Еңбек әрекетінің психологиялық ерекшеліктері

Мазмұны:

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1—5

ІІ. Негізгі бөлім.

2.1. Еңбек психологиясы және еңбек әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6 — 11

2.2. Еңбек әрекетінің писхологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ..12 — 15

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16 — 18

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
Кіріспе
Әркім-ақ аспанның көгілдір, ағаш жапырақтарының жасыл екенін көреді, даладан келіп жатқан әр түрлі дыбыстарды естиді, бір заттардың суық, екінші заттардың ыстық екенін сезінеді, яғни әрбір адам өзінің айналасындағыны түйсініп, қабылдауға қабілетті. Адам ойлайды, сөйлеседі, яғни оның ойлау, сөйлеу қабілеті бар. Біз бұрын болғандарды есте сақтаймыз және келешек туралы ойлаймыз. Бұл ес пен қиялдың арқасында ғана мүмкін болады. Көп оқиғалар адамды қобалжытады, не қуантады, не қамықтырады, яғни белгілі бір сезім туғызады. Адам бір нәрсеге ұмтылады, сол мақсатқа жетуде табандылығын, еркін көрсетеді. Біздің түйсіктеріміз, қабылдауларымыз, ес, ойлау, сөйлеу, қиял, сезім, еркіміз психикалық процестер деп аталады.
Кейде психикалық процестер неғұрлым күрделеніп, ұзақ сипат алады, олар адамда кейде қызу, кейде енжар жағдайда көрінеді, адам белгілі бір толқуды басынан кешіреді. Бұл психикалық жағдай деп аталады. Оқушының сабақтағы зейінділігі немесе селсоқтығы, адамда болатын шаттану немесе ренжу — осындай жағдайлар.
Әрбір адамның өзіне тән кейбір ерекшеліктері, азды-көпті тұрақты психикалық қасиеттері болады. Кейбір адамның ықыласы (мысалы, кітап оқуға немесе техникамен айналысуға) күшті болады, екінші адам зор қабілетімен (математикаға немесе музыкаға) ерекшеленеді. Біреулер қызба келеді, ондайларды қызу темпераментті адам дейді, екінші біреулерді байсалды, мінезге бай адам деп есептейміз т.с.с.
Ықылас, қабілет, темперамент, мінез — бұл адамның психикалық қасиеттері. Психикалық процестер, психпкалық жағдай және психикалық қасиеттер бір-бірімен байланысты, бұлардың жиынтығы психика болып саналады (кейде оны адамның ішкі дүниесі немесе оның психикалық жан дүниесі деп атайды).
Психикалық процестер, жағдайлар, қасиеттер өзгереді, бір қалыпта тұра бермейді, олар адамның өмір барысында, іс-әрекетінде дамып өзгеріп отырады. Бүкіл табиғатта, қоғамда мұндай өзгерістер белгілі бір заң бойынша болып отырады.
Адамның психикасын, оның психикалық іс-әрекетінің заңдылықтарын зерттейтін ғылымды психология деп атайды. Психология адамның психологиялық процестерін, жағдайларын, қасиеттерін баяндаумен ғана тынбайды, сонымен қатар олардың пайда болу себептерін де түсіндіреді.
Адамның жан дүниесінің ойдағыдай қалыптасуы — оның нақтылы іс-әрекетпен ылғи да айналысып отыруымен тікелей байланысты. Іс-әрекет сыртқы ортамен байланыс жасаудың, жалпы тіршілік етудің, адам белсенділігінің негізгі шарты. Ол кісінің түрлі қажет, мұқтаждықтарын өтеуге, мақсатына жетуге бағытталған психикалық дамудың қозғаушы күші. Мәселен, баланың психологиясы ойын үстінде көрінсе, ересек адам өзіне тән ерекшеліктерді еңбек үстінде көрсетеді. Іс-әрекеттің құрылымы да күрделі. Оның белгілі түрткілері, нақты мақсаты мен операциялары, яғни орындалу жолдары болады. Ол жекелеген қимыл-қозғалыс, амал әрекеттерден тұрады. Әрекет — іс-әрекеттің шағын бір бөлігі, ол жеке мақсаттарды орындаудан көрініп отырса, іс-әрекет — жекелеген әрекеттің тізбегінен құралады.
Соңғысының ауқымы кең, ал, әрекет іс-әрекетке қарағанда шағындау келеді. Жеке әрекетті орындау тәсілдері операция деп аталады. Ол біреудің ісіне еліктеу, не адамның өз бетімен орындалатын жеке істерінде корінеді. Әрекеттің күрделене түсуі, оны ойдағыдай, нәтижелі етіп орындау — адам санасының жоғары деңгейде тұрғанын байқатады.
Іс-әрекеттің негізгі түрі: ойын, оқу, еңбек. Жануарда да іс-әрекет (ойын, үйрену) бар, бірақ ол биологиялық сипатта болады. Адамның іс-әрекеті қашанда қоғамдық-әлеуметтік, тарихи мәнге ие. Саналылық, мақсат қоюшылық, жоспар мен жүйе, ойға алған істен нәтиже шығару — адам іс-әрекетінің басты белгілері. Кісінің сана-сезімі артқан сайын, оның іс-әрекеті де жаңа мазмұнға ие болып отырады. Іс-әрекет пен сана бір-бірімен тығыз байланысты, бұл екеуінің бірлігі сақталған жерде әртүрлі жан құбылыстары бір-бірімен қиюласып, ойдағыдай дамып жатады.
Еңбек — адам тіршілігінің арқауы, өмір сүруінің басты шарты, оның жан дүниесінің, сана-сезімі қалыптасуының негізгі көзі. Оның басты ерекшелігі — жоспарлылығы мен жүйелігі, шығармашылық сипат алып, қатаң тәртіпті керек ететіндігі және одан белгілі нәтиже туатындығы. Еңбек процесі қызметкерде арнаулы білім жүйесі, дағды, әдет, икемділіктердің болуын, аса зейінділік пен күшті ерік-жігерді әркез қажет етеді. Еңбектегі табыстар мен нәтижелер кісінің дүниетанымына, наным-сеніміне, мақсат-мүддесіне, нақты қажетке сәйкес келу-келмеуіне қарай әр түрлі болады. Не үшін еңбек ететіндігіңді бар саналылығыңмен сезіну — оның ең басты түрткісі (мотиві) болып саналады. Еңбек ету арқылы адам өзіне, өмір сүріп отырған қоғамына қажетті материалдық және рухани игіліктерді өндірумен бірге өзінің психологиялық қасиеттерінің ұнамды жақтарын — еңбек сүйгіштік, тәртіптілік, жинақылық, ұқыптылық, т.б. біртіндеп қалыптастырып отырады, оның өзіне-өзі қызмет ете алу қабілеті, практикалық іскерлігі мен дербестігі, ынтасы мен тапқырлығы, белсенділігі шыңдала түседі.
Ғылым мен техниканың дамуы, адамның ой-санасының өсуі, білім жүйесінің молайып, икем-дағдысының ойдағыдай қалыптасуы — еңбектегі қара күштің салмағын біртіндеп кеміте береді де, кісі техниканың тетігін меңгеріп, оны оңай басқаратын болады.
Еңбектің қандай түрі болса да құрметті және қадірлі, жаман еңбек болмайды. Тұрлаулы, нәтижелі еңбек шыдамды, іске ұқыпты адамның қолынан ғана келеді. Жалқау, керенау адамда шығармашылық еңбек болмайды. Адам еңбек етуге ынталы болып қызығатын болса, оның ысырабына жол бермейді. Мұндағы берекесіздікпен аяусыз күресіп отырады.
Еңбек әрекетінің адам жанына қалайшы әсер етіп отыратындығының сан алуан мәселелерін "еңбек психологиясы" қарастырады. Ол адамның белгілі бір мамандыққа сәйкес кәсіптік маңызды қасиеттерін, еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастыру мәселелерін, еңбек өнімділігін арттырудың, еңбек ұжымындағы қарым-қатынастардың психологиялық негіздерін зерттейді. Еңбекті дұрыс ұйымдастыру — еңбек режимін сақтау, дұрыс дем алу, қызметкерді жеке-дара қабілет, икемділіктеріне қарай жұмысқа орналастыру, әр адамның іскерлігін, еңбекке ықыласын, еңбек өнімділігін арттырудың шарттарын білу, түрлі кәсіпке итермелейтін түрткілерді ғылыми тұрғыдан талдау т.б. — еңбек психологиясының сан алуан проблемалары. Мәселен, еңбек өнімділігіне әсер ететін жекелеген жәйттардың (бөлме қабырғаларының түсі, жұмыс орнының жағдайы, мұндағы еңбек ритмі мен үзіліс режимі, ұжымдағылардың бір-біріне қатынасы, т.б.) табиғатын зерттеу — еңбек үстінде адамға әсер ететін факторлардың көп екенін көрсетіп отыр.
Еңбек психологиясының басты міндеттерінің бірі — жастарды кәсіптік бағдар, оларды жеке икемділіктеріне қарай іріктеу, тиісті кеңестер беру, әртүрлі мамандықтарды психологиялық жағынан сипаттау, бұлардың профессияграммасын жасау, әр жастағы адамдардың еңбектің түр-түріне қабілеттіктерін ажырату, еңбек экспертизасының мәселелерін қарастырып, шешу сияқты жәйттармен байланысып жатады.
Еңбек психологиясы аталмыш мәселелерді осы ғылымның басқа салаларымен (әлеуметтік, инженерлік, жас, педагогикалық, т.б.) қоян-қолтық ынтымақтасын зерттеп отырады.
Еңбек психологиясы сондай-ақ тиісті мамандыққа қажетті білім жүйесі мен дағды, икемділіктердің қалыптасу жолын, жұмыс үстінде түрлі бақытсыз жағдайға душар болмаудың профилактикасын, қызметкердің еңбек үстіндегі қолайлы көңіл күйінің бірқалыпты болуын қамтамасыз ету мәселелерін, еңбек ұжымдарындағы жарасты моральдық-психологиялық ахуалдың қалыптасу факторларын зерттейді; жұмыс үстіндегі шаршау мен болдыруға қарсы күрес, техникалық құралдарды гуманизациялау (өндірістік эстетика), мастерлер мен ұстаздардың, инженер-техниктердің психологиялық білімдерін жетілдіру, т.б. — еңбек психологиясының көкейтесті проблемалары болып табылады.
Еңбек психологиясының салалары да сан алуан. Солардың бірі — психологиялық профессиография. Ол мыңдаған мамандықтың психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін еңбегімен көбірек шұғылданатындар аз разрядтарымен бір-бірімен ажыратылатыны сияқты, білік, икем дағды сияқты өзіндік ерекшеліктерімен де көзге түседі. Демек, пианистің саусағының ойнауы домбырашының қол қимылына дәлме-дәл келмейді, токарь мен фрезиршінің қолға байланысты дағды, икемдіктерінің де өзіндік ерекшеліктері болады. Сондықтан да қолды аспап меңгеруге жаттықтырмай, еңбек операцияларын ойдағыдай меңгеруге болмайды.
Еңбек дағдыларына машықтану дегеніміз тек жеке операцияларға ғана дағдыландыру емес, бәрінен бұрын еңбек аспаптарын пайдалана алуға үйрету деген сөз. Еңбек дағдыларын ойдағыдай меңгерудің екінші шарты — дене мүшелерінің жұмыс жағдайына ыңғайлы болуы (мәселен, орындалатын операцияның, оқушының көзіне жақын, қолы жететін жерде орналасуы, т.б.).
Еңбек дағдыларына үйрену түрлі қимыл-қозғалыстарды автоматтауды керек еткенмен, көп жағдайларда сананың бақылауымен іске асады. Ал, саналылық теориялық материалды меңгеруде, әсіресе дағдыға машықтану кезеңінде ауадай кажет. Осы жерде зейін құбылысының атқаратын ролі аса маңызды.
Адамның қандай іске болсын дағдылануы бірден өріс алып кете қоймайды. Өйткені, ол әрекет үстіндегі басты мақсатын бірден түсіне де, одан белгілі нәтиже шығарам деп те ойлап жатпайды. Сондықтан да, дағдының қалыптасу жолы бірнеше кезеңдерден тұрады. Олардың бастылары мыналар:
1) дағдылануда көзбен бақылаудың маңызы біртіндеп кеміп, дене мүшелерінің қимыл-қозғалысын бақылау арта түседі (ұстаның балғаны кескіштің бүркеншігінен гөрі оның жүзіне бағыттап ұруы, тәжірибелі машинисткалардың клавиатураға қарамай қағаз басуы т.б.);
2) алғашқыда еңбек операцияларының жекелеген бөліктерін адам дәл байқай алмай, аңдамай қалдырып кетіп, қате жасап, жиі шатасатын болса, кейін мұндайдан арылатын болады;
3) келесі кезеңде кісі жұмыстың жеке бөліктерін біріктіріп, соларды дұрыс орындауға машықтанады, бірақ әлде де істі тұтас меңгеріп кете алмайды;
4) төртінші кезеңде оқушы жеке операцияларды түгел орындаумен қатар, істі белгілі жүйемен тұтастай орындауға көше бастайды;
5) бесінші кезеңде бұрынғы кемшілік-қателіктер толық түзетіліп, әрекет құрамдарын түгелдей автоматтайды да, сөйтіп мұнысы толық дағдыға айналады.
Әрине, бұл кезеңдердің сипаты еңбек процесінің жеңіл-қиындығына да байланысты. Егер істің меңгерілу жолы жеңіл келсе, еңбек дағдысының қалыптасуы да оңайырақ болады. Еңбектегі қиын операцияларда дағдылардың өрістеуі әр кезеңнің өзінде біраз уақытқа созылуы ықтимал.
Бұл жерде ұстаздың шеберлік методикасы, әдісқойлығы үлкен роль атқарады. Егер ол оқушыға түрлі операцияларды орындауды шеберлікпен үйрете алмаса, дағдының қалыптасуы ұзаққа созылуы мүмкін. Осы айтылғанға орай мұғалім әр оқушының еңбекке ынталығымен санасып, оған жеке операцияларды орындау үстінде ұдайы көмек беріп отыруы қажет. Операцияларды орындау белгілі методикалық талаптарға сай жүргізілмесе, яғни оқушы бұлардың не үшін қажет екенін, өзінің не істеп, не қойғанын жете түсінбесе, жекеленген амалдарды есінде дұрыс сақтай алмай, оларды ұмытып қалатын болса, дағды ойдағыдай қалыптаспайды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Т.Тәжібаев. «Жалпы психолгия». Алматы 2005.
2. Қ.Жарықбаев. «Психология негіздері». Алматы 2005.
3. А.Темірбеков. «Психология» Университтер, пединститут студенттеріне арналған. Алматы 1966.
4. В.Шабельников. «Психика функциялық жүйе». Алматы 1998.
5. Сәбит Бап-баба. «Жантану негіздері». Алматы 2007.
6. Ә.Алдамұратов. «Жалпы психология». Алматы 1996.
7. Қ.Сейтқалиев. «Жалпы психология» оқу құралы. Алматы 2007.
8. Ф.Н.Гоноболин. «Психология». Алматы 1977.
9. Қ.Жарықбаев. «Қазақ психологияcының тарихы». Алматы 1990.
10. М.Б.Голизо. «Атлас по психологии». Москва 1986.
11. Ж.Аймауытұлы. «Психология» Алматы 1993.
12. Ждан. «История психологии».
13. Ярошевский. «История психологии».
14. А.Н.Леонтьев. «Деятельност. Сознание». Алма-Ата, Москва 1975. /173-182 стр/.
15. А.Н.Монтьев. «Общая понятие о деятельности». Москва 1987. /93-100/.
        
        ЕҢБЕК ӘРЕКЕТІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Мазмұны:
І.
Кіріспе.....................................................................
....................................1—5
ІІ. Негізгі бөлім.
2.1. Еңбек ... және ...... ... әрекетінің ......... ... ... аспанның көгілдір, ағаш жапырақтарының жасыл екенін көреді,
даладан келіп ... әр ... ... ... бір ... ... ... ыстық екенін сезінеді, яғни әрбір адам өзінің ... ... ... Адам ... ... яғни оның ойлау,
сөйлеу қабілеті бар. Біз бұрын болғандарды есте сақтаймыз және ... ... Бұл ес пен ... ... ғана ... ... Көп
оқиғалар адамды қобалжытады, не қуантады, не қамықтырады, яғни ... ... ... Адам бір ... ... сол ... ... еркін көрсетеді. Біздің түйсіктеріміз, қабылдауларымыз, ес,
ойлау, сөйлеу, қиял, сезім, еркіміз психикалық процестер деп ... ... ... ... ... ұзақ сипат алады, олар
адамда кейде қызу, кейде енжар жағдайда көрінеді, адам белгілі бір толқуды
басынан ... Бұл ... ... деп ... ... сабақтағы
зейінділігі немесе селсоқтығы, адамда болатын шаттану немесе ренжу —
осындай ... ... ... тән ... ... ... ... қасиеттері болады. Кейбір адамның ықыласы (мысалы, кітап оқуға
немесе техникамен айналысуға) күшті болады, екінші адам зор ... ... ... ... ... ... келеді,
ондайларды қызу темпераментті адам ... ... ... байсалды,
мінезге бай адам деп есептейміз т.с.с.
Ықылас, қабілет, темперамент, мінез — бұл адамның психикалық қасиеттері.
Психикалық процестер, психпкалық ... және ... ... ... ... бұлардың жиынтығы психика болып саналады (кейде оны
адамның ішкі дүниесі немесе оның ... жан ... деп ... ... ... қасиеттер өзгереді, бір қалыпта тұра
бермейді, олар адамның өмір ... ... ... ... ... ... қоғамда мұндай өзгерістер белгілі бір заң ... ... ... оның ... іс-әрекетінің заңдылықтарын
зерттейтін ғылымды психология деп атайды. Психология адамның психологиялық
процестерін, жағдайларын, ... ... ғана ... ... ... ... болу себептерін де түсіндіреді.
Адамның жан дүниесінің ойдағыдай қалыптасуы — оның ... ... да ... ... ... байланысты. Іс-әрекет сыртқы ортамен
байланыс жасаудың, ... ... ... адам белсенділігінің негізгі
шарты. Ол кісінің түрлі қажет, мұқтаждықтарын өтеуге, мақсатына ... ... ... ... ... ... баланың психологиясы
ойын үстінде көрінсе, ересек адам өзіне тән ерекшеліктерді еңбек үстінде
көрсетеді. Іс-әрекеттің құрылымы да күрделі. Оның ... ... ... мен операциялары, яғни орындалу жолдары болады. Ол жекелеген қимыл-
қозғалыс, амал әрекеттерден тұрады. Әрекет — іс-әрекеттің шағын бір бөлігі,
ол жеке ... ... ... ... іс-әрекет — жекелеген
әрекеттің тізбегінен құралады.
Соңғысының ауқымы кең, ал, әрекет іс-әрекетке қарағанда шағындау келеді.
Жеке әрекетті орындау ... ... деп ... Ол ... ... не ... өз бетімен орындалатын жеке ... ... ... ... оны ... нәтижелі етіп орындау — адам
санасының жоғары деңгейде тұрғанын байқатады.
Іс-әрекеттің ... ... ... оқу, ... Жануарда да іс-әрекет (ойын,
үйрену) бар, бірақ ол биологиялық сипатта ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік, тарихи мәнге ие. Саналылық, мақсат қоюшылық,
жоспар мен ... ойға ... ... ... шығару — адам іс-әрекетінің басты
белгілері. Кісінің сана-сезімі артқан сайын, оның іс-әрекеті де ... ие ... ... ... пен сана ... ... ... екеуінің бірлігі сақталған жерде әртүрлі жан ... ... ... ... жатады.
Еңбек — адам тіршілігінің арқауы, өмір сүруінің басты шарты, оның ... ... ... ... көзі. Оның басты ерекшелігі —
жоспарлылығы мен жүйелігі, шығармашылық сипат алып, қатаң тәртіпті ... және одан ... ... ... ... процесі қызметкерде
арнаулы білім жүйесі, дағды, әдет, икемділіктердің болуын, аса ... ... ... ... ... етеді. Еңбектегі табыстар мен нәтижелер
кісінің дүниетанымына, ... ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Не үшін еңбек ететіндігіңді
бар саналылығыңмен сезіну — оның ең басты түрткісі (мотиві) ... ... ету ... адам ... өмір ... отырған қоғамына қажетті
материалдық және рухани ... ... ... өзінің психологиялық
қасиеттерінің ұнамды жақтарын — еңбек сүйгіштік, тәртіптілік, жинақылық,
ұқыптылық, т.б. біртіндеп қалыптастырып отырады, оның ... ... ... ... ... ... мен ... ынтасы мен тапқырлығы,
белсенділігі шыңдала түседі.
Ғылым мен техниканың дамуы, адамның ой-санасының өсуі, білім ... ... ... ...... қара ... ... кеміте береді де, кісі техниканың тетігін меңгеріп, оны
оңай басқаратын болады.
Еңбектің қандай түрі ... да ... және ... ... ... ... ... еңбек шыдамды, іске ұқыпты адамның қолынан
ғана ... ... ... ... шығармашылық еңбек болмайды. Адам еңбек
етуге ынталы болып қызығатын болса, оның ысырабына жол ... ... ... күресіп отырады.
Еңбек әрекетінің адам жанына қалайшы әсер етіп отыратындығының сан ... ... ... ... Ол ... белгілі бір
мамандыққа сәйкес кәсіптік ... ... ... ... ... мәселелерін, еңбек өнімділігін арттырудың, еңбек ... ... ... ... Еңбекті дұрыс
ұйымдастыру — еңбек режимін сақтау, дұрыс дем алу, қызметкерді жеке-дара
қабілет, икемділіктеріне ... ... ... әр ... ... ықыласын, еңбек өнімділігін арттырудың шарттарын білу, ... ... ... ғылыми тұрғыдан талдау т.б. — ... сан ... ... Мәселен, еңбек өнімділігіне әсер
ететін ... ... ... ... түсі, жұмыс орнының
жағдайы, мұндағы еңбек ритмі мен үзіліс ... ... ... т.б.) ... ...... ... адамға әсер ететін
факторлардың көп екенін көрсетіп ... ... ... ... бірі — ... кәсіптік
бағдар, оларды жеке икемділіктеріне қарай іріктеу, ... ... ... ... ... ... сипаттау, бұлардың
профессияграммасын ... әр ... ... еңбектің түр-түріне
қабілеттіктерін ажырату, еңбек экспертизасының мәселелерін қарастырып, шешу
сияқты жәйттармен байланысып ... ... ... ... осы ... ... салаларымен
(әлеуметтік, инженерлік, жас, педагогикалық, т.б.) қоян-қолтық ынтымақтасын
зерттеп ... ... ... ... мамандыққа қажетті білім жүйесі мен
дағды, икемділіктердің қалыптасу жолын, ... ... ... ... ... болмаудың профилактикасын, қызметкердің еңбек үстіндегі
қолайлы ... ... ... болуын қамтамасыз ету мәселелерін, еңбек
ұжымдарындағы жарасты моральдық-психологиялық ... ... ... жұмыс үстіндегі шаршау мен болдыруға ... ... ... ... (өндірістік эстетика), мастерлер мен
ұстаздардың, инженер-техниктердің психологиялық білімдерін жетілдіру, т.б.
— еңбек психологиясының ... ... ... ... психологиясының салалары да сан алуан. Солардың бірі ... ... Ол ... ... ... зерттейтін еңбегімен көбірек ... ... ... ... ... ... икем дағды сияқты
өзіндік ерекшеліктерімен де ... ... ... ... ... домбырашының қол қимылына дәлме-дәл келмейді, токарь мен фрезиршінің
қолға ... ... ... де ... ... ... да ... аспап меңгеруге жаттықтырмай, еңбек операцияларын
ойдағыдай меңгеруге болмайды.
Еңбек дағдыларына машықтану ... тек жеке ... ... ... ... ... ... аспаптарын пайдалана алуға үйрету
деген сөз. Еңбек дағдыларын ... ... ... шарты — дене
мүшелерінің жұмыс жағдайына ыңғайлы болуы ... ... ... көзіне жақын, қолы жететін жерде орналасуы, т.б.).
Еңбек дағдыларына үйрену ... ... ... ... көп ... ... ... іске асады. Ал, саналылық
теориялық материалды меңгеруде, әсіресе дағдыға машықтану кезеңінде ауадай
кажет. Осы жерде зейін ... ... ролі аса ... ... іске болсын дағдылануы бірден өріс алып кете қоймайды.
Өйткені, ол ... ... ... ... ... ... де, одан ... шығарам деп те ойлап жатпайды. Сондықтан да, дағдының қалыптасу жолы
бірнеше кезеңдерден тұрады. Олардың бастылары мыналар:
1) дағдылануда көзбен бақылаудың ... ... ... дене ... бақылау арта түседі (ұстаның ... ... гөрі оның ... ... ұруы, тәжірибелі машинисткалардың
клавиатураға қарамай қағаз басуы т.б.);
2) алғашқыда еңбек ... ... ... адам дәл ... аңдамай қалдырып кетіп, қате ... жиі ... ... кейін
мұндайдан арылатын болады;
3) келесі кезеңде кісі жұмыстың жеке бөліктерін біріктіріп, соларды дұрыс
орындауға машықтанады, бірақ әлде де істі тұтас ... кете ... ... ... оқушы жеке операцияларды түгел орындаумен қатар, істі
белгілі жүйемен тұтастай орындауға көше бастайды;
5) бесінші кезеңде бұрынғы кемшілік-қателіктер толық түзетіліп, ... ... ... да, ... ... толық дағдыға айналады.
Әрине, бұл кезеңдердің сипаты еңбек ... ... ... Егер ... ... жолы ... келсе, еңбек дағдысының
қалыптасуы да оңайырақ болады. Еңбектегі қиын ... ... әр ... ... ... уақытқа созылуы ықтимал.
Бұл жерде ұстаздың шеберлік методикасы, әдісқойлығы үлкен роль атқарады.
Егер ол ... ... ... ... ... ... алмаса,
дағдының қалыптасуы ұзаққа созылуы мүмкін. Осы айтылғанға орай ... ... ... ... ... оған жеке ... орындау
үстінде ұдайы көмек беріп ... ... ... ... ... ... сай жүргізілмесе, яғни оқушы бұлардың не үшін ... ... не ... не ... жете ... жекеленген амалдарды
есінде дұрыс сақтай алмай, оларды ұмытып қалатын болса, дағды ойдағыдай
қалыптаспайды.
2.1. Еңбек ... және ... ... ...... ... түрлерінің психологиясын, еңбекті
ғылыми негізге сүйене отырып ұйымдастыру мәселелерін қарастырады.
Еңбек психологиясының мақсаты — әр ... ... ... ... ... ... ... адамға тигізетін әсерін, құрал-аспаптардың құрылысы ... ... ... қажетті заттарын қарастыру. Бұл салалардың
әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерімен бірге бірімен-бірі байланысты болып
келетін мынадай тармақтары бар: ... ... — бұл, ... ... ... мен әр ... ... жұмысын
зерттейді. Инженерлік психологияда ең өзекті мәселе эргономика деп аталады.
Бұл термин гректің ...... және ... — заң ... екі сөзінің
бірігуі нәтижесінде пайда болған. Бұл орайда, ... пен адам ... ... ... ... ... ... еңбек әрекетіндегі
адамның өнімді ісі, оның ... ... ... ... мен ... гигиенасы, адамңың өнім өндірудегі жетекші рөлі,
техникалық құрал-жабдықтар ... және ... ... ... ... ... олардың сыр-сипаты зерттеледі.
Эргономика, негізінен, «адам — машина — орта (еңбектену) жағдайын»
қарастыра отырып, ... ... ... ... мен нәтижелерін жүйелі
түрде үйлестіруді басты міндет етіп қояды.
Авиациялық психология ұшқыштарды оқыту мен ұшу ... ... ... ... адам ... әуе кеңістігіне
бейімделудегі ерекшеліктерін зерттеп, жоғары дәрежеде ысылған мамандар мен
кадрларды даярлап шығару мақсаттарын ... ...... ... пен әлем кеңістігінің
айдынында бағдарсыз жағдайда жұмыс істеу сәтіндегі аса ... ... оның ... тыс ... ... кейпін, көңіл-
күйі мен төзімділік көрсету шараларын зерттейді.
Еңбек психологиясында ... ... ... ... ... да бар.
Олар ауыл шаруашылығына (шопандар мен ... ... мен ... ... ... келеді.
Адам өмір сүру үшін тек өзін қоршаған дүниені танып қана қоймай, ... оны ... және ... де ... керек.
«Еңбек дегеніміз, — деп жазды Маркс, — алдымен адам мен ... ... ... ... өз ... ... етуіне жарамды
формада иемдену үшін адам өз тәнінің табиғи күштерін: қолдары мен ... мен ... ... келтіреді. Осындай қимыл арқылы сыртқы
табиғатқа әсер ете отырып, оны өзгерте отырып, адам ... ... ... ... да өзгертеді».
Мақсаты материалдық немесе рухани (соңғысына, мысалы, өнер шығармалары
жатады) қоғамдық пайдалы ... ... ... табылатын әрекетті еңбек
дейміз. Еңбек танымдық қызметпен ... ... ... ... қандайы
да білім мен тәжірибені талап етеді. Адамдардың еңбегі, әдетте, қоғамдық
сипатта болады.
Еңбек үстінде жеке адамның ... ... ... ерекшеліктері
және адамның қасиеттері көрінеді. ... ... ... осы ... және жеке ... ... ... ең басты құралы
болып табылады. Еңбек әрекетінің ... ... ... ... ... ... іскерлік пен дағдыға ие болады, еркі күшейіп, ... адам ... ... ... жағдайларға байланысты әр түрлі
сезімді тудырады. Капитализм тұсында еңбекшілер аштан өлмес үшін ... ... ... ... ... ... сатуға мәжбүр болады.
Социализм тұсында әр адам өзі үшін және қоғам үшін, ... ... үшін ... ... және адамның еңбекке деген көзқарасы да бөлек.
Еңбектің, әсіресе, ... ... ... ... ... бүкіл
мамандықтың өкілдері айтады. Ақын В.Я.Брюсовтың былай деп жазуы жай емес:
Станокта, стол басы, қырларда,
Жұмыс ...... ... бұл ... істе, терлеп-тепшіп, құр қалма,
Жұмыс істе, санаспай да, бұлданбай,
Жер бетінің бар бақыты — еңбекте!
Орынды қойылған мақсатқа орай ойластырылған қолдан ... дене ... ой ... ... ... және психикасына қолайлы әсер етіп, ... ... ... ... көңіл күйін жақсартып, жалпы тіршілік
тынысын кеңейтеді, ұзақ өмір сүруіне көмектеседі. Академик И.П.Павлов былай
деп жазды: Мен өз өмірімде ой ... және дене ... ... бәрінен де
соңғысына көбірек сүйсіндім және оны жақсы көрдім. Ал соңғысына қандай бір
тапқырлықпен өзгеріс ендірсем, яғни ой мен ... ... ... ... ... ... бас ... С.П.Королев та дене еңбегімен
айналысқан. Оның тұрған үйінің айналасы толған ... бағы мен ... ... болыпты. Юрий Гагарин «Космосқа сапар» ... ... ... ... деп жазады: «Осы тамаша өсімдіктердің бәрін ол өз ... Ол ... ... ... ... ... ... жақсы
көретін, қолына күрек алып, жер қазып жататын уақыты жиі болатын».
Еңбек әрекеті — қоғамдық дамудың алғы шарты және нәтижесі. ... ... ... ... ... мен тұрмыс жағдайының күрт
өзгеруіне, адам тегінің өсіп жетілуіне қолайлы ықпал ... ... ... ... тіршілік етуін қиындатып, қажеттіліктерін қанағаттандыруы
шиеленісе түсті. Адам қиындықты жеңбесе, тегінің құрып кету ... ... олар ... топтасып тіршілік етуге, біріне-бірі бірлесіп
көмектесуге мәжбүр болды. Адамдардың топтасқан ... ... ... ... ... Адамның нағыз адамға
айналуындағы негізгі ... бірі — ... ... арқасында адамның санасы дамыды. Эволюцнялық дамудың ... ... ... заттың әрекетінің мәнін шынайы түсінетін болды,
сөйтіп, ақиқат дүниені өзгерту дәрежесіне қолы жетті. Еқбек ... оны ... ... әрекетінің арқасында адам тіршілік ортасына
тәуелді болатын бірсыпыра жағдайлардан құтылды, өзін сол ... ... ... ... ... ... жасаған құралдармен әр алуан
әрекеттерді жасайтын болды. Бұл — адамдар қауымдастығының жануарлар тобынан
ерекшеленетін ең ... ... ... ... ... ... ... заттарды пайдалана, адам өзіне қажетті,
тұрақты ... ... Өз ... шыққан құралдары оның қимылын,
әрекетін дамытып, материалдық сипат алды. Құрал арқылы бір ... ... ... ... ... ... іс-қимылын мұра етіп қалдырды. Еңбек
әрекетінде адамның зейіні өзі ... ... ... ... ... да ... Адамның әрекеті — еңбек.
Қоғамның бастапқы даму сатысы ... ... ... орай ... да өресіз болғаны анық. Өндіріс құралы күрделенген сайын бейнелеу
әрекеті де сол ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің құрал-жабдық
жасаулары да бірнеше буынға бөлінеді. Енді қоғам мүшелері әр буынды жеке
атқарады. Іс-әрекеттердің буындарға ... ... ... ... ... ... адамдардың сан алуан ... ... ... ... қажеттіліктер адамдардың
абстрактылы ... ... ... да пайдалы әсерін тигізеді.
Осы орайда, К.Маркстің адам табиғатқа әсер ете отырып, өз ... ... ... ... — өте ... ... Адам мен ... арасындағы
қатынас өндіріс әрекетімен ұштасады. Енді сол адамдар ... ... ... оны ... ... ... жетеді. Табиғаттан өз
қажеттерін өтейтін заттарды өңдіріп, іске жарату ... адам ... қол, аяқ ... дене ... де ... ... Олардың дамып,
жетілуіне пайдалы әсердің ... ... Дене ... ... ... ... өзгерістерге ұшырайды. Еңбектену әрекетінде қолдың
атқаратын жаңа ... ... ... ... анатомиялық
өзгерістерге ұшырайды. Қол мен иықтың, білектің ... ... ... ... болады. Қол заттарды ұстау органы ... ... ... ... ... да ... Саусақтардың жетілуі адамның
сипап білу сезімдерін жетілдіре түсті.
И.А.Сеченев қолдың түрлі қызмет ... баса мән ... оны ... ... ... деген болатын.
Қол еңбек әрекеті нәтижесінде қалыптасып, түрлі затқа жанасу арқылы әрбір
нәрсені нәзік сезіне алатын болды. Сондай-ақ, қол ... дене ... ... да ... Қол — тек ... ... ғана емес, сол
еқбектердің жемісі. Оның дамуы адамның бүкіл органдарының дамуына да әсер
етеді. ... аса ... ... атқаруға бейімделіп, дамып, жетілуі
адамды өз бойын билеп, тік жүру деңгейіне жеткізді.
Қолмен істелетін сан қилы ... ... ... бақылауымен ұштасып,
адамның көру органының дамуына әсерін тигізеді. Қол мен көздің бір-біріне
сәйкестеніп отыруы адам ... ... ... ... ... оның танымдық өресін кеңейтеді. Сөйтіп, оның сезіну қызметі-нің өзгеруі
бас миының ... ... арта ... ... ... ... ... қолдың әрекетін реттейтін орталықтың жасалуы адамның психикасы мен
әрекетінің барынша күрделеніп ... ... ... ... ... неғұрлым терең танып білуге баулиды. Мұндай жетістіктердің бәрі —
адамның еңбек ... ... ... ету ... ... қоғамдық
өмірі құрылды, қарым-қатынас жасаудың жоғары формасы — олардың дыбысты тілі
жетіліп, адам сана арқылы бол-мыстың ... ... етіп ... ... ... ... ... саналы әрекеті қалыптасып, бейнелеу
формалары жетіле түсті.
Тарихи даму ... екі ... ...... пен ... тіл ... орасан зор табыстарға жетіп, осы заманғы материалдық және ... ... ... ... балалардың негізгі әрекеті ойын болса, ал бастауыш
класс оқушыларының өмірінде ойын әлі де дамуына ықпал ... ... ... ... ... қозғалысты талап ететін ойындарды жақсы көреді.
Бұл ойындар олардың координациясын ... күші мен ... ішкі ... ... ... (дем ... қан айналымы),
балалардың денсаулығын шынықтырады. Ойын қабылдаудың, зейінінің, қиялының,
ынта-ықыласының, ... ... ... ... ... ... туғызады, онсыз ойын әрекетінің болуы мүмкін
емес. Оның үстіне оқушының оқу процесіндегі ой еңбегінен кейін дем ... түрі ... ... бірі — ... еңбек әрекетінің бейнеленуі. «Ойын —
бала еңбегінің ... деп ... ... Ол ... ... ... олардың ешқайсысы ойынның осы маңызы туралы ойламайды да. ... ... ... ... ... ... ... үшін ойнайды.
А.М.Горький: ойын — балалардың өздері тұратын және өздері өзгертуге тиісті
дүниені танып білудің жолы, — деп ... ... ... да ... ... ... ... мен еңбегін елестетеді, оларға
еліктейді, реальды заттар орнына ... ... жеке ... ... ... ... белгілі бір әрекеттер істейді. Олар
құрылыспен айналысады, саяхат ... ... ... ... оларды емдейді, бірін-бірі оқытады, шаруашылық ісін жүргізеді.
Отанды жаудан қорғайды, ерлік ... ... ... ... ... ... оның ... (еңбек мақсатындай емес) көңіл қойылмайды.
Көп ойындарға бір адам емес, бірнеше адам қатысады, мұның өзі ... ... ... көмектеседі, олар бірігіп, ұйымдасқан
түрде — бірде басқарып, бірде бағынып, белгілі бір ереже ... ... ... ... отырып қимыл жасайды.
Мұның бәрі ерікті тәрбиелеуге жәрдемдеседі, тәртіпке үйретеді, өз ісі мен
тәртібі үшін жауапкершілік ... ... ... жеке ... ... ... көмектеседі. Әдетте әрбір ойынды
бастарда балалар оны ... ... ... бір ... ... ... алады, егер біреулер осы шартты бұзатын болса, онда ... ... ... ойынды әрі қарай жүргізбей қояды. Ойындардың ... ... ... да ... ... мен ... ... жұмсауына тура келеді, ал мұның өзі олардың дамуына көмектесті
деген сөз. Ойын ... үшін оның ... ... ... ... ... ... болады.
Ойында көп нәрсе қиял арқылы құрылады. Балалар реальды заттарды мүлдем
немесе ... ... ... Оның ... реальды және көбінесе күшті
әсер етуші ... ... ... ... ... ... ... келген кезде, балалар дене күші жөнінен де, психикасы жөнінен де
еңбекке әлі ... ... әзір ... Олар өз ... әлі ... және ... жүргізе алмайды, олардың көздері мен қолдары да әлі
жаттықпаған, кинестетикалық (бұлшық еттері) сезгіштігі де нашар жетілген
болады. ... 9 ... ... ... ... ... әрекетіне деген дене
әзірлігі едәуір өседі.
Төменгі кластарда бала еңбек іс-әрекетіне даярланады. 1 кластың өзінде-ақ
олар қағаздан, картоннан ... ... ... және бұл ... оларды
өте қызықтырады. Рас, бірінші класс оқушыларын алғашында, еңбектің нәтижесі
емес, жұмыс ... өзі ... ... ... олар бара-бара өз
жұмысының сапасына да ынта қояды. Олар өз ... ... ... ... дәл ... ... Егер ... балалар өзінікінен
гөрі жолдасының жұмысындағы ... ... ... ... ал
екінші және үшінші жылы оқығанда өз ... ... де ... ... ... бастайды, оның сапасына неғұрлым объектілікпен баға береді.
Қолынан келген еңбекпен айналысу балаларда қуаныш сезімін ... бұл ... ... арқылы жүргізіледі, ал балалардың ... ... ... ... ... мақсатсыз еңбек төменгі ... ... ... Егер ол, ... ... ойыншықтардың ең
жақсысы балалар бақшасындағы кішкенелерге берілетіндігін білсе-ақ, өз
жұмысына жауапкершілігі артады да, ... ... оны ... ... ... ... алғашқы жылдарында еқбек жеке бастың қажеттілігі ретінде ... ... ... еліктеу де, пайдалы болуға тырысушылық та үлкен ... Бұл ... ... ... оқушыларының тұрмыстағы еңбегінің,
семьядағы өзінен кішілерге бас-көз болу, оның класты ... және ... ... ... ... ... ... маңызы
бар. Мұғалім оқушыларды мектептегі қоғамдық пайдалы еқбекке үйретіп қана
қоймай, ... ... ... деген сүйіспеншілігі мен дағдысын
табандылықпен тәрбиелеулеріне ықпал жасауы керек.
Балалардың еқбек тәрбиесіне класс коллективі де ықпал ... Жеке ... ... баға ... ... ... кластың пікірін сұрайды. Оның
үстіне көптеген жұмыс ... ... ... (мектеп маңындағы
учаскеде, кейбір бұйымдарды жасау). Бұнда: «бір кісі ... ... ... кісі үшін» деген социалистік принцип орын алады. Әрбір бала тек өз
еңбегінде ғана ... ... ... ... үшін ... ... ... еңбек етуге үйрету ғана жеткіліксіз, сонымен қатар
коммунистік қоғамның болашақ ... мен ... ... бірі — ... ... ... ... тәрбиелеу де
қажет. Осындай қасиетті қалыптастыру үшін озат совет ... ... ... ... коллектив ретіндегі пионер ұйымының белгілі бір
мақсатта ... ... ... зор ... бар. ... ... ... пайдалы істер (тимуршілер қозғалысы, мектеп маңындағы
учаскені және оған жақын жатқан көшелерді көгалдандыру, өлке тану ... ... және ... ... ... бақшалары үшін ойыншықтар
мен әр түрлі ұсақ-түйектерді жасау, совет адамдарының ... ... ... — мұның бәрі төменгі класс оқушыларының еңбекке деген
ықыласын ғана емес, сонымен ... ... ... ... де
жәрдемін тигізеді.
Еңбек өзінен-өзі жоғары моральдық қасиеттерді тәрбиелемейтіндігін ұмытуға
болмайды. Еңбек саналы болғанда, қуанышпен орындалғанда, ... ... ғана оның ... ықпалы совет педагогикасының талаптарына
сай келеді.
Балаларда қоғамдық пайдалы ... ... ... және ... ... ... отырып, мұғалім оларды ақырғы ... ... ... ... ... ... оқушыларды ұйымшылдыққа және
белгілі бір еңбек операцияларын орындауда ... де ... ... бір істі ... ... ... ... неден бастау керектігі,
қандай материал алу керек, еңбек құралдарының қайсысын пайдалану қерек т.б.
туралы ойламайды. Олардың өз ... ... оны ... ... үшін ... ... бөлу ... төмен болады. Кейде жұмыстың
тәртібін сақтамай балалар шашырап кетеді, ... ... ... ... де, ... көрінбейді. Мұндай жұмыс тез тойдырып жібереді де,
бітірместен ... жүре ... ... ... ... ... өз
еңбегін дұрыс ұйымдастыруға, оны ойластыруға, жоспарлауға ... ... ... ... ... онда ол оқушыларда өз күшіне сенушілікті, істі
аяғына дейін жеткізетін ... ... ... ... ете ... ... дербестікке үйретуі тиіс. Инициатива, творчество, тауып
айтылған ... ... ... Мұның өзі балаларда ... ... ... да, ... ... ... ... көмектеседі.
2.2. Еңбек әрекетінің психологиялық ерекшелігі
Тірі организм сыртқы ... ... ... ... ... ... және жоғары сатыға көтеріледі. Ал, бұл ... ... ... организмнің өз белсенділігінен туады. Мінез
белсенділігін мұқтаждық ұйымдастырады. ... ... ... кезде
пайда болатын және мақсатты мінез арқылы жойылатын организмнің маңызды
қажеттілігі.
Адамдарда байқалатын ... ... ... және ... сәйкес үш топқа ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Әлеуметтік
мақсаттарға адамның еңбектену, білім алу, мәдениеттің қоғамда өз орнын табу
іс-әрекеттері жатады. ... ... ... және ... тұрады. Оның негізін бағдарлау — зерттеу құрайды.
Адамның мәдени және тарихи дамуы, аталған мақсаттарға жету үшін, бірнеше
өндірістік қажеттілікті тудырады. Олар ... ... ... асырылады.
Еңбек адам организмін қалыптастыруда жетекші роль атқарады. Ф.Энгельстің
айтуынша, еңбектің арқасында қол және сөйлеу мүшелерінің ... ... ... ... ми, ... жүйесі дамыды және психика
қалыптасты. Сондықтан адамның түйсігі және ұғынуы кеңейді, ... ... ... ...... өз ... ... үшін жасайтын мақсатты іс-
әрекеті. Ол қоғаммен ... ... ... ... ... ... тіршілігінің және тұрмыс қалпының қажетті шарты болып саналады.
Еңбектену іс-әрекеттің ... ... ... ... физиологиясы
зерттейді. Ол адам организмінің еқбектену кезіндегі әрекеттік өзгерістерін
тексереді. Сөйтіп, адамның денсаулығын және ... ... ... ... ұйымдастырудың режимі мен жүктемелердің организмге қолайлы
түрлері мен әдістерін ғылыми ... ... ... өте ... Ол іс жүзінде организмнің қозғалыс
жүйесі — ... ... ... арқылы атқарылады. Сондықтан бұлшық
еттердің іс-әрекетін және оның ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Бұлшық еттердің жұмысы едәуір энергия шығынын талап етеді ... ... (қан ... ... зат ... ... ... әрекетінде өзгерістер тудырады. Сонымен ... ... ... іс-әрекеттен тұрады, ол тәлім-тәрбие, үйрену және дағдылану істері
арқылы қалыптасады.
Қазіргі өндіріс жағдайларында адамның еңбек ... мен ... ... ... зерттеу өте маңызды орын алып отыр. Мұны жүзеге
асыратын ғылым ... ... деп ... ... ... ... ... мен жағдайларының тиімді жолдарын іздейді. ... ... оның ... бір ... ... ... қолайлы жағдайларын таңдап алу және жақсарту, ... ... (шу, ... ... ... ... заттар)
зиянды әсерлерінен сақтандыру мен кәсіби ауруларды болдырмау істерін еңбек
гигиенасы жүзеге асырады. Бұл ... ... үшін ол ... ... ... мен ... пайдаланады. Адамдардың
еңбектену кезіндегі қарым-қатынасын еңбек психологиясы ғылыми тексереді.
Еңбекті жағдайға байланысты дене және ой еңбегі деп екі ... ... ... ... ... түрі ... көбінесе бұлшықет
белсенділігін тілейтін еңбең механизацияланған, автоматизацияланған және
қашықтан меңгеретін ... ... ... ... ... ой ... шұғылданатын адамдардың
саны көбеюде. Сонымен қатар, көптеген қол еңбегі бар ... де ... ... ... Ой ... ... ақпаратты қабылдайтын және
өңдейтін сезім жүйесі, ықылас, зерде, ... және ... ... ... ... ... көптеген кәсіптер жылдам қарқынды, әртүрлі және мол ... ... ... ... тез қабылдауды талап етеді. ... ... тыс ... ... ... ... және ... ауруларына жиі
шалдықтырады.
Бүгінгі өндірістерде ой еңбегінің мынадай топтары жіктеледі: операторлық,
басқару (мекеме басшылары, мұғалімдер, оқытушылар), шығармашылық ... ... ... ... ... т.б.), ... және оқушылар мен студенттердің еңбегі.
Ой еңбегінің ... сол, ... ми ... ... ... мүше ... ... Сондықтан оның ықпалы ең ... ... ... тиеді. Ой жұмысының нейрофизиологиялық тетіктері
И.М.Сеченов, И.П.Павлов, А.А.Ухтомский, ... және ... ... ... Бұл еңбектер бойынша, ой еңбегінің негізін
жоғары дәрежелі ... ... мен ... әсерленістер құрайды. Олар
тиісті әрекеттік жүйелерді белсендіреді. Оған ... ... ... ... ... ... жұмысы кезінде мидың көптеген аймақтарында ... ... ... болады. Олар үлкен мидың оң және сол сыңарларын қамтиды.
Ал енді кез келген, ой жұмысында ми белсенділігінің жалпы ... ... ... ... ... ... пен қыртысасты аймақтарында
көптеген басқа (перцепция-түйсік, қимыл, вербальдық-сөйлеу, ... ... жиі ... ... әрбір психикалық әсерленіс жүзеге асырылған
кезде ми ... ... ... ... ... ... ... кейбіреуі («мызғымас» бөлімдері) осы әрекетке жауапты
болады. Ал кейбіреуі («икемді» ... ... және ішкі ... ... іске қосылады.
Психикалық әрекеттер жүзеге асу үшін мидың маңдай ... өте ... ... Оның ... байланыс жүйелері барлық ақпараттардың
бірлесуіне жағдай туғызады. Олар ми қыртысының ... ... ... ... ... ... мұқтаждықтары ішкі ағзалардан, эмоциялық
әсерленісі туралы мидың терең құрылымдары мен ... ... ... ... күйі тек тітіркендіргіштерден ғана емес, әрбір ... ... ... және психологиялық себептерден өзгеріп
отырады. Еңбекте зорланушылық психикалық жүктеменің ... ... ... ... ... оның парасатты шешілуінен бұрын жүреді.
Өйткені эмоция дұрыс нәтижеге жетудің әлі де кепілі ... да, ... ... ... ... ... ... мен сезімнің зорлануы, ОЖЖ-сі әрекетін,
вегетативтік жүрек-тамыр және эндокриндік жүйелердің ... ... ... ... де әсер ... Сөйтіп олар организмнің
алдында тұрған мақсаттар мен міндеттерді жеңіл орындауға мүмкіндік жасайды.
Вегетативтік жүйенің өзгерістері жалпы жұмыскерлікті ... ... ... ... алайда қалыпты нормасының шегінен көп аспайды.
Өкпенің желдетілуі ... ... ... ... ... күшейеді және
парасатты іс-әрекет жақсарады. Көптеген мүшелердің және ... ... ... ... машықтанады.
Ал енді қойылған міндет күрделі болып, оны ... ... ... оның ... ... Бұл кезде адамның психикасы өзгеріп,
физиологиялық ауытқулар көбейеді, ... ... ... ... ызалану, қаһарлану) туады. Организмнің энергиялық қоры толық
жұмылдырылады. Әсерленіс өте ... ... ... ... ... мен ... зорлануын тудыратын ой еңбегі импато-адреналдық
және гипоталамус-гипофиз-адренокортикалық жүйелердің әрекетін ... ... қиын ... оңай құтылады. Мұндай жағдайлар
тиімсіз ұйымдастырылған жұмыстардан пайда болады. Бұған қызметкердің алдына
қойылатын белгісіз талаптар, түсініксіз ... пен ... әсер ... ... адам ой ... ... едәуір табыстарға жетті. Олар
организмнің зорлану күйін ... ... ... ... көптеген аймақтарынан бір мерзімде биотоктар тіркеу және
мидың қан айналысын ... жиі ... жүр. ... ... әдістерді қолдану адамның ой әрекеті және оның нәтижелігін
қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... әрекеттік күйін және ой ... үшін ... ... ... ... зерде, түйсік жауап
беру шапшаңдылығы) тексеру әдістері кеңінен ... Ол үшін ... ... ... жиі пайдаланылады.
Ой жұмысы әсерінен психикалық әрекет кезеңдік ... ... ... ... ... ... есте сақтау, «тест» —
тапсырмаларды орындау жылдамдығы, кәсіби ... ... ... ... жүктемесі, психикалық іс-әрекеті нашарлайды, жұмыскерліктің ... ... ... ... көру талдағышының ширақтығы
әлсірейді. Одан ... ... ... ... шоғырланысы, аудара қосу),
зерде, түйсік нашарлайды, қарапайым және ... ... ... беру ... ұзарады.
Ой еңбегінде зорланушылықты толық сипаттайтын оның тек нейродинамикалық
бөлшектері емес, онымен бірге әрбір психика ... ... ... ... ... ... құрамы да маңызды болады.
Алайда вегетативтік әсерленістің көрінісі ой еңбегінің қарқынына, сыртқы
ортаның стресс түрткілеріне, организмнің әртүрлі ... ... ... ... ... әсіресе жүрек-тамыр жүйесінің ауытқулары,
іскерлігі мен кісілік келбетінен туады.
Сондықтан ақыл-ой еңбегі ... ... ... әрекеттік жүйе қағидасын пайдаланған жөн. Ол организм мен оны
қоршаған ... ... ... ... яғни ... ... нәтижелердің өзара тығыз байланысы ретінде ... ... жан ... ойдағыдай қалыптасуы — оның нақтылы іс-әрекетпен ылғи
да айналысып отыруымен тікелей ... ... ... ... ... ... ... етудің, адам белсенділігінің негізгі
шарты ол ... ... ... ... ... мақсатына жетуге
бағытталған психикалық дамудың қозғаушы күші.
Іс-әрекеттің негізгі түрі: ойын, оқу, еңбек. Адамның ... ... ... ... ... — адам тіршілігінің арқауы, өмір сүруінің басты шарты, оның жан
дүниесінің, сана-сезімі қалыптасуының негізгі көзі. Оның ... ... ... мен ... ... сипат алып, қатаң тәртіпті керек
ететіндігі және одан белгілі нәтиже туатындығы. Еңбек процесі қызметкерде
арнаулы білім ... ... ... икемділіктің болуын, аса зейінділік пен
күшті ерік-жігерді әркез ... ... ... ... мен ... дүниетанымына, наным-сеніміне, мақсат-мүддесіне, нақты қажетке
сәйкес келу-келмеуіне қарай әртүрлі болады. Не үшін ... ... ... сезіну — оның ең басты ... ... ... ... ... адам өзіне, өмір сүріп отырған қоғамына қажетті материалдық және
рухани игіліктерді өндірумен бірге өзінің психологиялық ... ... ... ... ... оның ... қызмет ете алу
қабілеті, практикалық іскерлігі мен ... ... мен ... шыңдала түседі.
Ғылым мен техниканың дамуы, адамның ой-санасының өсуі, білім ... ... ... қалыптасуы — еңбектегі қара күштің
салмағын біртіндеп кеміте береді де, кісі техниканың тетігін меңгеріп, ... ... ... ... түрі ... да ... және ... жаман еңбек
болмайды. Тұрақты, нәтижелі еңбек шыдамды, іске ұқыпты адамның қолынан ... ... ... ... ... ... ... Адам еңбек
етуге ынталы болып қызығатын болса, оның ысырабына жол бермейді. ... ... ... ... ... адам ... ... әсер етіп отыратындығының сан алуан
мәселелерін ... ... ... Ол ... ... ... ... кәсіптік маңызды қасиеттерін, еңбекті ғылыми жолмен
ұйымдастыру мәселелерін, ... ... ... ... ... ... ... зерттейді. Еңбекті дұрыс
ұйымдастыру — еңбек режимін сақтау, дұрыс ... ... ... икемділіктеріне қарай жұмысқа орналастыру, әр ... ... ... ... ... ... шарттарын білу,
түрлі кәсіпке итермелейтін түрткілерді ғылыми тұрғыдан талдау т.б. — еңбек
психологиясының сан ... ... ... ... ... бірі — ... ... оларды жеке икемділіктеріне қарай іріктеу, тиісті кеңестер беру, әр
түрлі мамандықтарды психологиялық жағынан сипаттау, әр жастағы адамдардың
еңбектің ... ... ... ... ... ... шешу ... жәйттармен байланысып жатады.
Еңбек психологиясы аталмыш мәселелерді осы ғылымның басқа салаларымен
қоян-қолтық ынтымақтасын ... ... ... салалары сан алуан. Солардың бірі — психологиялық
прессиография. Ол ... ... ... ерекшеліктерін
зерттейтін профессиологияның жеке саласы. Соңғысы әртүрлі мамандық адамның
қандай ерекшеліктерін қажет ... ... ... ... ... ... ... қажетті талаптардың
сипаттамасы) түсіріледі. Психологиялық ... ... ... бір ... адам психикасына қоятын талап-тілегінің жинақ
мәліметі. Іс-әрекеттің әр саласына тән өзіндік профессиограммалары ... ... ... технологиялық аспектілерін сипаттау), экономика
(экономикалық мәнін ... ... ... ... ... ... ... Профессиологияның айналысатын
мәселелерінің келесі бір саласы — ... ... Бұл ... ... ... ... туатын қателіктердің алдын алып, болдырмау жағына
бағытталған еңбек экспертизасы.
Кәсіби бағдардың (профориентация) мынадай түрлері бар: а) ... ... ә) ... ... б) ... ... (төселу); в) кәсіби ақыл-кеңес
беру (консультация), ... ... ... ... — түрлі мамандықтың өзіндік ерекшеліктері жайлы
түсінігі кем, немесе саяз жастарға практикалық ... ... ... Кәсіби бағдардың бұл түрінде адам тәнінің, ... ... ... ... ... ... заттарды бір-
бірінен тез айыра алу секілді арнаулы психикалық ... т.б.), ... ... ... ... психологиялық талаптар туралы ақыл-
кеңес беріліп, осы мамандыққа ... ... ... ... ... сөз ... ... арнаулы мекемелер, сондай-ақ мектептегі мұғалімдер
мен психолог мамандар жүргізіп отырады.
"Кәсіби жарамдылық" дегеніміз ... ... ... бір түріне
жарамдылығын көрсететін психологиялық, физиологиялық ерекшеліктерінің, оған
қажетті тиісті білім, дағды, икемділіктердің жиынтығы. Кәсіби жарамдылықты
ажыратуда ... тест ... ... мамандық таңдауда қандай
түрткілері (мотивтер) болатындығы, олардың мән-мәнісі зерттеледі.
"Кәсіби іріктеуде" жас өскіннің белгілі ... ... ... ... ... ... адам ... психологиялык кешенді тексеруден өтеді.
"Кәсіби адаптация", бұл — ... жаңа ... ... өз ... ... ... Төселудің алғашқы кезеңі өндірістік практика
кезінде, негізгі-жағы нақты жұмыс үстінде жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... ... психологиясының өзіне тән зерттеу ... де бар. ... ... ... ... ... ... еңбек процесін
моделдеу, хронометраж, психодиагностикалық тест, өмірбаян, анкета әдістері.
Зерттеу әдістерінің нәтижесін талдауға математикалық статистиканы, сондай-
ақ ... ... пен ... ... ... эргограф т.б.),
әртүрлі технологиялық қондырғыларды пайдаланады.
Жалпы іс-әрекеттің ... ... ... ... та, ол ... әр ... қимыл-қозғалыстарымен реттеліп, басқарылып отырады.
Көз қол мен ми арқылы ... оның ... ... ... ... ... басқарады. Оң қолдағы саусақтың аса сезгіштігі арқасында
орындалып жатқан операциялар жайлы ми ... ... ... ... ... ... ... тек көз арқылы ғана басқарылмайды, оларға
бұлшық ... де ... ... ... ... ... ... қасиеттерін жете түсінуге мүмкіндік туады. Адам еңбек ... ... ... сипай-сезу, сондай-ақ түрлі аспаптардың көмегімен
де түйсініп ... ... ... ... ... психолгия». Алматы 2005.
2. Қ.Жарықбаев. «Психология негіздері». Алматы 2005.
3. А.Темірбеков. «Психология» ... ... ... ... 1966.
4. В.Шабельников. «Психика функциялық жүйе». Алматы 1998.
5. Сәбит Бап-баба. «Жантану негіздері». Алматы 2007.
6. Ә.Алдамұратов. ... ... ... ... ... ... ... оқу құралы. Алматы 2007.
8. Ф.Н.Гоноболин. «Психология». Алматы 1977.
9. Қ.Жарықбаев. «Қазақ психологияcының ... ... ... ... ... по ... Москва 1986.
11. Ж.Аймауытұлы. «Психология» Алматы 1993.
12. Ждан. «История психологии».
13. Ярошевский. «История психологии».
14. А.Н.Леонтьев. «Деятельност. ... ... ... 1975. ... ... ... ... понятие о деятельности». Москва 1987. /93-100/.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам іс-әрекетінің философиялық, психологиялық және педагогикалық негіздері44 бет
Мектеп жасына дейінгі баланың ойын психологиялық іс-әрекетінің дамуы21 бет
Құқық қорғау органдары қызметкерлерінің кәсіби іс-әрекетінің психологиялық құрлымы11 бет
Әйелдер қылмыстық әрекетінің психологиялық негізі7 бет
"мектеп басшысының жеке тұлға ретіндегі ролі"7 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет
«Жан күйзелісі жағдайында жасалған кісі өлтіру»61 бет
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың оқу мотивациясының психологиялық сипаттамасы26 бет
Бастауыш сынып жасындағылардың ерекшеліктері мен дамуы6 бет
Бастауыш сынып оқушларының мектепке бейімделуі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь