Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттамасы


Кіріспе
1. Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама
1.1. Қазақстанға басқа ұлт өкілдерінің қоныстану
1.2. Халықтың жастық.жыныстық құрамы
2. Қазақстан халқының демографиялық жағдайы
2.1. Халықтың табиғи өсімінің төмендеуі және өсу жолдары
2.2. Қазақстандағы көші.қон мәселесі
2.3. Демографиялық детерменизм
3. Демографиялық болжам
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
Кіріспе
Егеменді ел болып, іргемізді бүтіндеп отырған кезде ұзақ жылдар бойы отаршылдық тұзағына түскен ұлттық санамыз қайта жанданып, даму үстінде. Соның бір жарқын көрінісі ұлттық демографиялық санамыз бен демографиялық мінез-құлқымызда орын алып отырған келелі өзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген құлшыныс артып, қазақ ұлтының үрім-бұтағының өсіп-өнуі, сандық және сапалық өркендеуінің ахуалы қалай деген сауал әркімді де ойландыра түсуде. Саны жағынан әлемнің өркениетті дамыған елдерінен кешен қалған қазақ халқы үшін демографиялық ой-сананы жаңа сапалық тұрғыда қалыптастырудың тарихи маңызы аса зор. Сондықтан тәуелсіздігін әлем таныған, БҰҰ-ның толыққанды мүшесі Қазақстан ұлысы дүниенің төрт бұрышындағы өзінің географиялық орны мен әлем халықтары арасындағы үлес салмағын айқын түсіне білуі керек. Ол қазақ ұлысының геополитикалық және демосаяси санасының негізгі өзегі болуға тиіс.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі: Қазақстан Республикасындағы демографиялық ақуал күрделі болуда. Себебі мемлекетіміздің жері үлкен болғаны мен халқы аз болуда. Қазақстандағы осы демографиялық ақуалды жақсарту мақсатында түрлі жұмыстар жасалуда. Мемлекетіміздің демографиялық саясат жүргізуінің белсендігі осы аз санды мемлекеттің санын өсіру мақсатында жүргізілуде.
Елдегі Көші-қон және туу деңгейінің төмендеуі халық санының күрт төмендеуіне алып келді. 1991-2000 ж.ж . болған экономикалық қиындықтардың салдарынан басқа ұлт өкілдерінің өз ата мекендеріне көшуі белең алды. Нарықтық қатынастың қиндыына ұрынған халық аз уақыттың ішінде туу деңгейінің төмендеуінің жоғары деңгейіне ұшырады. Соңғы жылдары дұрыс жүргізіліп жатқан демографиялық саясат негізінде туу мен халықтың табиғи өсімінде ілгерілеушілік бар.
1. Тәтімов М. «Қазақ әлемі»(Қазақтың саны қанша? Қазақ қашан, қайдан қуылған, қырылған және атылған?)., Атамұра., Алматы., 1993.
2. Ғали Ә. "Көбеймесек көсегеміз көгермейді"., Қазақстан баспа үйі., 2003.
З. Тәтімов М. "Халықнама немесе Сан мен Сана". Демографтың ой-толғаныстары., Жазушы., 1992.
4. Демографический ежегодник Казахстана. Алматы. 1998. 5.Численность и размещение населения в Республике Казазстан., Том 1. Алматы., 2000.
6. Азия - экономика и жизнь.
7.Ахметов Н. "Қазақтың саны мен сапасы"., Денсаулық №1. 2004. 8.Белдеубайұлы Д. "Демографиялық батпақ"., Ана тілі 19.02.2004. 9.Біз қаншамыз? Қазақстан Республикасы халқының ұлттарға бөліп
шаққандағы санының көрсеткіштері., Ана тілі ., 29.07.2004. 10.Жанділдин Ж, "Өсе түс, елім!"., Заман Қазақстан., 02.01.2004. 11. Қазанғапова Қ. Қазакстан Республикасының демографиялық мәселелері., География және табиғат. №3. 2004
12. Республика халқының ұлттық құрамының өзгеруі.,
Заман Қазақстан. 02.02.2004.
13. Талдыбаев Н. Дүние жүзі қазақтарының саны және дүние жүзі бойынша орналасуы., Ізденіс. №2. 2004.
14. Шайманұлы Б. Демографиялық жағдайды құлдыратпайық., Заң газеті. 07.04.2004.
15.Тәтімов Мақаш. "Демографиялық болжам келешекке көзқарас".
16. Тәтімов Мақаш. «Қазақстанның дербес демографиялық саясатын қалыптастыру»., 1999. Алматы., Атамұра.
17. Асылбеков М.Қ., «Демографические процессы современного Казахстана»., 2000., Алматы.
18. «Қазақстан тарихы» №1., 2006 ж., қаңтар.
19. «Алматы ақшамы» 12.05.2005ж.
20. «Түркістан» 04.11.2004ж.
21. «Қоғам және дәуір» № 2., 2004ж.
22. «Қазақ әдебиеті» 28.05.2004ж.
23. «Егеменді Қазақстан» 27.05.2004ж.
24. «Алматы ақшамы» 12.05.2005ж.
25. «Егеменді Қазақстан» 24.11.2004ж.
26. «Егеменді Қазақстан» 17.06.2004ж.
27. «Егеменді Қазақстан» 25.01.2005ж.
28. «Хабаршы» №1., 2004 ж.
29. «Қазақ әдебиеті» 05.03.2004ж.
30. «Жас қазақ» 12.08.2002ж.
31. «Қазақстан заман» 19.04.2002ж.
32. М.Тәтімов «Ауылдағы демографиялық ахуал»., Алматы., 1986 ж.
33. «Сборник материалов по вопросам народно - населения». Астана, Представительство ООН в РК; Изд.Дом «Сарыарка», 2000 ж.
34. «Краткие итоги переписи населения»., 1999 года в республике Казахстан. Под.ред.А.А.Самойлова/ А., 1999 ж.
35. Ә.Ғалиев, Н.Мұстафаев «Қазақстандағы этнографиялық үрдістер».
36. «Демографический ежегодник Казахстана». 2005ж.
37. «Шымкент келбеті» 07.04.2006ж.
38. «Национальный состав населения Республики Казахстан»., Алматы, 2000 ж.
39. «Населения Казахстана. Итоги переписи населения. 1999» Алматы 2000 ж.
40. Нүсіпова Г.Н., Байсұлтанова Г.М. «Қазақстан халқының демографиялық үрдістерінің өзгерістері». Вестник КазГУ., Алматы., Қазақ университеті 2003ж., № 2.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




Мазмўны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама ... ... ... ... ... ...5
1.1. Қазақстанєа басқа ўлт ґкілдерініѕ қоныстану ... ... ... ... ... ... .. ... ...5
1.2. Халықтыѕ жастық-жыныстық қўрамы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... 8
2. Қазақстан халқыныѕ демографиялық жаєдайы ... ... ... ... ... ... ... .14
2.1. Халықтыѕ табиєи ґсімініѕ тґмендеуі жјне ґсу жолдары ... ... ... ..14
2.2. Қазақстандаєы кґші-қон мјселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.3. Демографиялық детерменизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28
3. Демографиялық болжам ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Пайдаланылєан јдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ...48
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51

Кіріспе
Егеменді ел болып, іргемізді бїтіндеп отырєан кезде ўзақ жылдар бойы отаршылдық тўзаєына тїскен ўлттық санамыз қайта жанданып, даму їстінде. Соныѕ бір жарқын кґрінісі ўлттық демографиялық санамыз бен демографиялық мінез-қўлқымызда орын алып отырєан келелі ґзгерістерден айқын байқалады. Кейінгі жылдары демографиялық деректерді білуге деген қўлшыныс артып, қазақ ўлтыныѕ їрім-бўтаєыныѕ ґсіп-ґнуі, сандық жјне сапалық ґркендеуініѕ ахуалы қалай деген сауал јркімді де ойландыра тїсуде. Саны жаєынан јлемніѕ ґркениетті дамыєан елдерінен кешен қалєан қазақ халқы їшін демографиялық ой-сананы жаѕа сапалық тўрєыда қалыптастырудыѕ тарихи маѕызы аса зор. Сондықтан тјуелсіздігін јлем таныєан, БЎЎ-ныѕ толыққанды мїшесі Қазақстан ўлысы дїниеніѕ тґрт бўрышындаєы ґзініѕ географиялық орны мен јлем халықтары арасындаєы їлес салмаєын айқын тїсіне білуі керек. Ол қазақ ўлысыныѕ геополитикалық жјне демосаяси санасыныѕ негізгі ґзегі болуєа тиіс.
Дипломдық жўмыстыѕ ґзектілігі: Қазақстан Республикасындаєы демографиялық ақуал кїрделі болуда. Себебі мемлекетіміздіѕ жері їлкен болєаны мен халқы аз болуда. Қазақстандаєы осы демографиялық ақуалды жақсарту мақсатында тїрлі жўмыстар жасалуда. Мемлекетіміздіѕ демографиялық саясат жїргізуініѕ белсендігі осы аз санды мемлекеттіѕ санын ґсіру мақсатында жїргізілуде.
Елдегі Кґші-қон жјне туу деѕгейініѕ тґмендеуі халық саныныѕ кїрт тґмендеуіне алып келді. 1991-2000 ж.ж . болєан экономикалық қиындықтардыѕ салдарынан басқа ўлт ґкілдерініѕ ґз ата мекендеріне кґшуі белеѕ алды. Нарықтық қатынастыѕ қиндыына ўрынєан халық аз уақыттыѕ ішінде туу деѕгейініѕ тґмендеуініѕ жоєары деѕгейіне ўшырады. Соѕєы жылдары дўрыс жїргізіліп жатқан демографиялық саясат негізінде туу мен халықтыѕ табиєи ґсімінде ілгерілеушілік бар. Осы мақсатта кґптеген єалымдар зертту жўмыстарын жїргізді. Олар:
Халықтыѕ демографиялық санасы кґп қатпарлы ол ўлттық санамыздыѕ бастау алар мјйегі жјне оны ґсіре алатын басты дјнекері. Ґткен єасырларда бытыраѕқы халықтыѕ, басын қўрау, оны бір орталыққа тас тїйін етіп топтастыру тайпалар мен рулық бірлестіктерді ґзара туыстастыратын жақындастырудан, олардыѕ шежіре тарихын мадақтап, қўрмет тўтудан басталєан. Ал бїгінгі кїні бўл қўбылыста дјстїрлі тарихи-этнографиялық ой-сананыѕ рґлі артып отыр.
Қазақ халқыныѕ ўстамды мінезі, салқын қанды сабырлы қимылы солтїстік қоѕыр салқын белдеу табиєатыныѕ ықпалымен қалыптасқан игі қасиет.
Республикамызда славян халықтарымен қатар, тїркі тілдес халықтар сан жаєынан айтарлықтай дјрежеде қоныстанєан. Олармен араласудан тілімізді байытып, дінімізді берік етеміз, мјдениетімізді ґркендетіп, мемлекеттігімізді кїшейте аламыз. Олар біздерге алєашында сїйеу єана емес, кейін кірме де болып, сандық жаєынан ґсуімізге јсер ете алады. Тїркі тілдес ўлт ґкілдері бізге нјсілі де, тілі де, мјдениеті де бґтен келімсектерді арамыздан жылдам ыєыстырып шыєаруєа себін тигізе алады. Жақын арада 3-4 есеге дейін ґсім бере алатын шыєыс халықтарыныѕ саны республикамызда 1,5 млн. адам.
Тјуелсіздігімізге қол жетіп, дербес мемлекетімізді қўрып отырєан бїгінгі таѕда сыртқы елдермен халықаралық байланысқа ерекше мјн берген жґн.
Дипломдық жўмыстыѕ міндеті:
-- Қазақстан халқына этнодемографяилық сипатту
-- Қазақстан халқыныѕ демографиялық жаєдайына сипатау.
-- Демографиялық болжам

1 Қазақстан халықына этнодемографиялық сипаттама.
1.1 Қазақстанєа басқа ўлт ґкілдерініѕ қоныстану тарихы.

Қазақстан халқыныѕ кґп ўлттық қўрамыныѕ қалыптасуы XVIє. басталды. Бўл кезде Ресей ґкіметініѕ қудалауынан қашқан орыстар, украиндықтар, татарлар жјне басқа ўлттардыѕ ґкілдері қазақ еріктілері деп аталатынєа бірікті. 1890 жылдары Ресей мен Украинадан келген шаруалардыѕ отарлауы кїшейе тїсті. Ресейдіѕ јскери жјне миграциялық экспансиясыныѕ барысында салынєан бекіністердіѕ негізінде негізін орыстар, украиндықтар жјне татарлар мекендеген алєашқы отарлық қалалар пайда болды.
1881-1883 ж.ж Қытайдыѕ солтїстік-батысынан 50 мыѕдай дїнгендер мен ўйєарлар кґшіп келді.
1864 жылы Шымкент пен Ташкенттіѕ қўлауынан кейін бўл жерге Ресей империясыныѕ орталық губерниясынан орыс жјне украйн жерсіз қалєан шаруаларын кґшіре бастады. Қоныстанушылардыѕ басым кґпшілігі суєармалы егіншілікпен таныс емес еді, сондықтан облыстыѕ оѕтїстік-шыєысындаєы барлық ґзен алқаптарын мекендеді.
Қазақстанды шаруалардыѕ отарлауы XIX є. Соѕєы он жылында жјне ХХє басында Столыпиндік аграрлық реформаєа байланысты ерекше кїшейді. Небір 46 жылдыѕ ішінде (1871 -1917 ж.ж) ґлкеге 1,6 млн. Адам келіп тўрақтап қалды, олардыѕ негізгі кґпшілігі 1907-1916 жылдарєа келеді. Осыныѕ салдарынан XIX єасырдыѕ аяєында жјне XX єасырдыѕ басында ґлкеде 60-тай ўлтыѕ ґкілдері тўрды, олардыѕ ішінде тїрік тілдес халықтардан (ґзбек, ўйєыр, қырєыз, қарақалпақ, татар, башқўрт т.б.) басқа неміс, поляк, мордва, дїнген, тјжік, еврей жјне т.б . бар еді.
1926 жылы халық санаєы бойынша Қазақстанныѕ қазіргі шекарасында 6198,4 мыѕ адам тўрды, олардыѕ 58,5 проценті қазақ, 20,6 проценті-орыс, 13,9 процент-украйн, 2,1 процент-ґзбек, 1,3 процент -татар, 1,0 процент-ўйєыр, 0,8 процент-неміс жјне т.б.
1928-1934 ж.ж Қазақстанда ашаршылық басталды, ол кґшпенді жјне жартылай кґшпелді елді отырықшыландыру, сол сияқты қолдан урбанизациялау істерін зорлап ўжымдастыру саясатымен ўштастыра жїргізуі салдарынан туды. Жїздеген мыѕ орыстар, украйндар, ўйєырлар жјне басқа ўлт ґкілдері қырылды, бірақ қырылєандардыѕ негізгі кґпшілігі қазақтар болды. Қолда бар есеп бойынша 1929-1938ж.ж. 2610 мыѕ қазақ қырылды, 1935-1938 ж.ж. јлеуметтік жјне саяси репрессияныѕ салдарынан 135 мыѕ адам жойылды. Қазақтардан барлық шыєын 2750 мыѕ адам болды.
1928-1930 ж.ж. ішінде жаѕа қўрылып жатқан совхоздарєа елдіѕ јртїрлі облыстарынан 65 мыѕ отбасы кґшіп келді. 1940ж. Украина мен РКФСР-діѕ жері аз аудандарынан, јсіресе Мордавия, Чувашия, Татарстан жэне басқа республикалардан ерік білдірген шаруаларды ўйымдасқан тїрде кґшіріп јкелу басталды.
30 ж.ж. ақырында бірсыпыра этностық топтардыѕ жер аудару басталды, олардыѕ бір бґлігі Қазақстанєа жер аударылды. 1937 ж. қыркїйек-қазан айларында Қиыр Шыєыстан Қазақстанєа 110 мыѕ корейлер, Азербайжан мен Армениядан 2,4 мыѕнан астам ирандық, јзірбайжан, курд, армиян отбасылары Оѕтїстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы облыстарына жер аударылды.
1939 ж. халық санаєы бойынша қазақтардыѕ їлес салмаєы 1926 ж. салыстырєанда 20,5 дјрежеге қўлдырап, 38%-ке теѕ, украйндердіѕ їлесі 13,9-дан 10,8%-ке, ґзбектер 2,1-ден 0,66%-ке тґмендеді.
Орыстар Қазақстандаєы еѕ ірі этностық топқа айналды, олардыѕ їлес саны 20 дјрежеге ґсіп, 40,2%-ке жетті. Немістер 1,5%-ке, корейлер 1,6, белорустар 0,5% болды.
Соєыс жылдары Қазақстанєа кґшіп келушілердіѕ тасқыны шўєыл артты. Жаппай жер аударудыѕ қарсаѕында, 1939 жылєы халық санаєы бойынша Қазақстанда 54696 поляк, 3569 латыш, 808 ливан жјне т.б. тўратын. Елдегі неміс халқыныѕ да таєдыры осылай болып шықты. 1941 жылєы тамызда Қазақстанєа 349713 неміс кґшіріп јкелінді, олардыѕ жалпы саны 441713 болатын. Қалєан немістер Қазақстанєа 1944-1945 ж.ж. кґшіп келді. Мўныѕ їстіне Қазақстанныѕ жјне елдіѕ басқа жерлерінде жалпы саны 2,5 млн.адам неміс жјне жапон јскери тўтқындары жўмыс істеді.
Орта Азия мен Қазақстанєа 1944 ж. ақпанда-чечен жјне ингуш халықтары, наурызда-балқарлар, қарашада - месхет-тїріктері, қырым татарлары, қарашайлар жјне басқа халықтар кїштеп кґшіріліп јкелінді.
1957 ж. чечен жэне ингуш халықтарыныѕ автономиялары қайтадан қалпына келтірілгеннен кейін олар Солтїстік Кавказєа қайта кґше бастады, қарашайлар, балқарлар, қалмақтар аєылып қайтып жатты. Гректердіѕ, месхет тїріктерініѕ, қырым татарларыныѕ, поляктардыѕ, корейлердіѕ, Еділ бойы немістерініѕ бір бґлігі Орта Азия мен Қазақстанда қалды.
1954-1962 ж.ж. тыѕ жјне тыѕайєан жерлерді игеру їшін Қазақстанєа 2 млн. жуық адам, олар негізінен елдіѕ Европалық бґлігінен келді. Жўмысшылардыѕ кґпшілігі Украинадан, Белоруссиядан, Молдавиядан жјне Литвадан іріктеп алынды.
1939, 1959, 1970 ж.ж. халық санаєы арасында Қазақстандаєы еѕ саны кґп этнос орыстар болып келген. 1939-1970 ж.ж. арасында орыстар, украиндар, белорустар халықтыѕ басым кґпшілігі болып келді .
Орыстар, татарлар, корейлер негізінен қалада тўратын этностар болып қалды да, қазақтар, немістер,ґзбектер, јзербайжандар ауыл селолық этностар болды.
Қазақстанныѕ оѕтїстік, оѕтїстік-батыс, оѕтїстік-шыєыс шґл жјне шґлейт аймақтарыныѕ ауа-райы КСРО-ныѕ Европалық бґлігінен, Сібір мен Қиыр Шыєыстан кґшіп келушілер їшін ўнамсыз болды. Алайда бўл облыстар қалаларына КСРО орталыєы ведомстволардыѕ кїш салуымен экстенсивті жолмен ґнеркјсіпті дамытуєа, ірі кґлемде кїрделі қўрылыстар жїргізуге жаѕа қоныстаушылар жіберіліп жатты.
1951-1970 ж.ж. жалпы алєанда КСРО-ныѕ басқа аудандарынан Қазақстан кіші-қоныс процесініѕ бјсеѕдеуі байқалады.
Қазақстаннан басқа республикаларєа кґшіп кетушілер арасында 1988-1990 ж.ж. орыстар 53-55%, украиндар 9-12%, немістер 6-8%, қазақтар 6-9% республикаєа кґшіп келушілер арасында орыстар 48 , украиндар 8%, немістер 5% қазақтар 20% болды.
1991 жылы Қазақстаннан қазақ емес халықтар кґшіп кетуініѕ нјтижесінде азайып кетті, ал Ґзбекстаннан, Тїркменстан жјне Ресейден қазақтар кґшіп келуі нјтижесінде ґсе бастады. Шыєыс Европа елдерінен келген маман жўмысшылар Қазақстаннан кетіп жатыр, бірақ ҚХР-ден табыс табу їшін (ауылшаруашылық жўмыстарына жјне коммерцияєа) қытайлар келіп жатты.
1979-1989 ж.ж. этнодемографиялық қўрамыныѕ аєымы мынаны кґрсетеді: 1979-1989 ж.ж. халықтыѕ жалпы ґсімінде қазақтардыѕ їлес саны 70, орыстардыѕ їлесі 13, немістердіѕ їлесі 3 процент болды.
Сонымен, кґптеген єасырлар бойы жїрген кґші қон процесініѕ нјтижесінде Қазақстан кґп ўлтты мемлекет болды жјне ўлттар татулыєыныѕ јлемдік айнасы болды десек қателеспейміз,

1.2 Халықтыѕ жастық-жыныстық қўрамы
Јлеуметтік – экономикалық тўрєыдан қараєанда їлкен ынталық кґрсететін халықтыѕ жыныстық-жастық қўрамы еѕбек ресурстарын мектепке дейінгі балалар мен мектеп жасындаєы балаларды (зейнеткерлерді: оларєа материалдық жаєынан қамтамасыз ету їшін қажетті қаражаттарды анықтау мақсатында) есептеп шыєару їшін еѕ маѕызды сипаттама болып табылады.
Жоєарыда айтылєандай, јр жаѕа туєан 100-қызєа шаққанда 104-107 ер баладан келеді. Физиологтардыѕ пікірі бойынша сјбилік жалпы ер баланыѕ организмі қыз баланыѕ организмінен јлсіздеу болып келеді жјне ер баланыѕ алєашқы ґмірінде ґлім-жітім кґбірек болады.
Ґмірдіѕ бўл кезеѕі қыз балада 0-12
Ол ўл балада 0 – 5, 6 – 14 жас. Бўл екі жастыѕ арасындаєы балалық шақ. Осы екі ортада қыз бала немесе Ўл бала арасындаєы алшақтықтар айқын байқалады. Бўлай болудыѕ себебі: ўл балалардыѕ организміне байланысты ґлім-жітім кґп болып, жыныс органдарыныѕ кеш дамуы байқалады, қыз балалардыѕ организмініѕ жыныстық жаєдайыныѕ толық жетілуініѕ кезеѕі жїреді.
Балалық шақтан кейінгі келесі шақ жастық шақ. Жас ерекшелігіне жјне физиологиялық дамуына байланысты ер бала мен қыз бала арасынєы алшақтықтар жақсы кґрінеді. Жастық шақта ґлім-жітімніѕ тїрі ґзгереді. Дамыєан елдерде жарақаттану мен кјсіптік аурулардыѕ жол апат оқиєаларыныѕ кґбірек болды жјне тїрлі қақтыєыстарда ґлім-жітім кґп болады. Сондай-ақ, алкоголизм мен темекі тартудыѕ себептері бойынша еркектердіѕ ґлім-жітімі кґбірек болады; дамушы елдерде јйелдердіѕ ґлімі кґп тіркеледі. Бўл јйелдердіѕ ерте некеге тўруынан бала тууынан, ауыр еѕбекпен айналысуынан, мардымсыз тамақтанудан жјне қоєамдаєы қўқыєыныѕ еркектермен теѕ еместігінен ґлім-жітім кґбейді.
Осы жас аралықта жыныстық қўрылымдар толық жетіліп, отбасы қўру дјрежесіне келеді. Осы кезде қыздардыѕ бала тууєа организмі толық жетілген кезі болады. Қазақ менталитеті бойынша ертеректе қыз баланы 13 жастан кейін кїйеуге берген. Бўл қыз баланы неке қўруєа толық қўқы бар болєан шақ.
Ал қазіргі кезде қыз балалардыѕ тўрмысқа шыєуы 18-19 жасқа жоєарылады. Қазақстанда жїргізілген статистикалық мјлімет бойынша 2005 ж туу кґрсеткішініѕ еѕ жоєарєы деѕгейі 23-25 жас аралыєында келді. Бўл, қазіргі жаєдайда қыз балалардыѕ мектепті ЖОО бітіргеннен кейін немесе соѕєы курстарда кїйеуге шыєатынын кґрсетеді.
Бірақта қазіргі экологиялық жјне физиологиялық қатынастардыѕ алшақтауына байланысты, қыз балалардыѕ 13-16 жас аралыєындаєы жастардыѕ босануы, ґлім-жітімніѕ кґбеюіне јкелді. Мўнда ана мен бала ґліп, кґп жаєдайда екеуі де бірге ґліп кететін жаєдайлар кездеседі.
Ер балаларєа келетін болсақ 16-36 жас аралыєында жыныстық аєзаларыныѕ толық жетіліп, олардыѕ ґмірге деген қўлшыныстардыѕ артуына ґзін наєыз жігіт санауын қалыптастырады. Осы жастыѕ 16-25 жаста ўл балалар оқуды аяқтап, ЖОО, армияєа алыну кезеѕі жїреді. Орта жаста, қыз балыққа салынып, ґлім–жітімніѕ кґп болуына јкеледі. Шылым шегуге, алкоголизмді қабылдауды жјне одан јрі нашақорлыққа салынып кетулер кґптеп кездеседі. Бўл жаєдайлардыѕ кґпшілігініѕ соѕы ґлімге жетіп соқтырды немесе ер балалардыѕ бедеулікке (белсіздікке) алып келеді. Қазіргі кезде нарықтық қатынасқа байланысты жастардыѕ кеш їйленуі белеѕ алып келеді, ол демографиялық ахуалєа зиянын тигізуде.
Жастар Қазақстан жўршылыєыныѕ 3,8 % -ын қўрайды. Еѕ жас этностар санатында ґзбектер-64,3%, Қазақтар-61,5%, Тїріктер-60,7%, Јзербайжандар-59% қўрамы жас ўлттардыѕ ґсімі тез жїреді, ал еуропалық ўлттар баяу ґседі, немесе табиєи ґсінніѕ кеми беруіне ўшырайды. Қазақстан халқыныѕ орташа жасы 2 сурет кґрсетілген (51 беттегі). Бўл мына кестеде толық кґрінеді:

Қазақстан этностарыныѕ жастық қўрылымы
(пайызбен есептегенде)

Барлыєы
Жастаєылар

0-9
10-19
20-29
30-39
40-49
0-59
60-тан асқандар
Бјрі
100
17,8
20,0
16,0
15,4
12,7
703
10,8
Қазақтар
100
22,0
21,9
17,6
16,3
10,7
5,4
6,1
Орыстар
100
11,6
17,8
14,4
13,7
15,7
9,8
17,0
Украиндар
100
8,3
12,0
12,1
14,6
14,8
13,5
24,7
Ґзбектер
100
25,6
21,8
16,9
15,1
9,3
5,0
6,3
Немістер
100
4,2
22,9
6,1
13,2
16,0
6,0
11,6
Татарлар
100
11,5
16,6
13,4
16,1
15,2
9,5
17,7
Ўйєырлар
100
20,5
20,8
17,1
17,0
11,1
6,0
7,5
Беларустар
100
8,4
11,3
11,5
16,7
13,3
15,0
23,8
Корейлер
100
12,4
18,9
15,3
1,7
18,4
10,1
12,2
Јзербайжандар
100
22,5
21,5
15,6
18,9
11,0
4,3
6,2
Тїріктер
100
22,6
22,3
15,8
16,8
11,0
3,6
7,9
1-кесте

Еѕбек жасындаєы адамдардыѕ ґлім-жітімініѕ кґп кездесетін тїрлері бойынша Қазақстанда мынадай болып келеді: бірінші орында – қан айналымыныѕ жїйесініѕ (жїрек-тамыр жїйесі) ауруларынан болатын ґлім-жітім тўрады (жартысына жуєы); екінші орында–қайєылы оқиєадан, уланудан, жарақаттанудан болатын ґлім–жітім; їшінші орында ісік ауруларынан болатын, ґлім – жітім тўрады.
Еѕбек жасындаєы халықтыѕ ґлім-жітімініѕ қўрылымы осындай.
Еѕбек жасындаєы еркектердіѕ ґлім-жітім деѕгейі јйелдеркімен салыстырєанда айтарлықтай жоєары болып келеді. Бўл жўмыстаєы жарақаттанумен, алкоголизммен жјне темекі тартумен байланысты, ґлім-жітімніѕ мўндай секірмелі ґлуі соєыс болєан жаєдайда кґптеп кездеседі. Бўрын эпедемиялар жўқпалы аурулардан туындайтын демографияныѕ еркектермен јйелдердіѕ арасынаєы алшақтықты байқаймыз.
Пирамидаєа қарай отырып, 1000 адамєа шаққандаєы туылєан сјбилер бойынша ўл балалар кґп болса, 20-25 жасқа келгенде екі жыныс ортасында ґлім-жітімге байланысты теѕесе бастайды. 25 жас аралыєынан кейін қыз балалар саны кґбейе бастайды. Қазақстанда јйелдердіѕ артықтыєы 600 мыѕ адамда болєан (1000 јйелге- 900 еркек). Барлық жерде жастардыѕ арасында еркектер кґбірек те, ал, ересек адамдар арасында јйелдер кґбірек болып келеді.
Себебі, јлі кїнге дейін екінші дїние жїзілік соєыстыѕ, соєыстан кейінгі репрессияныѕ зардаптары байқалуда: соєысқа қатысқан елдердіѕ ересек адамдар арасындаєы јйелдердіѕ артықтыєы табиєи қўбылыс жесірлік пен жалєызбастылық кґптеген јлеуметтік-психологиялық проблемалар туєызады.
Халықтыѕ жыныстық қўрылымына кґші-қон айтарлықтай ықпал јсер етеді. Бўл жаєдайда еркектер јйелдермен салыстырєанда шымырлау келеді. Кґші-қон қай жаққа баєыт алмасын, еркектер кґбірек болады. Осыєан байланысты жаѕа игерілген аудандарда қала мен село халқыныѕ жыныстық қўрылымыныѕ айырмашылыєы байқалады.
Халықтыѕ жынысы мен жасы жґнінде қўрамы туралы ўєымдар оныѕ жастық-тыныштық пирамидасында бейнеленеді. Пирамида сўлбасыныѕ сипаты бойынша ўдайы ґсіп-ґнудіѕ типі туралы тїсінік қалыптастыруєа болады: І типі, ґсудіѕ тўрақтануы, станционарлық жастық қўрылымы жіѕішкеге созылєан кескін деп немесе тґменгі жіѕішкелеу жаєын, халықтыѕ азаюы, регрессиялық жас қўрылымы деп; ІІ типіне қарапайым жас қўрылымы, пирамиданыѕ їш бўрышты сўлбасы деп айтуєа болады.
6 суретте кґрсетілген (54 беттегі).

2 Қазақстан халқыныѕ демографиялық жаєдайы
2.1 Халықтыѕ табиєи ґсіміне сипаттама

Қазақстан халқыныѕ саны 2000 жыдыѕ басында 14896,1 мыѕ адам болды. 1989 жјне 1999 жылы 16199,2 мыѕнан, 1999жылы 14953,1 мыѕ адамєа азайды. Шындыєында жеке облыстар, қалалар жјне ауылдар арасында халықтыѕ аумақтық қайта бґлінумен қатар жїретін халық саныныѕ кемуі, елді мекендер желісі мен жїйесініѕ қалыптасуына елеулі ґзгерістер туєызады. Қазақстан халқыныѕ динамикалық аймақтар бойынша едјуір айырмашылықтары байқалады. Соѕєы екі халық санаєыныѕ арасында еліміздіѕ аймақтарыныѕ 80% -да (78,6%), оныѕ ішінде Павлодар облысында 85,6%, Ақмола облысында -78,6%-єа дейін,Солтїстік Қазақстан аймаєында едјуір халық саныныѕ тґмендегені байқалады. Тек Атырау, Қызылорда, Оѕтїстік Қазақстан облыстарында халықтыѕ бўрынєыдай дјстїрлі ґсу тенденциясы сақталуда. Бірақ бўл облыстарда да халық саны салыстырмалы азаюда. Екі халық саныєыныѕ арасындаєы он жылда халық саны недјрі 5,3%-єа єана ґсті. Халық саныныѕ жјне оныѕ аймақтарыныѕ тґмендеу тенденциясы еліміздіѕ экономикасы тўрақталмайынша, халықтыѕ тўрмыс жаєдайы жақсармайынша біраз уақыт сақталуы мїмкін.
Јзірше елімізде жјне оныѕ аймақтарында халықтыѕ сыртқа жаппай қоныс аударуы байқалып, туу деѕгейі тґмендеуде.
Экономикалық реформалармен байланысты болєан ґзгерістер (ґнеркјсіп, оныѕ ішінде ґндеуші салалар кјсіпорындарыныѕ жабылуы) урбандалу їрдісіне едјуір јсер етті. Еліміз жјне оныѕ аймақтарында қала халқы саныныѕ ґсуі баяулап, оныѕ керісінше жедел тґмендеуі байқалуда. Жалпы алєанда Қазақстан бойынша халық саны екі халық санаєыныѕ арасында 8,85%-єа тґмендесе, еліміздіѕ ґнеркјсібі дамыєан аймақтарында қала халқыныѕ саны- Алматы облысында 13,3%-єа Ақмола облысында -24,3%-єа азайды.
Қала халқы саныныѕ қысқаруы орташа жјне шыєыс қалаларда кґбірек болды. Олардыѕ халық саны қысқарып қана қоймай, кейбір шаєын қалалар тіршілігініѕ тоқталуы байқалды. Халықтыѕ саны 10 мыѕ болатын қалалар (1989ж. 67 болса, 1999ж. 60-қа тїсті). Ал халқыныѕ саны 20 мыѕ болатын қалалық елді мекендер он жылда 17 мыѕєа дейін тґмендеп, Қазақстандаєы орташа қалалар 42%-єа кїрт азайды. 12 қаланыѕ орнына 1999 жылы 7 єана қала қалды. Сондай-ақ ірі қалалар саны да, азайды. Республикадаєы осы қатардаєы 25 їлкен қаланыѕ орнына бїгінде бір єана Алматы қаласын қалды. Реформа кезеѕінде 500 мыѕнан тґмен тўрєыны бар қалалар Қараєанды қаласы жатты (1989 жылы 507,3 мыѕ адам, ал 1999 жылы - 436,9 мыѕ адам).
Халық санаєы аралыєы кезеѕінде қала халқы негізінде елімізден тысқары жерлерге кґшіп-қонуы есебінен қысқарды.Қызылорда мен Оѕтїстік Қазақстан сияқты екі аймақтаєы халықтыѕ бір шама ґсуі-табиєи ґсу жјне халықтыѕ ауылдан қалаєа, республика ішілік қоныс аударуы есебінен жїзеге асуда. Экономиканыѕ қўлдырауы, еліміз аумаєы бойынша салыстырмалы тїрде халықтыѕ орналасуын біркелкі ете отырып, қала халқыныѕ шоєырлануыныѕ бўзылуын (декоцентрация ) кїшейтуде.
Ауылдық қоныстану їрдесі қалыптасуыныѕ едјуір аймақтыѕ айырмашылыєы байқалады. 1999 жылєы статистикалық мјліметке сїйенсек, ауыл халқыныѕ еѕ жоєарєы їлес салмаєы Алматы, Оѕтїстік Қазақстан облыстарына келеді. Осы екі облыстар їлесіне ауылдық мекендер тўрєындарыныѕ 35,6% келеді. Қазақстанныѕ жеке аймақтарында ауыл халқы саныныѕ ґзгерісі јрқалай. Мысалы, 1989-1999жылдар аралыєында Солтїстік Қазақстан облыстарында орташа ауыл халқыныѕ саны 19,5%-єа азайды, Қараєанды облысында-21,2%-єа Шыєыс Қазақстан облысында -14,2%-єа азайєандыєы байқалды. Бўл жаєдайлар 7 суреттегі картограмада кґрсетілген (54-беттегі).
Ауылдан халықтыѕ қалалық мекендерге кетуін жалпы шаруашылық тўрмысынан қарасақ, ауыл халқыныѕ кемуі заѕды болып табылады. Бірақ Қазақстанда соѕєы жылдардаєы ауыл шаруашылыєы саласындаєы дјлелсіз реформалар салдарынан (фермерлік шаруашылықтыѕ жедел дамуы) кґші-қонныѕ жеделдеуімен байланысты ауылдық мекендердіѕ елсізденуі орын алуда. Солтїстік Қазақстан, Қараєанды жјне Шыєыс Қазақстан облыстары ауылдық мекендерінен халықтыѕ кетуі соншалықты, ауылда еѕбекке жарамды адамдар қалмауда. Сондықтан мемлекет мїддесіне сай келетін бўл аудандарда халықтыѕ ауылдық кґші-қонуын реттеу мјселесі орын алуда. Халықтыѕ динамикасы мен қўрлымы ерекшілігін анықтайтын негізгі элемент туу болып табылады. Қазіргі кезіѕде туу мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап туудыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуге едјуір қарқынды болды. Тек 1990 жылдан 1992 жылєа дейінгі кезеѕде туудыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуі едјуір қарқынды болды. Тек 1990 жылєа дейінгі кезеѕде туудыѕ тґмендеу қарқыны Қазақстан бойынша 9,3%-ды қўрып, яєни туу коэффициенті осы кезеѕде 1990 жылєы 21,7%-дан 1992 ж.19,2%-єа тґмендеді. Мўнан кейінгі жылдары коэффициентініѕ тґмендеуі едјуір болды. 1994-1997жж. кезеѕінде туу коэффициенті 23,8%-єа, яєни 18,2%-дан 14,7%)-єа тґмендеді. Туудыѕ елеулі тґмендеуі қала жјне ауыл хақына тјн болды. Жјне де бўл їрдіс қарқынды тїрде қалалар жјне қала типтес поселкелерде 1990 жылмен 1992 ж. аралыєында, ал ауылдық қоныстарда 1994 пен1996 жылдар аралыєында жїзеге асты. Бўл белгілі бір мґлшерде, қалалық қоныстарда јйелдердіѕ тґменгі ўдайы ґсу (туу мїмкіндігі), ал ауылдық қоныстарда оныѕ јлі де болса мїмкіндігінеѕ болуымен тїсіндіріледі. Қарастырылып отырєан облыстарды алсақ, онда јрі жалпы, јрі қалалық жјне ауылдық қоныстар бойынша туудыѕ еѕ жоєары тґмендеуі Шыєыс Қазақстан, ал еѕ тґменгісі-Оѕтїстік Қазақстанєа тјн болып келеді;
-јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкідігі дјрежесініѕ тґмендеуі 30 жастан бастап қўрт тґмендейді (1996 ж. статистикалық мјлімет бойынша јйелдердіѕ 30-34 жас аралыєындаєы туу мїмкіндігі 20-24 жјне 25-29 жаспен салыстырєанда тґмен болып келеді); Картограммалық мјліметтер 5-суретте кґрсетілген (52-беттегі).
-јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкіндігініѕ тек орыс јйелдері єана емес, сонымен бірге қазақ јйелдерініѕ арасында да тґмендеуі. Мысалы, 1996ж. статистикалық мјлімет бойынша қазақ јйелдерініѕ туу қабілеті негізінде 35 жасқа дейін аяқталады (баланыѕ тууыныѕ 90,9%-ы 35 -ке дейінгі ана жасына келеді). Орыс јйелдерініѕ туу қабілеті 30 жасқа таман аяқталады (барлық туудыѕ 84,1%-ы 30 жасқа дейінгі аналарєа келеді). Мўндай тенденция қалаєа да жјне ауылєа да тјн;
-жанўядаєы бала саныныѕ қысқаруы. Орыстар негізінде қалалық қоныстарда екі баламен жјне ауылда їш баламен шектеледі. Қазақ јйелдері негізінде қалалық қоныстарда їш баламен (90,0%) жјне ауылда тґрт баламен (91,4%)шектелді. 4 – ші суретте (53 беттегі).
Қазақстан Республикасыныѕ статистикалық мјліметіне жїгінсек, соѕєы мјліметтер біршама қуантып, қазақ халқыныѕ саны кґбейгендігін дјлелдейді.
Тўрєындардыѕ саны 01.12 04.ж.-15,068 миллион адамды қўрады. 2004 жылдыѕ басынан салыстырєанда халық саны 116,9 мыѕ адамєа ґсті.
Халықтыѕ ґсуі табиєи ґсімніѕ, миграция, ґлім-жетім азаю есебінен болды. Республиканыѕ табиєи ґсімі 23,2% ґсіп, ґлім-жетім 2,2% тґмендеді. Некелесу процесі тґрт есе ґсті. 2004 жылдыѕ 11 айыныѕ ішінде мигранттардыѕ саны 8% ґсіп, 63,9 мыѕ адамды қўрады. Ал кеткендердіѕ саны 12,1% азайып, 61,1 мыѕ адамды қўрады. Жўмыссыздықтыѕ деѕгейі 8,8% тґмендеді. Тўрєындардыѕ экономикалық белсенділігі 69,9% қўрады.
Қазақстанда 7 млн.704 мыѕ јйел бар-51,8 %, ерлердіѕ саны-7 млн.158 мыѕ 300 адам-48,2%. 2002 жылы- 526 қыз 554 ўл-бала дїниеге келеді.
42 мыѕ јйел-85 жас ґмір сїріпті. Орташа жасы јйелдердіѕ-71,4 жас, ерлердіѕ-60,6 жас. Јйелдердіѕ -55,6% ерлердіѕ -62,3% отбасылы, јйелдердіѕ-21,6%-ерге шықпаєан, 30,4% ерлер їйленбеген. Јйелдердіѕ 8,1%,ерлердіѕ -4,4% ажырасқан. Орташа есеппен қыздар-23,6 жаста, жігіттер-26,6 жаста їйленеді. Јрбір отбасы орташа есеппен 4 адамнан тўрады. 2002жылы-2-124 500 қыз-келіншек баласын алдырєан. 5 554 ер, 181 јйел СПИД пен аурады.
Демографиялық процестер бїкіл қоєамдық ґміріне јсер етіп, оныѕ салдары кґп тїрлі. Кґршілес ґзбек халқы 2030 жылы 40 миллионєа жетпек, Қытай кґрші мемлекет 2050 жылы 1,5миллиардқа ґспек, Ресей халқы 2050 жылы 144 миллионды қўраса, бўл аз сандар емес. Ел басы Н. Назарбаевтыѕ 2030 жылы Қазақстан Республикасыныѕ халық саны 25 миллионєа ґсу қажет дегенін дўрыс тїсінбесек, осыєан сјйкес демографиялық дамуды дўрыс жїзеге асырмасақ, ўлттық мемлекеттік қауіпсіздікті қамту қиын болады. Қазақстан Республикасыныѕ экономикасын дамытуда демографиялық фактор шешуші роль атқарады. Кез-келген мемлекет еѕбек ресурстарымен, экономикалық белсенді халықпен баийды. Қазіргі 47 пайыз экономикалық белсенді еѕбек ресурстары балаларды, зейнеткерлерді, оқып жатқан жастарды асырап жатыр. Бўл сан ґзгермей, тек ґсуі їшін белсенді демографиялық саясат Қазақстан барлық аймақтарында жїзеге асырылуы тиіс.
Осы проблеманы жою їшін ґсіп келе жатқан қазақтыѕ ґскелеѕ жастарыныѕ экономикалық жаєдайын кґтеруі, оларєа қолдау кґрсетіп, олардыѕ пјтер мјселесін, жўмыс орны мјселесін шешіп, олармен бірге жїйелі тїрде жўмыс атқарсақ нўр їстіне нўр болар еді. Міне, осы мјселелер толық шешілсе, онда қазақ жастарыныѕ, қазақ халқыныѕ санын ґсіруіне толық ықпалы тиер еді.
Қазақ халқыныѕ ўрпаєыныѕ ґсіп-ґнуі жјне ґшіп-ґлуіне деген жауапкершілік Қазақстан мемлекетініѕ басты идеологиясына айналуы керек, мемлекетті мемлекетіне қарап емес, ўлттылыєына қарап анықтаєан. Қазақ халқыныѕ їлес салмаєын оѕтїстік региондаєы бес облыстар - Атырау, Қызылорда, ОҚО, Жамбыл, Алматы-белгілеп отыр. Осы облыстар Қазақстандаєы тууєан барлық балалардыѕ теѕ жартысынан артыєын береді. Туєан баланыѕ еѕ кґп саны Оѕтїстік Қазақстан облысыныѕ їлесіне тиеді, ал Солтїстік Қазақстан Облысыныѕ қазақтар їлес салмаєы - 15,2%, Қостанай облысы - 22,9%, Павлодар-28,5%, Кґкшетау-28,9% қўрайды.
Республика бойынша қазақ ўлтыныѕ їлес салмаєы - 57% жетті, ал тарих деректеріне жїгінсек, қазақ халқы 1897 жылы-81,8% қўраєан. Ресей отаршылық саясатыныѕ нјтижесінде 1959 жылы қазақ халқы ґз жерінде їлес салмаєы 30% тґмендеп кетті. Қазақ халқыныѕ демографиялық ґмірбаяны ґте ауыр, сол себептен бізге белсенді демографиялық саясат қажет. Демографиялық саясат жастарєа, ґсім бере алатын ауыл халқына оѕтїстік региондаєы бес облысқа арнаулы тиіс.
Табиєи ґсімі жақсы облыстардыѕ (ОҚО, Ақтґбе, Жамбыл, Алматы, Астана қаласы)-қазақ халқыныѕ їлес салмаєы басымды екені айқын. Ал қазақ халқыныѕ ўлттық менталитеті, демографиялық мінез-қўлқы, ислам дінініѕ јсері, ата-бабалардыѕ салт-дјстїрі баланы қажет ету, баланы сїю, оныѕ санын шектемеуге їгіттейді. ОҚО-қазақтар їлес салмаєы 66%, Қызылорда-94%, Атырау-89%, Маѕєыстау-78%, Ақтґбе-70%. Ал қазақ халқыныѕ їлес салмаєы аз облыстар: СҚО-29%, Қостанай-3 1%). 3 – ші картограммада кґрсетілген (55 беттегі).
Қазақстан-Орталық Азиядаєы эмиграция мен депопуляция халқыныѕ азаюына јкеліп отырєан жалєыз мемлекет. Депопуляция, сондай-ақ халықтыѕ жалпы саныныѕ тґмендеуі демографиялық болжамдар бойынша жуық арада тоқтамауы мїмкін. Болжамдарєа сјйкес бўл процесс таєы 10-15 жылєа созылуы мїмкін. Осы аралықта Қазақстан халқыныѕ едјуір бґлігін (1,5-2 млн) жоєалтатын болады.
Ол негізінен еуропалық диаспора арқылы жїзеге асады. Еуропалық даиспора 1989 жылы 9 миллионєа сјл жетпейтін еді. 1999 ж 6 млн болса, 2020 ж.еуропалық ўлттар 4,5 млн адамды қўрайды.
Қазақстанда 1999 жылдыѕ басында тўѕєыш ўлттық халық санаєы ґткізілген болатын. Санақаралық ішінде ґткен 10 жыл ішінде Республиканыѕ барлық облыстарында, јсіресе Солтїстік облыстарда халықтыѕ кґшіп кетуі кеѕінен байқалды. Тек қана Оѕтїстік Қазақстан мен Атырау облыстарында оралмандар мен жергілікті халықтыѕ табиєи ґсімініѕ арқасында халықтыѕ ґсімі сақталып қалды. 1993 жылдыѕ басымен салыстырєанда 9 жыл ішінде 2млнєа жуық адам тысқары жерлерге қоныс аударєан. Бўл јрине кейбір ўлт ґкілдерініѕ ґздерініѕ табиєи отанына оралуымен тікелей байланысты. Нақтырақ айта кетсек, шетелдерге, јсіресе жақын елдерге кґшіп кету соѕєы жылдары їдей тїсті:1994 ж-410 мыѕ, 1995 ж-238 мыѕ, 1996 ж-176 мыѕ, 1992 ж-270 мыѕ, 1998 ж-200 мыѕ жалпы еліміз егемендік жариялаєан соѕєы жылдары-2,1-2,3млн астам адам біржолата кґшіп кетті.
Ґткен ширек єасырда 1967-92 жылдары Қазақстаннан 1,5 млн адам кеткен болса, 1992 ж-2000 ж. Осы мерзім ішінде Қазақстан халқыныѕ саны аттай 2,0 млн адамєа кеміп, ол 1992 жылы 17 млн болєан болса, 2000 жылы ол 14,9 млн дейін тґмендеді.
Бўл Қазақстандаєы соєыстан кейінгі уақытта бўрын-соѕды болмаєан кемушілік жаєдай. Оны єылым тілінде депопуляция деп атайды. Сан кемушілік јзірше миграция есебінен болып отыр.
Республикадаєы еѕ басты этностыѕ-қазақ пен орыстыѕ жас мґлшерініѕ қўрылымы жаєынан бір-бірімен їлкен айырмашылыєы бар. Қазақтар арасында жастар мен балалар жоєары пайызды қўрайды. Керісінше орыстар арасында жасы їлкендер басым. 1999 ж санақ бойынша қазақтардыѕ орташа медиандық жасы 23 болса, орташа арифметикалық жасы 28%-ді қўрады. Бўл бойжеткенніѕ тўрмысқа шыєып, жігіттіѕ отау қўратын кезі. Алайда кґптеген жастар ґтпелі кезеѕніѕ қиындыєына тап болып, отбасын қўруєа асықпайтын қимылєа кґшті. Бўл ґз кезегінде демографиялық јулетіне тґмендеуіне јкелді. Яєни онсызда саны аз халықтыѕ ґсімін тежеп отыр. Шет елдердегі қандастарымызды елге кґшіріп јкелумен демографиялық мјселені шеше алмаймыз. Демографияныѕ басты локомативті бўл табиєи ґсім болуда. Халықтыѕ динамикасы мен қўрылымы ерекшелігін анықтайтын негізгі элементі туу болып табылады. Қазіргі кезеѕде туу мыналармен анықталынады:
-1988 жылдан бастап туу-дыѕ жалпы деѕгейініѕ тґмендеуге едјуір қарқыны болды. Тек 1990ж дейінгі тґмендеудіѕ жалпы қарқыны 9,3%-ды қўрады. Бўл тікелеу јлеуметтік жаєдайларєа байланысты болды.
-Јйелдердіѕ жас айырмашылыєы тікелей јлеуметтік жаєдайларєа байланысты болды.
-Јйелдердіѕ жас айырмашылыєына сай туу мїмкіндігі дјрежесініѕ тґмендеуі 30 жастан бастап кїрт тґмендеуі (1996 жылєы статистикалық мјлімет бойынша јйелдердіѕ 30-34 жас аралыєында туу мїмкіндігі 20-24 жјне 25-29 жастан салыстырєанда тґмен болып келеді.)
-Јйелдердіѕ туу мїмкіндігініѕ тек орыс јйелдері єана емес, сонымен бірге қазақ јйелдерініѕ арасындала тґмендеуі. Мысалы:1996 ж статистикалық мјлімет бойынша Қазақ јйелдерініѕ туу қабілеті негізінде 35 жасқа дейін аяқталады (бала тууыныѕ јйелдерініѕ туу қабілеті 30 жасқа таман аяқталады. (Барлық туудыѕ 84,1% 30 жасқа дейінгі амаларєа келеді) мўндай тенденция қалаєа да, ауылєа да тјн.
-Жанўядаєы бала саныныѕ қысқаруы. Орыстар негізінде қалалық қоныстарда екі баламен жјне ауылда 3 баламен шектеледі. Қазақ јйелі негізінде қалалық қоныстарда їш баламен (90,0%) жјне ауылда тґрт баламен (91,4%) шекелуде.
-Јйелдердіѕ арасында аборттыѕ кґбеюі. 1992-93 жылдары Республика бойынша қазақ јйелдері јр жыл сайын орта есеппен 200 мыѕ бала туса, оныѕ есесіне ішке біткен 150 мыѕ шақалақ абортқа ўшыраєан, ал 50 мыѕ јйел тумаудыѕ амалын жасап, жатырына “сақиналатқан”. Егер мўндай шектеулерге їзілді-кесілді тиым салынса,еѕ болмаєанда алєашқы тїсікке тиым салу керек, себебі бірінші тїсік ананыѕ екінші қайта бала кґтермеуіне јкеледі. Бўл дегеніміз ананыѕ екінші ана болу бақытынан айрылуы деген сґз. Жыл сайынєы туєан балалар саны кемінде 50 мыѕєа дейін кґтеріп тастауєа јбден мїмкіндік бар. Зерттеулерге қарасақ жасанды тїсіктіѕ саны тірі туылєан балалар санынан асып тїседі екен. Халық арасында їгіт-насихаттар жўмыстардыѕ жїргізілуіне қарамастан жасанды тїсік тастау тґмендемеуде. Жасанды тїсікке қарсы тўрудыѕ жолы бўл исламныѕ кейбір жолдарын жақсы насихаттауымыз керек ислам діні жасанды тїсікке қатты қарсылық кґрсетеді оєан қатаѕ тиім салєан. Жасанды тїсік ересек адамды ґлтіргенмен бірдей, оны істеген адам кїнјхар саналады.
Эмиграцияныѕ, халықтыѕ табиєи ґсімініѕ, ґлім-жетімініѕ нјтижесінде тўратын шыєыс халықтарыныѕ їлес салмаєыныѕ ґсуі мен қаладаєы еуропалық ўлттардыѕ їлесініѕ азаюына јкеліп соқты. Мјселен тїркі тектес халықтар 1982 ж 23%-дан 2002 жылы 65 жетті. Алдаєы
кезеѕде, яєни 2010 ж қарай олар барлық Қазақстан халқыныѕ тґрттен їш бґлігінен астамын қўрайтын болады.
2004 жылєы 1 қаѕтардаєы халықтыѕ қўрамы.(15 000 000)
2-кесте
Ўлттар
Барлыєы
Табиєи ґсім
Їлес салмаєы
Қазақтар
8 555 000
+7
57
Орыстар
4 050 000
-10
27
Украиндер
470 000
-243,1
3,1
Ґзбектер
405 000
+9
2,8
Немістер
260 000
-25
1,3
Татарлар
230 000
-8
1,2
Ўйєырлар
220 000
+5
1,1
Корейлер
100 000
+1
0,5
Беларустар
95 000
-15
0,5

Қазақстандаєы демографиялық ақуалдыѕ ґзгеріс қўрылымыныѕ маѕыздылыєы соншалық, бўл деректердіѕ ґздері еліміздегі этнодемографиялық тенденцияны айқындайды. Депопуляция мен кґші-қонныѕ јсерінен еуропалық ўлттар соѕєы он жыл ішінде 2,1 млн адамєа азайып, шыєыс халықтары керісінше 1,6 млн адамєа ўлєайєан. Халықтыѕ ўлттық-этникалық қўрамы кїрделі ґзгерістерге ўшырады. Егер де қазақ халқыныѕ ґсімі 1488,1 мыѕ адам жјне 22,9% қўраса, ал оныѕ Ресупблика халқы арасындаєы їлес салмаєы 40,1%-дан 53,4%-єа ґсті. Ґз кедергінде орыстар-1582,4 мыѕ адамєа (26,1%), немістер-593,5 мыѕ адамєа (62,7%), украйндар-328,6 мыѕ адамєа (7,5%), татарлар-71,7 мыѕ адамєа (22,4%), белорустар-66 мыѕ (37,1%) арасында табиєи ґсім кеѕінен байқалуда. Мыс: Кїрдтер-29,1%, дїнгендер-23,3%, ўйєырлар-15,9%, ґзбектер-12%-єа сондай-ақ тїріктер мен јзербайжандардыѕ да ґсуі белеѕ алуда.

2.2.Қазақстандаєы кґші-қон мјселесі.
Қазақстан жер аумаєы їлкен (2724,9км2) болєанымен, сирек қоныстанєан елге жатады. Оныѕ терроториясыныѕ 1 км2-ге 5,5 адамнан келеді. Тўрєындар їшін табиєат жаєдайы неєўрлым қолайлы ґѕірлер-Оѕтїстік Қазақстан, Жамбыл жјне Алматы облыстары.
Мўнда Республика тўрєындарыныѕ 37,8%-і орналасқан, тўрєындар тыєыздыєы 1км2 16,9 6,9 жјне 7 адамнан келеді.
Салыстырмалы тїрде тўрєын кґп келесі аймақ Солтїстік Қазақстан-Қостанай, Солтїстік Қазақстан, Ақмола, Павлодар облыстарыныѕ аумаєы, мўнда ел тўрєындарыныѕ 24,8%-і орналасқан, тўрєындарыныѕ тыєыздыєы 1км2-ге 5,2, 7,4, 5,7 жјне 6,5 адамнан келеді. Шыєыс Қазақстанда Республика тўрєындарыныѕ 10,2%-і тўрады, тўрєындар тыєыздыєы 1км2-5,4 адамнан келеді. Еѕ аз қоныстанєан аудандар Батыс аймақтар-Маѕєыстау, Атырау, Орал, Ақтґбе жјне Оѕтїстік Қазақстандаєы Қызылорда облысы. Мўнда халықтыѕ 17,7% орналасқан, 1км2 келетін орташа тыєыздыєы, тиісінше 1,9, 3,7, 4,1, 2,3 жјне 2,6 адамнан келді.
1999 жылєы санақ жїргізілген кезде Қазақстан Республикасыныѕ јкімшілік-территориялық бґлінісіне сјйкес, оныѕ јкімшілік-территориялық бірлігінен 84 қала жјне 200 кент, 2036 округ жјне 7684 ауылдыѕ елді меккендер кіреді. Ресми статистикалық мјлімсеттер бойынша Қазақстан тўрєындарыныѕ 56%-і қалалық елді мекемеерде, 44%-і ауылдық елді мекендерде тўрады.
Јдетте қазақтар кґпшілік жаєдайы ауылдық жерлерде тўрады. Сондықтан онжылдықтаєы олардыѕ қалалықтарєа айналу қарқыны жоєары.
Консульдық қызмет департаменті басқармасыныѕ соѕєы жедел мјліметі бойынша, јрбір їшінші қазақ шет елдерге тўрады. Алыс жјне жақын шетелдердегі жалпы қазақтыѕ саны 6 млн 100 мыѕ адам.
Қазақтардыѕ 2000 жылдыѕ басындаєы барлық саны:
Қазақстанныѕ ґзінде 8 млн 590 мыѕ.
Бўрынєы посткеѕестік, Қазіргі дербес республикаларда 3 млн 837 мыѕ.
Шалєай шетелдерде 2 млн 263 мыѕ. Ал 1999 жылдыѕ аяєы мен 2001 жылдыѕ басындаєы ґтпелі Маргиналдар мен метистері қосқанда исі қазақ саны 15 млн-єа толады. Соныѕ 12,5 млн таза қазақтар қалєандары ўлттық менталитеті анықталмаєан ділі шала қазақтар.
Олардыѕ орналасуы бойында санын кґрсетсек: Алыс шетелдерде жјне жақын шет елдердегі қазақтар.
Жақын шет елдерде.
Ґзбекстанда 2560 мыѕ
Ресейде 1000 мыѕ
Тїркіменстанда 140 мыѕ
Қырєыстанда 95 мыѕ
Украинада 15 мыѕ
Белорусияда 5 мыѕ
Азербайжанда 4 мыѕ
Грузияда 3 мыѕ
Молавада 3 мыѕ
Прибалтикада 2,5 мыѕ.

Алыс шет елдерде.
Қытайда 2000 мыѕ
Монєолияда 100 мыѕ
Ауєанстанда 30 мыѕ
Тїркияда 25 мыѕ
АҚШ-та 14 мыѕ
Иранда 10 мыѕ
Алманияда 9 мыѕ
Канадада 7 мыѕ
Францияда 9 мыѕ
Иракта 5 мыѕ
Алыс жјне жақын шетелдегі қандастарымыздыѕ саны 6 млн 100 мыѕ (метис пен маргиналдарымызбан бірге).
Қазақстанєа миграциялық аєым осы Республика мен елдер жаєынан біртіндеп кїшейе тїсуде.
Біздіѕ есептеуіміз бойынша соєыстан бергі соѕєы жылдары Қарақалпақстандаєы қазақтардыѕ їштен бірі, Тїркіменстандаєылардыѕ їштен екісі ґздері шыққан атамекені Қазақстанєа қайтқан. Бўл процес осылайша стихиялы тїрде жїре отырып 2020-2030 жылдары қазақтыѕ етек жеѕі біршама жиналып қалады. Біздіѕ есептеуіміз бойынша алдаєы он жылдықта Қазақстанєа 300 мыѕдай қазақ қайтуы ықтимал, 1996 жылы Монєоиядан 130 мыѕєа жетерлік бауырларымыз кґшіп келген екен.
Осындай миграцияныѕ 12-17 мыѕдық мґлшері жыл сайын алда сақтала бермек.
Дјл бїгінгі кїні жыл сайын бўрынєы Одақтас Республикалардан Қазақстанєа 10-15 мыѕєа жуық қазақтар қайтып оралуда. Ол 1992 ж 24 мыѕєа дейін жетті. Алда осы сияқты ґз еліне береке молшылық ала келетін “Майтабандар” кґші-қоны бўданда кеѕ етек жаяды. Бўл қозєалыс жақын болашақта Республикамыздаєы қазақтар саны келесі єасырдыѕ ортасына дейін 4-5 млн- єа дейін қомақты їлес қоса алады.
Қазіргі таѕда Президентіміздіѕ жолдауы бойынша јр жыл сайын мемлекеттік квотаныѕ кґлемін кем дегенде 15 мыѕныѕ їстінде ўстап отырып, экономикамыздыѕ дамуына орай квоталар санын бўдан 2 есеге кґбейту жоспарланып отыр.
Їкіметтіѕ жоспарлап отырєан жылына 15000 квота мен біз шет елдердегі қандастарымызды жақын арада кґшіріп алу мїмкін емес. Шет елдердегі қандастарымыз жаєдайы келгендері яєни ґз кїшімен кґшіп келе алатындары квотаєа қарамай ґз қаражатарымен келеуде.
Оралмандар ґз тарихи отанына келу їшін кґптеген қиыншылықтарєа кездеседі:
--Тўрєылықты Республикадан ґз отанына қайту їшін рўқсат алуы керек. Ол мемлекет Қазақстан Республикасымен Кґші-қон туралы келісім шарт жасасқан болса онда қандасымызєа виза алу кґп қиындық болмайды. Ал егер де ондай келісім-шарт жасалмаса онда виза алу да кґп қиындықтар болады.
--Қазақстанєа келгеннен кейінгі азаматтық алу қиындықтары. Азаматтық алєаннан кейін берілмейтін жјрдем ақыныѕ тоқтатылуы. Мамандыєы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан халқына этнодемографяилық сипаттама
ҚР президентінің жыл сайынғы Қазақстан халқына жолдаулары
Ел басымыз Н.Назарбаевтың Қазақстан - 2030 Қазақстан халқына Жолдауы
Қазақстан Республикасының Президент Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы
Жапонияның Корей халқына үстемдік жүргізуі
ТМД елдері халқына сипаттама
Казақстан Республикасының Конституциялық заңнамаларының сипаттамасы
Қазақстан Халық Банкінің экономикалық сипаттамасы
Қазақстан Халық Банкінің жалпы сипаттамасы
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЭКОНОМИКАСЫНЫҢ ДАМУ СИПАТТАМАСЫ
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь