сурет 1 қаржы тәуекелiне жататын тәукелдердi айқын көре аламыз.
Олардың барлығы да экзогегдiк (iшкi) және эндогендiк (сыртқы) болып екiге
бөлiнедi. Оның себебi, бiрiншiден, рынок конъюнктурасының қолайсыз
өзгерiсi, екiншiден банк iшiндегi жiберiлген қателiктер мен шешiм қабылдау
нәтижесiнiң банк қызметiне терiс әсерiн тигiзуi болып табылады.
Қаржы тәуекелi – бұл банктiң негiзгi тәуекелi болып табылады. Банк
операциялары түгелдей қашып құтылуға болмайтын тәуекелдермен байланысты,
оның басты себебi – банктердiң жоғары табыс алуға ұмтылуында. Алайда
банктердiң бұл талпынысын оңтайлы түрде басқаруға болады.
Қаржы тәуекелдерi банктiң қаржы ресурстарын (яғни, ақшаларын)
жоғалту ықтималдылығымен байланысты болып келедi. Сонымен бiрге, қаржы
тәуекелдерi банкте болып отыратын экономикалық процестермен тығыз
байланыста болады. Мысалы, сыйақы тәуекелi несие тәуекелi мен депозиттiк
тәуекелге тiкелей әсерiн тигiзедi.
Сонымен, қаржы тәуекелдерi банктiң клиенттерден салым қабылдаған
кезiнен басталып, шексiз ұзақ мерзiмге жалғасып кете бередi. Нәтижесiнде
банк өзiнiң мiндеттемелерi мен талаптарын сәйкестендiрiп отыруға мәжбүр
болады. Өйткенi қазiргi екiншi деңгейлi банк - үнемi тәуекелдi ортада өз
қызметiн жүзеге асыратын мекеме болып табылады және де тәуекелмен
байланысты ортада тек қаржы тәуекелiн басқара алған жағдайда ғана өз
қызметiн әрi қарай жалғастыра алады.
Банктiң маңызды стратегиялық мiндетiнiң бiрi-пайда мен тәуекел
арасындағы тиiмдiлiктi қамтамасыз ету. Тәуекелдiң жоғары деңгейiмен
байланысты операциялар шығынға, өтiмдiлiктiң төмендеуiне әкеледi. Керiсiнше
табыстылық нарықтық деңгейден төмен болса, онда банк қосымша шығындардың
жұмсалуын талап ететiн ресурстарды тарту бойынша қиындықтарға кез болады.
Банктiк тәуекелдердi басқарудың негiзгi принциптерiн Базель Комитетiнiң
деректерi терең түсiндiредi. Несиелiк мекемелердiң несиеге қабiлеттiлiгiнiң
орталық рөлi қаржы тәуекелiнiң маңызды екендiгiн мойындауы. Банк басшылары
тәуекелдердiң көлемiне, олардың дұрыс бағалануына, мүмкiн болатын шығын
мөлшерiне толық жауап бередi. Банктердiң қаржыны басқаруды дұрыс
түсiнбеулерiнен проблемалар туындайды. Банктiң менеджмент бөлiмi қаржы
менеджментiн енгiзуге үлкен көңiл бөлiп, оның маңыздылығын банктiң әрбiр
қызметкерiне жеткiзуге мiндеттi. Тәуекелдердi басқару әдiстемелерiмен
байланысты құжаттар банктiң iшкi және сыртқы өзгерiстерiне сәйкес әрқашан
оңтайландырылып отыруы тиiс. Тәуекелдердi басқару бойынша процедуралар
нақты және анық сипатта болуы керек. Банк опрацияларын жүргiзумен
байланысты банк қызметкерлерi өздерiнiң әрекет салдарын дұрыс түсiнiп және
бағалап, тәуекелдердi бақылау бойынша процедуралар және шектеулермен таныс
болуы тиiс. қаржытәуекелiн құраушылар: стратегия, әдiстемелер процедуралар,
бақылау, өзектендiру.
Банк кез келген нақты тәуекел бойынша басқару стратегиясын таңдап, оның
әрекет саласын айқындап, қабылданатын тәуекел деңгейiн анықтап, олардың
капитал және активтер, рентабельдiлiкке әсерiн анықтау қажет. Банкте
старатегиялық мақсаттар қалыптасады. Тәуекелдiң осы түрi бойынша басқару
және бағалау әдiстерi ұсынылады. °дiстемелер бағалау модельдерi мен
белгiлерiнен тұрып, әрдайым қайта қаралып отырады. Одан кейiн нақты
процедуралар негiзiнде бағалау және бақылау сәйкестендiрiледi.
Процедуралардың барлығы құжат түрiнде рәсiмделiп, барлық құрамды бөлiктерi
сипатталынып, қызметшiлердiң нақты әрекетi, олардың өкiлеттiлiктерi,
жауапкершiлiктерi, шектеулер мөлшерi мен құрлымы, қатысушы бөлiмдердiң
өзара қатынастары сипатталынуы тиiс.
Бақылау жүргiзiлген операциялардың қабылданған процедураларға
сәйкестiгiн тексерiп, олардың шын мәнiнде жүргiзiлгендiгiн анықтайды.
Тәуекелдердi бақылау операцияларды жүргiзушiлерден бөлек болуы тиiс. Жалпы
бақылау тәуелсiз қаржылық бақылау бөлiмшелерiмен жүргiзiлуi тиiс.
өзектендiру стратегияны, процедураларды, әдiстемелердi, моделдердi банктiң
бизнес ортасының өзгеруiне сәйкес жаңартуларды бiлдiредi. Тәуекелдердi
басқарудың негiзгi әдiстерi:
- қаржыбағалау талдауларын сәйкестендiру;
- Операцияларды шектеу-жүзеге асыру процедураларын жасау;
- Операцияларға шектеулер қою;
- Операцияларды диверсификациялау;
- Шығындарды жабуға жетерлiктей резервтердi құру;
- Stop loss шектерiн қою әдiстемесi арқылы жоғалтуларды шектеу.
Тәуекелдердi бағалаудың талдау әдiстерi маңызды рөлге ие. Бұл әдiс тек
қаржы өзгерiсiн анықтап қана қоймай, әртүрлi жағдайларды болжап, негiзгi
факторларды айқындап, оларды бағалайды. Операцияларды шектеу оларды жүргiзу
процедураларын құру жолымен тәуекелдердi сапалы түрде басқаруды бiлдiредi.
Мысалыға несиенi беру қарыз алушыны бағалау процедураларымен, активтердi
және пассивтердi басқару процедураларымен байланысты өтiмдiлiктi қолдаумен
қатарласа жүредi.
Барлық қаржылық операцияларға шектеулер қою тәуекелдi басқарудың
негiзгi әдiстерiнiң бiрi болып табылады. Шектеулер актив түрлерiне қаржылық
құралдардың пайдаланылуына жалпы позицияда белгiленедi. Шектеулердiң
мөлшерi тек тәуекелдердi төмендету көзқарасынан ғана емес, экономикалық
сипатта бюджеттiк шектеулер себептерiнен де қойылады. Банктiң нақты
контрагенттерiмен жүргiзiлетiн операцияларға тәуекел мөлшерi бойынша
шектеулер қойылады.
Шығындарды жабуға арналған резервтердi құру банктiң
меншiктiқаражаттарының есебiнен тәуекелдi жабу мүмкiндiгiн бередi. Дұрыс
құрылған банк саясаты меншiктi капиталды жеткiлiктi деңгейде ұстауды талап
етедi.
Банктiң өтiмдiлiгi оның сенiмдiлiгiнiң негiзгi сипаттамасы болып
табылады. өтiмдiлiктi басқару деп клиенттер тарапынан қаржылық ресурстардың
сұранысын қанағаттандыру қабiлетiн айтады.
Активтердi басқару әдiсi арқылы өтiмдiлiгi жоғары қаражаттарды қажеттi
қорын ұстап отырады. Банкаралық несиелердi басқару тәуекелi тапшылық
жағдайында қаражаттарды тарту кезiнде туындайды. өтiмдiлiктi төменгi
шығындармен басқару үшiн банкке жоғарғы қаржылық бедел қажет2.
Инвестициялық қызметпен байланысты негiзгi қаржы түрлерi: несиелiк
тәуекелдер, мiндеттемелердi қайтармау тәуекелдерi, эмитент өзiнiң негiзгi
қарыздары бойынша мiндеттемелердi орындаудан бас тарту тәуекелi.
Пайыздық тәуекел бұған дейiн шығарылған бағалы қағаздардың бағасын оның
пайыздық ставкасының өсуi төмендетедi. Баға төмендеген жағдайдағы бағалы
қағаздардың жаппай сатылуы бағамдық шығындарға келедi.
Валюталық тәуекелдер валюта бағамының өзгеру ықтималдығымен
байланысты.
Портфельдiк тәуекел жекелеген құралдар бойынша шығындармен байланысты.

Инвестициялық қызметтермен байланысты тәуекелдердi басқарудың негiзгi
әдiстерi: эмитенттiң қаржылық жағдайын бағалау, бағалы қағаздар бойынша
операцияларға шектеу қою, резервтеу және шығындарды шектеу.
Валюталық тәуекелдердi жабу үшiн хеджирлеу қолданылады. Жоғары
хеджирлеу жүйелiк тәуекелдермен контрагенттiң сенiмдiлiгiн анықтаушы
тәуекелдермен қатарласа жүредi. Валюталық позицияларды шектеу банктiң өзiне
алатан, валюта бағамының қолайсыз өзгерулерiмен байланысты қаржыкөлемiн
төмендетедi. Шектеулер әрбiр валюта үшiн анықталынып, сондай ақ әрбiр
валюталық дилерге де шектеулер белгiленедi.
Тәуекел бұл қаржы категориясына жатады. Тәуекел дәрежесi мен оның
мөлшерiне қаржылық механизм арқылы ықпал етуге болады. Мұндай әсер ету
қаржы менеджментiнiң тәсiлдерi мен ерекше стратегия арқылы жүзеге
асырылады. Стратегия және тәсiлдердiң жиынтығы тәуекелдердi басқару
механизмiн, яғни қаржы тәуекелiн қарастырады.

2. Қаржы тәуекелiн басқаруды ұйымдастыру жолдары, оның стратегиясы
мен тәсiлдерi

Қазақстанның екiншi деңгейлi банктердiң қызмет аясы кеңейген сайын,
банк қызметiндегi операцияларды басқару тәуекелi де ұлғая бермек. Бiрақ,
отандың екiншi деңгейлi банктер әлемдiк тәжiрибеде белгiлi барлық
тәуекелдiң түрлерiмен кездестi деуге болмайды. Алайда олардың саны өсiп
барады, ал бұл проблема отандың банк жүйесi үшiн жаңа болып табылады,
сондыңтан да банктердiң операцияларын жүргiзу әдiстерi бойынша қандай да
бiр тереңдетiлген зерттеулер жүргiзiлген жоқ. Осы орайда банктердiң
операцияларын қалыптастыру барысында пайда болатын тәуекелдердi зерттеу
Қазақстанның банк жүйесiн реформалау кезiндегi өзектi проблемалардың бiрi
болып отыр.
Қаржы менеджментiнiң теориясында екiншi деңгейлi банктердiң
активтерi мен пассивтерiн басқару проблемасы өзектi болып табылады.
Банктiң пассивтерi мен активтерiн басқару процесi ресурстарды
тартудың ең тиiмдi жолдарын таңдауға бағытталып отыруы тиiс.
Банктiң операцияларын басқару деп – жалпы салымшылардың қаржыларын
тартумен байланысты және несие берумен байланысты қызметтi айтады.
Ал тар мағынада операцияларды басқару деп банктiң қаржыға деген
қажеттiлiгiн сырттан қаржы тарту арқылы қанағаттандырумен байланысты
қызметiн айтады.
Банк операцияларын басқару кезiнде банктiң шығындары арасындағы
өзара қарым-қатынасты ескерген жөн.
Жалпы, банктiң активтi және пассивтi операцияларын өзара
байланыстыра отырып басқару банктiң табыстылығына оң әсерiн тигiзедi.
Мұнда, банктiң пассивтi операциялары банктiң ресурстық базасын
қалыптастыруды қамтамасыз ете отырып, активтi операцияларға қарағанда
маңыздырақ болып келедi. Өйткенi, пассивтi операциялардың ауқымы банктiң
табысты операцияларының ауқымына әсер етедi.
Пассивтi операциялардың құрылымын талдау барысында банк келесi
жағдайларға назар аударуы тиiс:
- банктiң меншiктi және сырттан тартқан ресурстарының қатынасы;
- банкаралық рыноктан тәуелдiлiгi деңгейi. Банкаралық несиелердiң үлес
салмағы жалпы тартылған ресурстардың көлемiнде 10-12 % аспауы тиiс;
- талап еткенге дейiнгi шоттар мен салымдардағы шоттардың қалдығы. Олар
жалпы тартылған қаржылардың көлемiнен 70-75 % құрауы тиiс;
- сырттан тартылған ресурстарды пайдаланудың ұзақтығы. Олар банктiң
ресурстарды басқарудағы саясатын бағалауға мүмкiндiк бередi;
- ресурстардың банк филиалдары арасындағы құрылымы.
Сонымен, банктердiң пассивтерiнiң құрылымын және оларды басқару
әдiстерiн қарастыра отырып, бiз банк балансының бiрiншi жағына назар
аударамыз. Мұнда банктiң ақша қаржыларының құралу көздерi көрсетiледi. Бұл
қаржылардың негiзгi бөлiгiн банктiң мiндеттемелерi құрайды: банктiң алған
депозиттерi мен несиелерi (заемдары).
Банк активтерi мен пассивтерiнiң құрылымын жiктеу, олардың құрылымын
талдау оларға баға берудiң нақты әдәстерiн анықтауға мүмкiндiк бередi. Баға
берудiң әдiстерiнiң бiрiне мыналар жатады:
- сыйақы ставкасы мен депозиттердiң мерзiмiне активтер мен пассивтердiң
сезiмталдығы;
- активтер мен пассивтердiң түрлерi бойынша сыйақы мөлшерлемесiн анықтау;
- баға беру белгiлерi мен құралдарының көмегiмен мәлiметтердi талдау.
Банктiң активтерi мен пассивтерiн басқару банк тәуекелiмен тiкелей
баланыста болып отырады. Банк тәуекелiн басқару банк қызметiнiң барлық
бағыттарымен тiкелей әсерiн тигiзiп отырады. Бiрқатар банк тәуекелдерi, ең
алдымен несиелiк және инвестициялық қызметтер, яғни активтi операциялармен
байланысты болып келедi. қаржыларды салымдарға тартумен, депозиттермен
байланысты банктiң қызметi де көптеген тәуекел түрлерiмен байланысты.
Сондықтан ендiгi жерде банктiң активтi және пассивтi операцияларын
басқарумен тiкелей байланысты банк тәуекелiнiң бiрқатарына тоқталып өткен
жөн болады.
Қазiргi кездегi қазақстандың банктердiң тәуекелдi басқару саласындағы
басты проблемаларының бiрi пассивтi операцияларды басқару тәуекелi мен
несиелiк операцияларды басқару тәуекелi болып отыр. Екiншi деңгейлi
құрылымдар бастан кешiрген, депозиттiк несиелiк келiсiм шарттар бойынша
қаржыларды жаппай қайтармау, мерзiмi ұзартылған ссудалардың көлемiнiң
мәжбүрлi өсуi, осы құрылымдардың қаржылай дәрменсiздiгiнiң лебi iс жүзiнде
банктiк тәуекелдердi талдау проблемасына жаңа тұрғыдан келудi талап еттi.
Банк тәуекелiн басқару (реттеу) деп тиiстi тәуекелдi ең төменгi
шегiне жеткiзуге және табыстылық пен тәуекеларасындағы оңтайлы қатынасты
анықтауға бағытталған шараларды айтады.
Банк тәуекелiн бiрнеше кезеңдерде жүзеге асыру қажет:
1. банк қызметiн жүзеге асырумен байланысты пайда болатын тәуекелтүрлерiнiң
мазмұнын анықтау;
2. тәуекелдеңгейiн анықтауға көмектесетiн ақпарат көздерi мен ауқымын
анықтау;
3. тәуекелдiң пайда боуының ықтималдылығына баға берудi қамтамасыз ететiн
белгiлерiн анықтау;
4. тәуекелдi сақтандыру әдiсiн таңдау немесе жасау;
5. банктiң тәуекелiн басқару нәтижесiн сараптау және жоғарыда айтылған
кезеңдерге қажет болған жағдайда өзгерiстер мен түзетулер енгiзу.
Банктiң депозиттiк портфелiн басқару жүйесi, банк саясатының жалпы
белгiлерiне (өтiмдiлiк, табыстылық, сенiмдiлiк) иек артып отыруы қажет.
Депаозиттiк операциялар бойынша тәуекелдi басқару сонымен бiрге банктiң
депозиттiк портфелiнiң сапасын бағалауға арналған мiндеттердi шешуге
бейiмделген схема бойынша құру қажет.

Банктiң депозиттiк портфелiн басқару жүйесi

1. Банктiң депозиттiк операцияларына байланысты туындайтын тәуекел түрлерi
▪ Теңестiрiлмеген өтiмдiлiк тәуекелi, банк клиенттерiнiң өз қаржыларын
жаппай қайтарып алуының нәтижесiнде пайда болады және банк үшiн өте
күрделi проблема болып табылады.
▪ Банктiң активтi опрерацияларын жүзеге асыруға тiкелей әсерiн тигiзетiн
қажеттi сомаларды көптеген объективтi және субъективтi себептерге
байланысты депозитке тарта алмаған жағдайда туындайтын алына алмай қалған
пайда тәуеклi;
▪ Сыйақылық тәуекел, депозиттер рыногында қолайсыз жағдайлар (банктiң
сырттан тартатын ресурстарының қымбаттауы) нәтижесiнде туындайтын
тәуекел.
2. Банктiң ақпараттық базасына қойылатын талаптар
▪ Депозиттiк ресурстардың жекелеген түрлерiнiң серпiндiлiк (динамикалық)
қатарын құру;
▪ Ресурстарды сомалары, мерзiмдерi және клиенттердiң тобына қарай жiктеу;
▪ Депозиттердiң түрлерi бойынша олардың тұрақты бөлiктерiнiң мөлшерiн
анықтау;
▪ Депозиттiк ресурстардың номиналдың және нақты бағасын есепке алу;
▪ Депозиттердiң топтары бойынша орташа бағасын анықтау.

Пассивтi операциялар бойынша тәуекелдiң маңызды деген түрлерiн анықтап
болған соң, банктiң депозиттiк саясаты пассивтi операцияларды басқарудың
әдiстерiн, тәсiлдерiн, әдiстемелерiн анықтау керек.

3. Депозиттiк операциялар бойынша тәуекелдi бағалау әдiстерi
Екiншi деңгейлi банктер депозиттiк операциялар бойынша ауытқуларды
ескеретiн тәуекелдiң деңгейiне баға беретiн түрлi әдiстердi қолданып отыруы
тиiс. Осы мақсатта сандың көрсеткiштер қолданылады. Банк ресурстарының
сандың бағасын құрылымдың талдау нәтижесiмен, қаржы көрсеткiштерiмен
толықтырып, депозиттiң тұрақтылығына баға берiп, депозиттiк операцияларға
кешендi түрде баға беру мақсатында қажеттi бағдарламалармен қамтамасыз ету
керек.
Қазiргi кездегi банктердiң депозиттiк операцияларынан туындайтын
тәуекелтүрлерiне баға беру әдiстерiнiң iшiндегi маңыздыларына банктiң
өтiмдiлiгi мен рентабельдiлiгiн қамтамасыз етiп отыратын құрылымдың талдау
әдiстерi мен қаржы көрсеткiштерi жатады.
4. Банктiң депозиттiк операциялары бойынша тәуекелдi сақтандыру әдiстерiне
кiруi қажет:
▪ Салымшылардың салымдарын мiндеттi түрде сақтандыру;
▪ Салымшылардың салымдарын ерiктi түрде сақтандыру;
▪ Салымшылардың салымдарын аралас түрде сақтандыру.
5. Депозиттiк операциялармен байланысты тәуекелдiң түрлерiн сараптауды ақша
ағымдарына талдау жасау әдiсiн қолдана отырып жргiзген жөн. Алайда, ақша
ағымдарына талдау жасаудың басты мақсаты тек ағымдағы ақша ағымдарын
қарастыру емес, сонымен бiрге болашақтағы клиенттiң шотындағы және
банктiң өзiндегi қаржылардың жағдайына болжам жасап отыру болып табылады.

Қаржы тәуекелiнiң соңғы мақсаты банк iсiнiң негiзгi қызметтерiне
сәйкестенедi. Ендеше, ол, банк қызметкерлерiнiң табыс пен Тәуекелң
үйлесiмдi қатынасында жоғарғы пайданы алу дегендi бiлдiредi.
Қаржы менеджмент -бұл қаржы және оны басқару процесiнде туындайтын
экономикалық, дәлiрек айтсақ, қаржылық қатынастарды басқару жүйесi.
Тәуекелменеджмент басқару стратегиясы мен тактикасынан тұрады. Қаржы
тәуекелiнiң стратегиясы ретiнде алға қойылған мақсаттарға жетудегi
қаражаттардың пайдаланылу әдiстерi мен бағыттары түсiндiрiледi. Бұл
әдiстерге шешiм қабылдаудың ережелерi мен шектеулерiнiң жиынтығы
түсiндiрiледi.
Қабылданған стратегияға қарсы келмейтiн шешiмнiң вариантын таңдаудағы
әрекеттердi шоғырландыруға старатегия мүмкiндiк бередi. Қойылған мақсатқа
жеткеннен кейiн бағыттаушы және мақсатқа жетушi құрал ретiнде стратегия
өзiнiң қызметiн атқарады3.
Тәуекелдi менеджменттiң тактикасы - бұл нақты экономикалық
жағдайлардағы қойылған мақсатқа жетудiң нақты әдiстерi мен тәсiлдерi. Қаржы
тәуекелiнiң тактикасының негiзгi мiндетi осы банктiк жағдайға сай келетiн,
тиiмдi шешiмдi қабылдау болып табылады.
Тәуекелдi менеджмент басқару жүйесi ретiнде екi құраушы жүйеден
құралады: басқарылатын қосымша жүйе (басқару объектi) және басқаратын
қосымша жүйе (басқару субъектi). Қаржы тәуекелiнiң бұл екi қосымша
жүйелерiнiң сызбалық бейнесiн сурет 4 көруге болады.
Тәуекелдi менеджменттегi басқару субъектi- бұл басқару объектiнiң
мақсатты қызмет етуiнiң жүзеге асырылуында әртүрлi басқару әдiстерi мен
тәсiлдерi арқылы әсер етушi адамдардың арнайы тобы.
Субъектiнiң басқару объектiне әсер ету процесi, яғни басқару
процесiнiң өзi, басқаратын және басқарылатын қосымша жүйелер арасындағы
ақпараттың ағымы болуы жағдайында ғана жүзеге асырылады. Басқару процесi
өзiнiң соңғы мазмұнына тәуелсiз, ақпараттарды алу, өңдеу және пайдалануды
көздейдi. Тәуекелдi менеджментте сенiмдi де жеткiлiктi ақпараттың болуы
негiзгi рөлге ие, өйткенi олар қаржы жағдайлар бойынша әрекеттердiң нақты
шешiмiн қабылдау мүмкiндiгiн бередi.
Қаржы тәуекелiнiң ақпараттық қамтамасыздандырылуы әртектi және
әртүрлi ақпараттардан тұрады: статистикалық, экономикалық, коммерциялық,
қаржылық.
Ақпараттарға иесi банк нарықты да билей алады. Ақпараттардың
көптеген түрлерi коммерциялық құпия негiзiнде болып келедi. Сондықтан да
ақпараттардың жекелеген түрлерi интелектуалдық меншiк түрлерiнде болып
акционерлiк қоғамдардың жарғылық капиталдарына салым есебiнде ендiрiледi.
Жоғары машықтанған менеджер әрқашанда, кез-келген ақпаратты алуға
ұмтылады және де оларды өз пайдасына шешуге тырысады.
Қаржы менеджерiнде сенiмдi iскерлiк ақпараттардың көп болуы қаржылық
және коммерциялық шешiмдердi тез қабылдау мүмкiндiгiн берiп, шешiмдердiң
дұрыс болуына ықпалын тигiзiп, сәйкесiнше пайданы жоғалтуды төмендетiп
немесе оны молайтуға әкеледi.
Кез келген қабылданған шешiм ақпаратқа негiзделедi. Мұнда ақпарат
сапасының мәнi үлкен болмақ. Ақпарат сапасы оның алыну кезiнде бағаланады.
Сондықтан да коммерциялық банктер ақпараттарды жинап қана қоймай , оларды
сақтап, қажет кезiнде таба бiлуi де қажет. Қазiргi кездегi ақпарат жинаудың
негiзгi құралы компьютерлер болып табылады. Мұнда ақпараттық машиналардың
тек шешiмдердi орындайтындығын, оларды түзете алмайтындығын ескерген жөн.

2. ЕКIНШI ДЕҢГЕЙЛI БАНКТЕРДЕ ҚАРЖЫ ТӘУЕКЕЛIН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
(“ТҰРАНӘЛЕМБАНКI” АҚ МЫСАЛЫНДА)

2.1 Қазақстан Республикасындағы екiншi деңгейлi банктердiң қызметiн
талдау

Қаржы тәуекелiнiң ағымдық талдауы банкке әсер етушi негiзгi
факторларды зерттеуден басталады. Мұнда келесi жағдайлар ескерiлуi қажет:
1. Банктiң таңдап алған стратегиясы және мамандануына сәйкес ерекшелiгi.
Тәуекелдің белгiлi бiр түрлерiне немесе оның қызметiндегi тәуекелдер
жйынтығына, серiктестер қызметiнiң тәуекелiне, клиенттер тәуекелiне
банк көзқарастарының ерекшелiктерi.
2. Тәуекелдiң жекелеген түрлерiнiң немесе тәуекелдер жиынтығының банктiң
қаржылық жағдайына әсерi;
3. Банк қолданатын есептеу әдiстемелерiн талдау;
4. Тәуекелдің нақты бiр түрiн немесе олардың тобын басқарудағы банктiң
мүмкiндiгi;
5. Тұтас жағдайды алғандағы тәуекелдi басқару құралдары және
әдiстемелерi;
6. Тәуекелдердi шектеу бойынша бұрын ұсынылған шаралардың тиiмдiлiгiн
жүйелi түрде бағалау;
Тәуекелдердi басқару оларды басқару әдiстерi мен принциптерiнiң
жиынтығынан тұрады:
• диверсификация;
• нәтижелер және таңдау жөнiнде қөсымша ақпараттарды алу;
• лимиттеу;
• өзiн-өзi сақтандыру;
• сақтандыру;
• хеджирлеу;
• сапалық басқару.
Диверсификацияның негiзгi мағынасы, ол, бiр немесе бiрнеше
факторлардан тәуелдiлiктiң аз болуы. °рбiр банк өздерiнiң портфельдерiн
келесi бағыттар бойынша диверсификациялауы қажет.
А) қарыз қаражаттарды диверсифкациялау:
• Мерзiмдерi бойынша( қысқа мерзiмдi, орта мерзiмдi, ұзақ мерзiмдi). Мұнда
ұзақ мерзiмдi қарыз қаражаттар тартымды келдi.
• Тарту түрi бойынша (заңды тұлғалардың депозиттерi, азаматтар салымдары,
банк аралық несиелер, халықаралық займдер). Тарту көздерiнiң көп болғаны
дұрыс.
• Тарту көздерi бойынша (сала бойынша, клиенттер тобы бойынша, азаматтардың
әлеуметтiк топтары бойынша). Тартылу көздерi көп болған сайын тәуекел
төмен болады.
Б) қолданылатын құралдардың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Екінші деңгейлі банктердің пайыздық тәуекелін басқару
Екінші деңгейлі банктерде есеп айырысу кассалық қызметі
Екінші деңгейлі банктердің несиелік тәуекелін басқарудың теориялық-әдістемелік негіздері
Қаржы тәуекелін басқару теориясы
Қаржы тәуекелін басқару туралы
Қаржы тәуекелін басқару
Қаржы тәуекелін басқарудың теориялықаспектілері
Несиелік операцияларды жүзеге асыру
Екінші деңгейлі банктердің несие саясатын басқару
Екінші деңгейлі банктердің тартылған қаражаттары
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь