Экологиялық факторлар, факторлардың организмге әсері

Жоспар

1. Экологиялық факторлар
2. Факторлардың организмге әсері
3. Организмдердің негізгі тіршілік орталары
4. Экологиялық жүйелердің негізгі типтері
5. Дрейф теориясы
Кез келген тірі организм өзін айнала қоршаған табиғи ортамен тығыз байланыста ғана өмір сүре алады. Олар – топырақ, су, минералды заттар, жер бедері және атмосфералық әр түрлі құбылыстар. Табиғи ортаның компоненттері тірі организмдерге оң немесе теріс әсер етуі мүмкін. Сондықтан әрбір организмнің өзіне ғана колайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен, көлбақа үшін қалыпты өсіп-көбеюіне қолайлы орта -ылғалы мол көл жағасы. Ал, куаң дала немесе шөлейтті жерлер ол үшін қолайсыз, өмір сүре алмайтын орта болып табылады. Бірақ та организм үшін табиғаттың барлық элементтері белгілі мөлшерде кажет және жиынтық күйінде әсер етеді. Олардың біреуі өте қажет, екіншілері орташа, ал үшіншілері мүлдем кажет емес зиянды болуы мүмкін. Сонымен орта дегеніміз — организмнің өсіп-көбеюіне, тіршілігіне, дамуы мен таралуьна тікелей жанама әсер ететін айнала қоршаған орта компоненттерінің жиынтығы. Ал, организмге кажетті жағдайлар деп - тек сол органим үшін алмастыруға келмейтін табиғи ортаның элементтерін айтамыз.
Экологиялық факторлар дегеніміз - организм үшін кажет немесе теріс әсерін тигізетін ортаның элементтерін айтамыз. Табиғатта экологиялық факторлар жиынтық күйінде әсер етеді. Организмдер болса факторлардың әсеріне әр түрлі реакция жауап береді. Мәселен, ащы суда тіршілік ететін организмдер үшін тұз және минералды заттар шешуші роль атқарса, ал тұщы су организмдері үшін қажеті шамалы.
Шөл-шөлейтті жерлердегі өсімдіктер үшін жоғарғы температура, ылғалдың аздығы қолайлы фактор болса, ал орман өсімдіктеріне бұл қолайсыз ортаның факторлары болып табылады. Міне осы жағдайлар мен факторлар оларға организмдердің бейімделуі ұзақ жылдар бойы қалыптасқан тарихи дамудың жемісі деп білеміз. Нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлардың түбегейлі қалыптасқан географиялық белдемдері айқындалады.
Факторлар үш негізгі топқа жіктеледі: абиотикалық, биотикалық және антропикалық.
Абиотикалық факторлар дегеніміз - организмдерге әсер ететін бейорганикалық ортаның жиынтығы. Олар - химиялық (атмосфераның химиялық құрамы, теңіз және тұщы сулар, шөгінділер т.б.) және физикалық (температура, қысым, ылғал, жел, радиация т.б.) деп бөлінеді. Сол сияқты жердің рельефі, геологиялык және геоморфологиялық құрылымы, ортаның сілтілік немесе қышқылдығы, космостық сәулелер, т.б. факторлар организм үшін әр түрлі деңгейде әсер етеді.
Биотикалық факторлар дегеніміз - тірі организмдердің бір-біріне және ортаға жағымды немесе жағымсыз әсер етуі. Бұл өте күрделі процестср жиынтығы. Өйткені, тірі организмдер бір-бірімен қоректену, бәсеке, паразиттік, жыртқыштық, селбесіп тіршілік ету арқылы алуан түрлі қарым-катынаста болады. Аталған қарым-қатынастар өсімдік пен өсімдік, жануар мен өсімдік немесе жануарлар мен жануар арасында болуы мүмкін.
Антропикалық факторлар дегеніміз — айнала қоршаған ортаға тигізетін адам баласы іс-әрекетінің тікелей немесе жанама әсері. Адам баласы өзінің материалдық игілігі үшін табиғат байлықтарын игеруге мәжбүр болады. Нәтижесінде ірі кешендер, өнеркәсіп, зауыт, кен байыту, автокөліктер, ауыл шаруашышылығы салалары дами түседі. Ал олардан зияны әр түрлі газдар, қалдықтар, лас сулар, химиялық зиянды қосынды заттар айнала коршаған ортаға түседі. Зиянды затгардың көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып бүкіл тіршілікке кері әсерін тигізе бастайды. Яғни, атмосфера ауасының ластануы, су айналысының бұзылуы, жердің құнарсыздануы, куаңдылық, өзен-көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен жануарлардың сиреп немесе құрып кетуі, адам баласының денсаулығының бұзылуы және жалпы биосфера шегіндегі бұрын-соңды болмаған климаттың өзгеру құбылыстары үдей түседі. Соңғы жылдары антропикалық факторлардың табиғи ортаға және жалпы биосфераға әсері айқын біліне бастады. Осыған орай, адам баласының іс-әрекеті бакылауға алынып табиғат тепе-теңдігінің бұзылмауына жол бермеу жолдары ғаламдық проблемалар деңгейінде қарастырылуда.
Экологиялық факторлардың организмге әсер етуі мен оған организмнің реакциясы бірдей болмайды. Сондықтан организм үшін факторлардың бұрыннан қалыптасқан жиынтығы ғана қажет. Ал, басқа факторлар оның қалыпты тіршілігіне кері әсерін тигізеді. Яғни, әрбір организмге әсер ететін факторлардың төменгі және жоғарғы шегі болады және бір фактор шешуші роль атқарады. Бұл заңдылықты неміс химигі Ю.Либих (1948 ж .) ашқан.
Оны "Минимум заңы" дейді. "Минимум" заңының өмірде практикалық маңызы зор. өйткені, организмдердің ең кажетті шектеуші факторларын біле отырып мол өнім алуға немесе табиғат ресурстарын тиімді пайдалануға жол ашады.
Шешуші факторлармен қатар организмнің факторлар жиынтығына деген ең жоғарғы төзімділік қасиеті болады. Төзімділік (толерантность) заңы В.Шелфордтың есімімен аталады. Заңның негізі организмдердің факторларға деген талғамның шектелуі. Кез келген организмнің төзімділік шегі болады. Егер төзімділік шегінен шығып кетсе организм тіршілігін жояды. Мәселен, қатты қуаңшылық жылдары өсімдіктердің құрып кетуі, ал су қоймаларының пестицидтермен ластануы балықтардың жойылуына әкеліп соғады. Организмдердің төзімділік шегін білудің практикалық маңызы бар. Әсіресе, жабайы аңдар мен құстарды, өсімдіктерді жерсіндіру жұмыстарында төзімділік заңының негізгі тәртіптері ескеріледі.
Табиғат организмдердің көптеген түрлері экологиялык факторлар жиынтығына, оның шекті мөлшері мен төзімділік шегіне бағына бермейді. Керісінше қолайсыз экологиялық орталарда қалыпты тіршілігін жалғастыра береді. Организмдердің бұл тобын эврибионтты түрлср дейді. Мәселен, Қазақстанға жерсіндірілген ондатра, көгілдір түлкі, бұлғынды, ал кездейсоқ жолдармен енген Колорадо коңызын, ақ қанатты американдық көбелекті, т.б. көптеген арам шөптерді мысалға келтіруге болады.
Кейбір организмдер орта мен факторларға талғамы жоғары болады. Олар да біз стенобионтты организмдер дейміз. Стенобионтты организмдердің таралу аймағы шектеулі болады. Шектеулі фактор
Қолданылған әдебиеттер:

1.Бисенова А.С. «Экология». Алматы, 2002 ж.
2.Оспанова, Баешев «Экология», Алматы, 2002ж.
3.Одуv Ю. «Экология». Москва, 1976 ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Курстық жұмыс
Тақырыбы: Экологиялық факторлар
Орындаған:
Тексерген:
Жоспар
1. ... ... ... ... ... Организмдердің негізгі тіршілік орталары
4. Экологиялық жүйелердің негізгі типтері
5. Дрейф теориясы
Кез келген тірі организм өзін ... ... ... ... ... ғана өмір сүре ... Олар – ... су, минералды заттар, жер
бедері және атмосфералық әр түрлі құбылыстар. Табиғи ортаның компоненттері
тірі ... оң ... ... әсер етуі ... Сондықтан әрбір
организмнің өзіне ғана колайлы ортасы немесе мекені болуы тиіс. Мәселен,
көлбақа үшін ... ... ... орта ... мол көл ... ... дала немесе шөлейтті жерлер ол үшін қолайсыз, өмір сүре ... ... ... ... та ... үшін ... ... элементтері
белгілі мөлшерде кажет және жиынтық күйінде әсер етеді. Олардың ... ... ... ... ал ... ... ... емес зиянды болуы
мүмкін. Сонымен орта дегеніміз — организмнің өсіп-көбеюіне, тіршілігіне,
дамуы мен ... ... ... әсер ... ... қоршаған орта
компоненттерінің жиынтығы. Ал, организмге кажетті ... деп - тек ... үшін ... ... ... ... элементтерін айтамыз.
Экологиялық факторлар дегеніміз - организм үшін кажет немесе теріс
әсерін ... ... ... ... ... ... ... күйінде әсер етеді. Организмдер болса факторлардың
әсеріне әр түрлі ... ... ... ... ащы суда ... ... үшін тұз және ... заттар шешуші роль атқарса, ал тұщы су
организмдері үшін қажеті шамалы.
Шөл-шөлейтті ... ... үшін ... ... ... қолайлы фактор болса, ал орман өсімдіктеріне бұл қолайсыз ортаның
факторлары ... ... Міне осы ... мен ... оларға
организмдердің бейімделуі ұзақ жылдар бойы қалыптасқан ... ... деп ... ... өсімдіктер мен жануарлардың түбегейлі
қалыптасқан географиялық белдемдері айқындалады.
Факторлар үш негізгі топқа ... ... ... және
антропикалық.
Абиотикалық факторлар дегеніміз - организмдерге әсер ететін
бейорганикалық ... ... Олар - ... (атмосфераның химиялық
құрамы, теңіз және тұщы ... ... т.б.) және ... ... ... жел, ... т.б.) деп бөлінеді. Сол ... ... ... және ... ... ортаның
сілтілік немесе қышқылдығы, космостық сәулелер, т.б. ... ... әр ... деңгейде әсер етеді.
Биотикалық факторлар дегеніміз - тірі организмдердің бір-біріне ... ... ... ... әсер ... Бұл өте ... процестср
жиынтығы. Өйткені, тірі организмдер бір-бірімен ... ... ... ... тіршілік ету арқылы алуан түрлі қарым-
катынаста болады. Аталған қарым-қатынастар ... пен ... ... ... ... ... мен жануар арасында болуы мүмкін.
Антропикалық факторлар дегеніміз — айнала қоршаған ортаға ... ... ... тікелей немесе жанама әсері. Адам баласы ... ... үшін ... ... ... ... болады.
Нәтижесінде ірі кешендер, өнеркәсіп, зауыт, кен байыту, автокөліктер, ауыл
шаруашышылығы салалары дами ... Ал ... ... әр түрлі газдар,
қалдықтар, лас сулар, химиялық зиянды қосынды заттар айнала ... ... ... затгардың көпшілігі табиғатта айналымға түспей, жинақталып
бүкіл тіршілікке кері әсерін тигізе бастайды. ... ... ... су ... ... ... ... куаңдылық, өзен-
көлдердің тартылуы, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... баласының денсаулығының бұзылуы және жалпы биосфера ... ... ... ... ... ... үдей түседі. Соңғы жылдары
антропикалық факторлардың табиғи ортаға және ... ... ... ... ... Осыған орай, адам баласының ... ... ... ... ... жол ... ... ғаламдық проблемалар
деңгейінде қарастырылуда.
Экологиялық факторлардың организмге әсер етуі мен оған организмнің
реакциясы бірдей болмайды. ... ... үшін ... ... ... ғана ... Ал, ... факторлар оның қалыпты
тіршілігіне кері ... ... ... ... организмге әсер ететін
факторлардың төменгі және жоғарғы шегі болады және бір фактор ... ... Бұл ... ... химигі Ю.Либих (1948 ж .) ашқан.
Оны "Минимум заңы" ... ... ... ... маңызы зор. өйткені, организмдердің ең ... ... біле ... мол өнім ... ... ... ресурстарын тиімді
пайдалануға жол ашады.
Шешуші факторлармен қатар организмнің факторлар жиынтығына ... ... ... қасиеті болады. Төзімділік (толерантность) заңы
В.Шелфордтың есімімен аталады. Заңның ... ... ... талғамның шектелуі. Кез келген организмнің төзімділік шегі ... ... ... ... ... организм тіршілігін жояды. Мәселен,
қатты қуаңшылық жылдары өсімдіктердің құрып кетуі, ал су ... ... ... жойылуына әкеліп соғады. Организмдердің
төзімділік шегін білудің практикалық маңызы бар. Әсіресе, жабайы аңдар мен
құстарды, өсімдіктерді жерсіндіру жұмыстарында ... ... ... ... организмдердің көптеген түрлері ... ... оның ... мөлшері мен төзімділік шегіне бағына бермейді.
Керісінше қолайсыз экологиялық орталарда ... ... ... Организмдердің бұл тобын ... ... ... ... ... ондатра, көгілдір түлкі, бұлғынды, ал ... ... ... ... ақ ... американдық көбелекті, т.б.
көптеген арам шөптерді мысалға келтіруге болады.
Кейбір организмдер орта мен факторларға талғамы жоғары болады. Олар ... ... ... ... Стенобионтты организмдердің таралу
аймағы шектеулі болады. Шектеулі фактор абиотикалық ... ... ... ... Іле ... ... орманында тіршілік ететін ак
тиін үшін шешуші фактор қорек. Сол сияқты жеміс-жидегі мол ... ... ... ... ... ... ... сексеуілді ормандардың
тұрғыны сексеуіл жорға ... Іле ... ... ... ... ... ... жұмақ торғай, Алакөлдің реликті шағаласы, шөл-
шөлейтті құмды ... ... т.б. аң мен ... ... ... ... жатады. Стенобионтты организмдердің
эврибионтты ... ... ... ... ... ... физиологиялық және экологиялық жағынан бейімделу
ерекшеліктері басымырақ болады. Оған тән белгілер түсінің ортаға ... ... ... ... тіршілігі, ін қазу, суды ... ... ... ... ... біртекті болмауы биологиялык код
түрлілігіне әсер етумен бірге олардың географиялық белдеулер және ... ... ... да әсер ... Нәтижесінде, табиғаттың әр
түрлі ландшафтарында микроорганизмдер, жануарлар мен өсімдіктердің белгілі
бір бірегей ... ... ... ... ... ... организмдерге тікелей немесе жанама әсер етуі
олардың белгілі бір биотопқа бейімделген тіршілік формаларын қалыптастырады
.
Тіршілік формасы дегеніміз — организмдердің өзінің ... ... ... ... ... ... Әсіресе, жануарлар
дүниесінің тіршілік формасын ажырату өте ... ... ... ... ... (1945) ... ... алынады:
1. Жүзгіш формалар (нектон, планктон, бентос);
2. Жартылай суда тіршілік ететіндер (уақытша қорек үшін ... ... ... (жер бетіне шықпайтындар, жер ... ... ... ... ін қазбайтындар (жүгіргіштер, секіргіштер, жорғалаушылар);
ә) жартас жануарлары; б) әуе ... ... ... а) ... ... ... ... Әуе формалары: а) ... ... ... ... ... әлемінде ғалымдар зерттей келіп олардың тіршілік формасын
жіктеуге ұмтылған. Соның ішінде біз ботаник ... ... ... ... ... - ... ... болмайтын ағаштарға асылып, шырмалып
өсетін өсімдіктер (қыналар, мүктер).
2. ... - жер ... ... ... ... ... мен
шөптесін өсімдіктер жатады.
3. Хамефиттер - өркендері жер ... ... ... көп ... ... ... үсімейтін (жүзген, қоян сүйек, тобылғы,
теріскен, т.б.) өсімдіктер.
4. Гемикриптофиттер - жер бетіндегі ... ... үсіп ... ... ... өсімдіктер (көптеген шалғындықтар).
5. Криптофиттер немесе геофиттср - топырақтың терең ... ... ... ... көп ... ... (сәбіз, шалхан, андыз,
ашкөк т.б.).
6. Терофиттер - жер асты, жер үсті мүшелері ... үсіп ... ... бір жылдық өсімдіктер (астық тұқымдастар т.б.).
Жер шарында тіршіліктің пайда болуы мен дамуы тарихи-геологиялық ұзақ
жылдарды қамтиды. Тірі материяның дамуы ... мен жаңа ... ... ... даму процесінің жемісі болып табылады.
Нәтижесінде, жер шарындағы алғашқы тіршіліктің пайда болуы, одан тірі
организмдердің ... ... ... ... процестері бәрі де тірі
организмдердің жер ... ... ... ... әкеп ... ... құрлық пен әуеде, топырақта тіршілік ететін формалары
келіп шықты. Организмдер үшін ... ... ... ... ... бейімделуге қабілетсіз түрлер (фауна мен флора өкілдері) ... ... ... ... Ал, ... ... табиғи
сұрыптаудан өткендерінің құрлық пен судағы аясы ... ... ... жер ... ... қабатының пайда болуы организмдер әлемін жер
шарының материктер мен географиялық белдеулер бойынша кең ... ... ... келе ... мен флора өкілдері жер шарының қолайлы ортасын
мекендеп өзінің ... ... ... ... ... — кез келген организмнің өсіп-өніп, көбеюіне,
ұрпақтарын жалғастыруға қолайлы табиғи, тарихи ... ... ... жер ... ... төрт ... ортасы бар. Олар: су, құрлық, әуе,
топырақ және организмдердің өзі.
Су - тіршілік ортасы. Гидросфера - ... ең ... ... ... Су - жер ... ... ... 71% қамтиды. Судың негізгі қорын,
ягни 94% - мүхиттар мен ... ... ... 6% ... мұздақтар,
тоңдар, өзен мен көлдердің үлесіне тиеді. Суларда жануарлардың 1 500 ... 500 000 ... ... ... ... пен ... организмдердің көп түрлілігі мен биомасса
арақатынасын салыстырсақ төмендегідей қызықты тепе-тендікті ... ... ... көп ... ... ... салыстырғанда көп болғанымен биомассасы керісінше аз, ал,
өсімдіктер әлемінің құрылықта саны аз ... ... ... ... есе ... ... ... Десе де, кұрылық жағдайы
мұхиттарға қарағанда өзінің алуан ... ... ... ... ... ... ... дүниесіне мұхиттарға қарағанда
қолайсыз орта болып саналады. Мәселен, фаунасы мен флорасынын сан алуандығы
және биомассасы мөлшері жөнінен экваториалды және ... ... ... және ... ... атауға болады. Негізінен мұхиттағы
организмдердің көп шоғырланган жерлері жер ... ... ... сәйкес келеді.
Су ортасы организмдер үшін қолайлы орта ... ... ... ... ... ... судың тұтқырлығын, тұз
концентрациясын, қысым, оттегінің мөлшерін, су қабатының ... ... ... қорек қорын, судың ащы немесе тұщы ... ... ... тән ... - ... ... көптеген
балдырлар, кейбір бентосқа тән организмдер ... ... ... ... ... баяу ... ... гидробионттарда
құрылық организмдерінде болмайтын ерекше ... ... ... өсу ... мен ... су ... заттар мен көптеген
қасиеттер ... ... ... тау ... ... ... ... дөңгелек әрі ықшамды ағысқа қарсы жүзуге бейім болып
келсе, жазық жердегі ... ... ... ірі, әрі жалпақ болып
келеді. Ал, мұхиттардың әр түрлі ... ... ... дене ... мен ... ... ... Төменде біз
су ортасының кейбір абсолюттік факторларына қысқаша тоқталамыз.
Организмдер үшін ... ... мен ... ... ... роль атқарады.
Жарық, әсіресе, судағы өсімдіктерге шектеуші фактор болып саналса, ал судың
тұнықтығы ұсақ организмдер мен балықтардың тіршілігі үшін ... ... ... ... күн сәулесін сіңіріп отырады. Нәтижесінде
теңіз тұңғиығын қараңғылық ... ... ... ... ... түсі де, ... де өзгере бастайды. Мәселен, ... ... ... одан соң ... ... қызыл балдырлар
орналасады. Ал, жануарлардың түсі ... ... ... ... ... ... Себебі, судың түбіндегі кызыл түсі қара ... ... ... ... ... мол мүмкіндіктер береді.
Судың тұздылығы да организмдер үшін аз роль ... Су ... ... онда ... сульфаттар, хлоридтер көп
кездеседі. Мәселен, тұщы судың 1л ... 0,5г тұз ... ал ... 35г/л ... су ... үшін кальцийдің ролі үлкен. Әсіресе, моллюскалар
шаян тәрізділер мен омыртқасыз жәндіктер ... ... ... ... ... Тұщы ... ... өзеннің немесе көлдің түбіне дейін
өсетіндіктен еріген оттегіге бай келеді. Судағы еріген оттегінің мөлшерінің
көбеюі атмосфераның ... ... ... және су ... ... есебінен болады. Әсіресе, тау өзені суларында оттегі
көбірек болады. Осыған байланысты бұл ... ... тау ... ... сезінсе, оттегі аз көлдерде: сазан, карась, жайын, табан ... өмір ... Ал, ... ... ... аз қылтанақты құрттар, т.б.
көптеген омыртқасыз ... ... ... ... де ... ... факторларына байланысты ... ... ... ... ... ... қабатын - пелегиаль деп, оны екі
топқа бөледі: нектон және планктон.
Планктон дегеніміз - судың беткі ... оның ... ... ... омыртқасыз жәңдіктер. Планктондардың өзі - ... ... деп ... ... су ... үшін маңызы
зор. Оларға: диатомды, көк-жасыл ... ... ... ... ... Ал, ... мен ... балдырлардан тереңіректе
тіршілік етуге бейімделген. ... шаян ... ... ... ... және кейбір құрт тәрізділер жатады.
Нектондар дегеніміз — судың ... ... ... жүзіп жүретін
балықтар т.б. организмдер. Нектондардың суда жүзуге икемді денесі, жүзу
қанаттары, ... ... ... және ... ... бар. ... түрлері, кальмарлар, киттер, тюленъдср, морждар, ... түрі ... ... тұңғиығынан балықтардың ұсқыны мен формалары әр
түрлі жыртқыш, паразит түрлерін, өзінен тоқ шығаратын ... ... доп ... ... сан ... ... кездеседі. Мәселен,
электрлі скат өзінен 220-240В тоқ шығарса, судағы ... ... түрі ... шығарады екен. Осы құбылыстардың бәрі гидробионттардың
жоғары ұйымдасқан бейімделу қабілеті болып саналады.
Бентостар ... - ... ... ... (шөгінділерде)
тіршілік ететін организмдердің жиынтығы. Бентостар: фитобентос және
зообентос деп ... ... бәрі де баяу ... немесе
қозғалыссыз өмір сүретіндер. Кейбіреулері шөгінді астында тіршілік етеді.
Теңіздердегі фитобентосы, бактериялар мен балдырлар құрайды. Тұщы ... да ... ... және ... ... өкілінен
тұрады.
Жалпы алғанда судағы барлық өсімдіктерді тіршілік ету ... ... және ... деп ... суға жартылай көміліп өссе, ал, гидатофиттер қатарына суға
көміліп өсетін өсімдіктер жатады.
Су өсімдіктерінің ... ... ... ... де әр
түрлі. Біріншіден, су өсімдіктерінің тамыр, жапырақ, генеративтік ... ... ... ... субстраттарға бекіну ролін атқаруға
бейімделген. Сондықтан тамыр жүйесінде тамыршалар болмайды. ... ... ... ... ... ... Су ... жүзуге немесе қалқып
тұруға бейімделгендіктен өн бойына қалтқы тәрізді өскіншелері пайда болған.
Бұл өскіншелер өсімдікті суда ... ... ... ... тұруға жеңілдік
туғызады. Гидатофиттердегі бір ерекшелік жапырақтарының жалпақ немесе ... ... Бұл ... газ және зат ... ... ... ... өсімдіктері гүлден тұқым беру кезінде гснеративті мүшелерін су ... ... жол ... және ... жел, су арқылы таралуына
жол ашады. Су өсімдіктерінде болатын бейімделудің жоғары деңгейін біз ... ... су ... т.б. өкілдерінен көреміз.
Жануарлардың суға бейімделуі де сан алуан. Олардың біз анатомия-
морфологиялық, физиологиялық, ... және ... да ... ... ... Мәселен, судың қалың қабатында тіршілік ететін
организмдерде жүзгіштік, ... ... ... ... ... ал бентос топтарында керісінше жүзуге икемсіз және су түбіндегі
заттарға жабысып калуға бейімделген мүшелері ... ... суда ... ... ... дене ... кішкене,
қалқып жүруге икемді, әрі жеңіл мүшелері жақсы жетілген.
Су организмдерінің ішінде медузалар, екі жақты моллюскалар, инеліктің
личинкасы өз ... ... су ... ... тез жүзуге
бейімделген. Бұл құбылыс, әсіресе, бас аяқты моллюскада жақсы байқалады.
Ал, осы әдіспен қозғалатын ... ... ... ... ... Ірі ... ... жүзеге асыратын жақсы жетілген әрі қуатты
жүзгіш қанаттары мен ескек аяқтары болса керек.
Тұщы су ... ... су ... ... құрлықтағыдай
сырғанап та жүреді. Мәселен, тоқтау сулар мен көлшік ... ... ... ... ... өкілін көреміз. Олар - кәдімгі су
қандалалары мен су қоңыздарының өкілдері.
Көптеген гидробионттар ... ... ... топырақ арасында
тіршілік етуге бейімделген. Тіпті, кейбір ірі балық ... ... ... ... ... ... бөлігін топырақ астында
өткізетіні ғылымға белгілі. ... ... ... жәндіктер
өкілдерінен де көруге болады.
Теңіз жануарларының көбі ... ... ... тіршілігін
жалғастырады. Мәселен, глотурия, погонофоралар, ... ... ... т.б. ... 3000-10000 м тереңдікте еркін өмір сүреді.
Бұларға тән ... ... дене ... ... ... ... көз ... редукцияға ұшырауы, сезім мүшелерінің жақсы жетілуі,
денесіндегі пигменттердің болмауы. Ең бастысы жоғары қысымды көтеру ... су ... ... ... ... ... табылады. Бұл процесті —
осмостық реттелу дейді . Балықтарда осмостық реттелу ... ... ... т;ршілік ортасы. Құрлық, әуе организмдер үшін күрделі
өзгерістер үздіксіз жүріп ... ... ... орта. Мұнда
атмосферада газдың құрамы, ылғал, тығыздық, қысым, т.б. ... ... ... ... ... жатады. Жануарлар мен өсімдіктер
құрлық, әуе кеңістігінде тіршілік ... ... оны ... ... ... тән ... ... байқауға болады. Мәселен,
жарықтың мол түсуі, температура ауытқуының күшті ... ... мен ... ... ... т.б. Аталған факторлардың күрделілігіне
байланысты организмдер ... ... даму ... ... ... ... т.б. ... мәжбүр
болады. Оттегімен дем алу үшін тыныс алу ... ... ... ... ... ... қаңқасы, қолайсыз жағдайларда сақтану әдістері (орын
ауыстыру, ін қазу), ... ... ... мен ... жаңа ... болуы. Құрлық, әуе факторларының ішінде ауа, ... ... эко және ... және ... ... ... үшін
үлкен роль атқарады.
Экоклимат жэпе микроклимат. Организмдердің бірегей топтары тіршілік
ететін жерлердің климаты да ... ... ... туғызады.
Мұны біз сол жердің экоклиматы дейміз.
Экоклимат туғызатын ... бірі - ... ... ... ... ... ... таза, қоңыр салқын климатымен ерекшеленеді.
Мұндағы өсімдіктер мен жануарлар дүниесі де ерекше болып ... ... ұсақ ... ... ... ... ... құмырсқа илеуі, т.б.
оқшауланған жерлердің өзіне тән абиотикалық факторлар жиынтығы, тұрақты
климаты қалыптасады. Бұл ... ... ... ... Оны біз сол
жердің микроклиматы дейміз.
Жануарлар мен ... жер ... ... ... ... факторларға, топырақтың жіктелу жағдайларына, басқа
да географиялық заңдылықтарға тәуелді ... өмір ... ... да жер ... ... орналасу немесе таралуының
негізгі ондағы микроорганизмдердің, жануарлар мен ... ... ... географиялық белдеулер бойынша жіктелуі климаттық
белдеулердің калыптасуының алғы шарттары болса керек. Мәселен, ... ... жер ... 6 ... ... ... Олар: экватор,
тропика, құрғақ субтропика, ылғалды субтропика, қоңыржай және артикалық
(антрактикалық) белдеулер.
Топырақ-тіршілік ортасы. Жер ... ... ... ... ұзаққа
созылған биогеохимиялық айналымның жемісі. Топырақтың түзілуімен байланысты
жер шарының ... да ... ... жер ... жасыл өсімдіктер әлемі
басады. Одан соң топырақтың микро және өлі ... ... ... топырақ түзелу процесін, оның ... ... ... ... ... түсті. Мәселен, топырақтың жоғары қабатында
өсімдіктерге қажетті азот, калий, кальций, фосфор және т.б. ... ... Ал, ... ... өн ... оттегі, еріген тұздар,
минералды заттарды ... ... ... ... ... ... топырақ әлемінде үздіксіз зат алмасулар жүреді.
Нәтижесінде, топырақтың аймақтар мен зоналарға тән ... ... ... аэрация, гидротермиялық режимі қалыптасып, сол жердің
биоценоз жиынтығын құрайды.
Топырақтың құнарлы қабатын ... ... ... ... ... ... ... атаған жөн. Микроорганизмдер — көзге
көрінбейтін ұсақ болғанымен атқаратын қызметі өте жоғары. Олар әр ... пен ... ... ... ... ... және ... заттармен байытады. Олардың ішінде топырақта көп
кездесетіні ... ... ... ... ... Ал ... ... өкілдері: амеба, талшықтылар мен
кірпікшелі қарапайымдар жыртқыш немесе паразит ... зат және ... ... ... түзу процесінде жоғары сатыдағы өсімдіктердің де өзіндік үлесі
мол. Жасыл өсімдіктер фотосинтез процесі арқылы органикалық ... ... ал ... ... ... ... ... оралып қарашірікті
молайтады. Осылайша: "топырақ-өсімдік-жануар-топырақ" жүйесі бойынша
табиғатта зат және ... ... ... жүріп отырады.
Топырақ түзуде жәндіктердің де ролі ерекше. ... ... ... ... (дара қоректі); олигофаггар (аз қоректі) және полифагтар
(талғамсыз қоректілер) - деп ... Ал, ... ... ... ... ... ... (жануар коректілер); копрофагтар
(экскрименттермен қоректенушілер); жыртқыштар, паразиттер және т.б. — деп
бөледі. Бұлардың бәрі де зат ... ... ... ... ... ... үнемі қозғалып тіршілік етуге бейімделген буын
аяқтылар, буылтық құрттар, т.б. ... ... көп ... ... бәрімізге таныс кәдімгі жауын құрты (шлаушын). Жауын құрты қара ... ... ... және оны өзі ... ... Мәселен, бір гектар
жердегі жауын құрттары жылына жер бетіне 80-90 т ... ... ... Қазіргі кезде шет елдерде және ... ... ... ... ... ауыл ... ... бастады.
Жауын құрттары арнайы биолабораторияларда өндіріліп, егістіктерге
жіберіледі.
Топырақтағы организмдердіц ... ... ... ... ... болғандықтан көптүрлілігі жөнінен де сан алуан болып келеді.
Оның ... үш ... ... ...... тұрақты тіршілік иелері. Олардың барлық
тіршілігі топырақта ... ... ... микроорганизмдер,
қарапайымдылар, ұсақ жәндіктер, жауын құрттары т.б.
Геофильдср - ... ... ... топырақпен байланысты
организмдер. Оларға: шегірткелер, коңыздар, қандалалар, ұзын ... т.б. ... де ... ... ... ... ... жер бетінде
тіршілігін жалғастырады.
Геоксендер — топырақ қабаттарын уақытша немесе тұрағы (мекені) үшін
ғана пайдаланушылар. Оларға: ... ... сол ... ерекшеліктеріне
карай да бірнеше топтарға бөлінетін жәндіктер жатады.
1. Микрофауна мен ... — дене ... өте ... ... ... ... затгардың ыдыратушы бактериялар,
саңырауқұлақтар, қарапайымдылар мен көк жасыл жиек жасыл балдырлар. ... пен ... және ... ... қоректік тізбектер арқылы
табигаттағы зат және ... ... ... ... күшіне
айналады.
2. Мезосфауна - дене тұрқы алдыңғыларға қарағанда ... ... ... тіршілік етуге бейімделген жұмыр құрттар, жәндіктердің
личинкалары, ... ұсақ ... ... ... ... ... ... Көбі паразиттер мен жыртқыштар.
3. Макрофауна — денесі ірі ... мен ... ... ... ... т.б. ... ... бұл өкілдерінің карашірік түзу
процесінде ролі ерекше. Мәселен, жауын құрты.
4. Мегафауна мен мегафлора - дене тұрқы ірі келген ... ... ... ... ... ... ... соқыр тышқандар,
жайралар, кірпілер. т.б.
Тірі организмдердің өзі — тіршілік ортасы. өсімдіктер, жануарлар ... ... ... олардың өкілдері екінші бір организм
есебінен тіршілігін ұдайы жалғастырып отырады. ... ... ... ... ... деп атайды. Барлық ... ... ... ... ... - кенелер, сүліктер,
бүргелер, масалар, т.б.) және эндопаразиттер (иесінің ішкі ...... ... ... ... ... ... деп жіктеледі.
Бұлардан басқа паразиттердің тұрақты ... де бар. Олар ... өмір бойы ... тіршілік етеді, Кейбір түрлері организмдердің тек
бір мүшесінде ғана тіршілік етуге бейімделген. Мәселен, кәдімгі ... т,б. ... ... ... бит, ұлпа ... т.б. ... ... өзінің иесін даму сатысының бір немесе бірнеше сатысында
ғана пайдаланып, қалған өмірін басқа иесінде немесе табиғи ортада өткізеді.
Оларға - ... ... ... ... т.б. ... болады. Мысалы,
безгек масасының плазмодиының соңғы иесі маса болса, ал аралық иесі ... ... ... ... иесінде оның даму стадиясы аяқталады, ал
аралық иесінде әр түрлі даму фазасы өтеді. Кейбір паразиттер ... ... ... да ... ... ... ортада өткізеді. Мәселен, қан
сорғыш қос ... ... ... ... ... шіркей, құмыты, төсек
қандалалары т.б.) иесін тек қорек көзі ... ғана ... ... ... ... ... ... бейімделген организмдердің даму эволюциясы өте
күрделі. Олардың көбісі алғашқы ... ... ... ... ... ... жер ... тіршілік етуге бейімделгені тарихи анықталған
жағдайлар. Олар ... келе ... ... ... ... ... ... ортасы мен формасын өзгертуге мәжбүр болған.
Сондықтан паразит пен оның иелері арасында ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру үшін
бейімделсе, ал өз кезегінде иесі де паразитқа түрліше әсер етіп, қорғаныс
қабілетін ... ... ... ... - ... ... организмдерге
комплексті түрде әсер ету жиынтығы экожүйенің ... ... ... ... ... ... және ... өзара әсерлесуі соның
ауқымында жүзеге асырылады. Екіншіден, экожүйенің құрамына ... ... ... ... ... ету ... болып табылады.
Абиотикалық факторлардың типсіз әсері особьтар санын кемітіп немесе ... ... ... экожүйе құрамына кіретін популяциялардың
тығыздығын кемітеді. Ал, бұл әсерлер өз кезегінде бүкіл ... ... ... алмасулар тепе-теңдігін, биологиялық өнімділікті өзгерте
келіп, сукцессия құбылысына әкеліп соқтыруы мүмкін. Сондықтан, ... ... ете ... сол жүйенің қасиетгерін, сипатын және ... да ... ... ... ...... ... өсімдіктер
дүниесі астық тұқымдастардан қияр, шағын ағашты өсімдіктер мен қыналы-мүкті
бірлестіктерден тұрады.
Топырақтағы қышқыл, қоректік заттарға кедей. Жұқа ... ... ... және өте баяу ... ... ... ... ету аймағы негізінен топырақ - жабын жер
беті және бұталы белдеуден құралады. ... жылы ... 3-4 ... ... ... омыртқасыз жануарлар анабиоз жағдайында
өткізеді. Кейбір жануарлар ... ... ... ... (құстар,
сүтқоректілер) миграция жасайды. Тундра жануарлары жыл бойғы санының күрт
ауытқуымен сипатталады. Бұл табиғат ... көп ... ... ... және ... ... ... қорының ауытқуына байланысты болады.
Тайга. Бореалды қылқан жапырақты ормандар тайга деген атпен белгілі.
Циркумполярлық зона түзе отырып, ... ... ... ... ... арқылы өтеді. Евразиядағы қылқанжапырақты ормандардың енінің
максимумы Енисей мен Лена ... ... ... ... ... ... жағалауларында, тайганың климаттық жағдайлары
салыстырмалы түрде қысқа вегетациялық ... ... қыс, ... ... ... сипатталады.
Орман түзушілердің экологиясына байланысты тайга ормандары қара қылқан
жапырақты (шыршалар, самырсын, сібір ... т.б) және ашық ... ... ... ... ... жануарлар дүниесінен бұлан, қоңыз, аю, сілеусін, тиін, сусар,ор
қоян, түлкі, ... т.б ... ... ... бай, онда құр,
саңырауқұр, тоқылдақ, қайшыауыз, үкі және т.б тіршілік ... ... ... қара жылан, тірі туатын кесіртке кездеседі.
Бунақденелілердің түрлері өте көп.
Дала. ... ... ... бірлестіктері әр түрлі аталады.
Ксерофилді ... ... ... аймағына әр түрлі ұзақтығы қыс,
жылы ... жаз, ... ... ... ... ... ... қаңтардың орташа температурасы 200С абсолюттік минимум 500С-ға
дейін ... ал ... ... ... ... ... ... астық тұқымдас өсімдікті далалары бірқатар жалпы
белгілермен сипатталады. Солтүстік далалары гүлдейтін қос ... ... ... ... қарай астық тұқымдастардың
басымдылығы артады. Дала зонасынан ... ... ... ... Шөлді жерлердің бірлестік типі, қоңыржай ... ... ... ... жағдайында қалыптасады. Шөлдерге құрғақшылық
пен жауын шашынның тұрақсыздығы тән.
Топырақта тұздардың миграциялану ... ... ... ... ... ... ... Шөлдерге ағынсыз көлдер мен ... ... ... ... су ағыстары тән.
Өсімдіктер бірлестіктеріне, өсімдіктердің сирек болуы, өсімдіктердің
ылғал жетіспеуіне бейімделуі, ... ... тән. ... ... өседі.
Қазақстан территориясының 23%-ы шөлейт экожүйесіне жатады. ... ... Орал ... ... көлі ... ... қаласынан
оңтүстікке қарай өтеді, ал Оңтүстік шекарасы – Ырғыз елді мекені, Жезқазған
қаласы, ... ... ... өтеді.
Аймақтың ауа-райы қатал, жазы ыстық, қысы салқын. ... ... +24, +260С ... +40, ... ... ... ... температурасы -14, -160С, кейде –42, ... ашық ... ... ... ... күшті емес, қара шіріктің
мөлшері 2-4%.
Өсімдіктер дүниесі тұтас емес, ... ... ... ... ... ... ... эфемерлер, қызғалдақтар) кездеседі.
Жануарлар дүниесі дала және шөл ... ... ... ... қасқыр, түлкі, құстардан – дала бүркіті, дуадақ,
тырна, бозторғай мекендейді.
Континенттердің Дрейф теориясы
Мұхит және онда тіршілік ететін организмдер ... ... ... ... ... тектоникалық және седиментациялық процестер оны ... ... ... ... ... мұхит түбі орталық мұхит
қайранынан жан-жаққа ... ... ... өте жай таралады.
Континенттердің Дрейф теориясы өте ... ... тек ... ... ... ... Бұл теорияға сәйкес Солтүстік ... ... ... ертеде бірігіп тұрған, ал олардың өте баяу ... ... ... ... ... кейбір таралу ерекшеліктерін түсіндіретіндіктен бұл теория
биологтарды қызықтырады.
Организмдердің маусымның қолайсыз жагдайларына бейімделу жолдары да ... ... ... ... ... қысқа дайындық кезеңіне көшеді.
Негізгі белгілері өсудің ... ... ... ... ... теең және амалсыз тыныштыққа көшу түрлерін ажыратуға болады.
Органикалық тыныштық кезең көбінесе жеміс, тамыр, бүршіктерге ... ... ... ... температурада сақталса да өнбейді. Сол сияқты
осы кезде ағаш бұтақтарын кесіп үй ... суға ... де ... ... ... ... кезеңде өсімдіктердің клетка және
ұлпалық деңгей, өзгерістердің болуы.
Терең тыныштық кезең органикалық кезбен ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
Өсімдіктердің амалсыз тыныштық күйге көшуі көктем кезінде байқалады.
Оны біз ... ... ұзақ ... бойы өспей тұрып қалуынан
көреміз.
Жануарлар дүниесінде климаттың ... ... ... ... қарағанда көп салалы болып келеді. Оның негізгі белгілері:
жануарлардың қысқа дайындығының қор жинау, түсінің өзгеруі, ... ... ... ... ... ... бірі — ... қысқы ұйқыға
кетуі. ¦йқының қысқы және жазғы түрлері ... ... ұйқы ... болса, ал қысқы ұйқы төменгі температураға тәуелді.
Жануарлардың ұйқыға кету кезеңі мен сол ... ... ... ... ... биохимиялық өзгерістер болады. Қысқы ұйқыға
кету сүтқоректілер, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, омыртқасыз,
т.б. организмдер өкілдеріне тән ... ... ... ұйқы ... ... тіпті активті өткізеді. Мәселен, кәдімгі біздің қоңыр аю
қысқы кезеңде қонжығын дүниеге әкеледі.
Көптеген организмдер үшін ... ... ... ... ... ... Жалпы көбеюге әсер ететін қозғаушы фактор
сол ортаның жарық режимі болып келеді. Ал, кейбір қос мекенділер, ... үшін ... күш ... ... ... ... ... тыныштық (диапауза) кезеңі, әсіресе, жәндіктерде,
өрмекші және шаян тәрізділерде жиі ... ... ... жерімізде
қыстық және жаздық тыныштық ... ... Тағы бір ... ... ... ... тыныштық кезеңін даму фазаларының әр ... ... ... ... тұт жібек көбелектерінің қыстық
жүмыртқалары, кәдімгі ... ... ... ал ... мен
капуста көбелегінің ересектері қыстап шығады.
Жануарлар дүниесінің көптеген түрлері — ауа-райының қолайсыз жағдайынан
орын ... ... ұзақ ... ... (жыл құстары) бейімделеді.
Бұл бейімделулер көбінесе фотопериодизм құбылысына тәуелді. Орын ауыстыру
ұзақ немесе қысқа ... ... ... ... тәуліктік, маусымдық
және жылдық түрлерін ажыратуға болады. Ең үзак сапар шегетіндер құстар мен
жарқанаттар. Мысалы, біздің ... ... ... ... ... ... ... келсе, ал біздің құстар өз кезегінде ... ... ... ‡нді жағалауларына сапар ... ... осы ... ... ... дейін ұшатыны анықталған.
Анықтаудың бірден-бір жолы құстарға көктемде немесе күзде сақина салу. Сол
арқылы ... қай ... ... дәл ... ... Оны ... орнитология ұйымы жүзеге асырады.
Организмдердің бейімделу процесіндегі ерекше құбылыстың бірі ... ... ... ... ... ең ... сатысы. Бұл
кезде организмдердің тіршілік нышанының барлық белгілері тоқталып, ... ... ... ... ... ... спора бір клеткалы
организмдер, колевратка, дөңгелек құрттар, буын ... ... ... ... аталған организмдер анабиоз кезінде ең төменгі -
18°С-тан төмен немесе +27°С ... ... да ... ... бар. ... ... қасиеттері олардың даму
эволюциясындағы ең жоғарғы бейімделу деңгейін ... ... ... ... А.С. «Экология». Алматы, 2002 ж.
2.Оспанова, Баешев «Экология», ... ... Ю. ... ... 1976 ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балықтардың эритроциттерінің осмостық тұрақтылығына 1,1-диметилгидразиннің әсері30 бет
Бас миы мен ішкі ағзаларға темекі шаңымен пестицидтердің жекеленген және қосарланған әсері99 бет
Ем – дәмдік тамақтану14 бет
Жұмыс орындарында шаңдылық көздері. Шаңның адамға және қоршаған ортаға әсері13 бет
Организмге әсер ететін зиянды факторлар5 бет
Электр және сәуле жарақаттары кезіндегі алғашқы ветеринариялық көмек жайлы мәлімет4 бет
Экологиялық факторлар. Абиотикалық факторлар9 бет
Қоршаған ортаның экологиялық факторлары4 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь