Еңбек әрекетінің психологиялық ерекшеліктері


Мазмұны:

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1—5

ІІ. Негізгі бөлім.

2.1. Еңбек психологиясы және еңбек әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6 — 11

2.2. Еңбек әрекетінің писхологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ..12 — 15

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16 — 18

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19
Кіріспе
Әркім-ақ аспанның көгілдір, ағаш жапырақтарының жасыл екенін көреді, даладан келіп жатқан әр түрлі дыбыстарды естиді, бір заттардың суық, екінші заттардың ыстық екенін сезінеді, яғни әрбір адам өзінің айналасындағыны түйсініп, қабылдауға қабілетті. Адам ойлайды, сөйлеседі, яғни оның ойлау, сөйлеу қабілеті бар. Біз бұрын болғандарды есте сақтаймыз және келешек туралы ойлаймыз. Бұл ес пен қиялдың арқасында ғана мүмкін болады. Көп оқиғалар адамды қобалжытады, не қуантады, не қамықтырады, яғни белгілі бір сезім туғызады. Адам бір нәрсеге ұмтылады, сол мақсатқа жетуде табандылығын, еркін көрсетеді. Біздің түйсіктеріміз, қабылдауларымыз, ес, ойлау, сөйлеу, қиял, сезім, еркіміз психикалық процестер деп аталады.
Кейде психикалық процестер неғұрлым күрделеніп, ұзақ сипат алады, олар адамда кейде қызу, кейде енжар жағдайда көрінеді, адам белгілі бір толқуды басынан кешіреді. Бұл психикалық жағдай деп аталады. Оқушының сабақтағы зейінділігі немесе селсоқтығы, адамда болатын шаттану немесе ренжу — осындай жағдайлар.
Әрбір адамның өзіне тән кейбір ерекшеліктері, азды-көпті тұрақты психикалық қасиеттері болады. Кейбір адамның ықыласы (мысалы, кітап оқуға немесе техникамен айналысуға) күшті болады, екінші адам зор қабілетімен (математикаға немесе музыкаға) ерекшеленеді. Біреулер қызба келеді, ондайларды қызу темпераментті адам дейді, екінші біреулерді байсалды, мінезге бай адам деп есептейміз т.с.с.
Ықылас, қабілет, темперамент, мінез — бұл адамның психикалық қасиеттері. Психикалық процестер, психпкалық жағдай және психикалық қасиеттер бір-бірімен байланысты, бұлардың жиынтығы психика болып саналады (кейде оны адамның ішкі дүниесі немесе оның психикалық жан дүниесі деп атайды).
Психикалық процестер, жағдайлар, қасиеттер өзгереді, бір қалыпта тұра бермейді, олар адамның өмір барысында, іс-әрекетінде дамып өзгеріп отырады. Бүкіл табиғатта, қоғамда мұндай өзгерістер белгілі бір заң бойынша болып отырады.
Адамның психикасын, оның психикалық іс-әрекетінің заңдылықтарын зерттейтін ғылымды психология деп атайды. Психология адамның психологиялық процестерін, жағдайларын, қасиеттерін баяндаумен ғана тынбайды, сонымен қатар олардың пайда болу себептерін де түсіндіреді.
Адамның жан дүниесінің ойдағыдай қалыптасуы — оның нақтылы іс-әрекетпен ылғи да айналысып отыруымен тікелей байланысты. Іс-әрекет сыртқы ортамен байланыс жасаудың, жалпы тіршілік етудің, адам белсенділігінің негізгі шарты. Ол кісінің түрлі қажет, мұқтаждықтарын өтеуге, мақсатына жетуге бағытталған психикалық дамудың қозғаушы күші. Мәселен, баланың психологиясы ойын үстінде көрінсе, ересек адам өзіне тән ерекшеліктерді еңбек үстінде көрсетеді. Іс-әрекеттің құрылымы да күрделі. Оның белгілі түрткілері, нақты мақсаты мен операциялары, яғни орындалу жолдары болады. Ол жекелеген қимыл-қозғалыс, амал әрекеттерден тұрады. Әрекет — іс-әрекеттің шағын бір бөлігі, ол жеке мақсаттарды орындаудан көрініп отырса, іс-әрекет — жекелеген әрекеттің тізбегінен құралады.
Соңғысының ауқымы кең, ал, әрекет іс-әрекетке қарағанда шағындау келеді. Жеке әрекетті орындау тәсілдері операция деп аталады. Ол біреудің ісіне еліктеу, не адамның өз бетімен орындалатын жеке істерінде корінеді. Әрекеттің күрделене түсуі, оны ойдағыдай, нәтижелі етіп орындау — адам санасының жоғары деңгейде тұрғанын байқатады.
Іс-әрекеттің негізгі түрі: ойын, оқу, еңбек. Жануарда да іс-әрекет (ойын, үйрену) бар, бірақ ол биологиялық сипатта болады. Адамның іс-әрекеті қашанда қоғамдық-әлеуметтік, тарихи мәнге ие. Саналылық, мақсат қоюшылық, жоспар мен жүйе, ойға алған істен нәтиже шығару — адам іс-әрекетінің басты белгілері. Кісінің сана-сезімі артқан сайын, оның іс-әрекеті де жаңа мазмұнға ие болып отырады. Іс-әрекет пен сана бір-бірімен тығыз байланысты, бұл екеуінің бірлігі сақталған жерде әртүрлі жан құбылыстары бір-бірімен қиюласып, ойдағыдай дамып жатады.
Еңбек — адам тіршілігінің арқауы, өмір сүруінің басты шарты, оның жан дүниесінің, сана-сезімі қалыптасуының негізгі көзі. Оның басты ерекшелігі — жоспарлылығы мен жүйелігі, шығармашылық сипат алып, қатаң тәртіпті керек ететіндігі және одан белгілі нәтиже туатындығы. Еңбек процесі қызметкерде арнаулы білім жүйесі, дағды, әдет, икемділіктердің болуын, аса зейінділік пен күшті ерік-жігерді әркез қажет етеді. Еңбектегі табыстар мен нәтижелер кісінің дүниетанымына, наным-сеніміне, мақсат-мүддесіне, нақты қажетке сәйкес келу-келмеуіне қарай әр түрлі болады. Не үшін еңбек ететіндігіңді бар саналылығыңмен сезіну — оның ең басты түрткісі (мотиві) болып саналады. Еңбек ету арқылы адам өзіне, өмір сүріп отырған қоғамына қажетті материалдық және рухани игіліктерді өндірумен бірге өзінің психологиялық қасиеттерінің ұнамды жақтарын — еңбек сүйгіштік, тәртіптілік, жинақылық, ұқыптылық, т.б. біртіндеп қалыптастырып отырады, оның өзіне-өзі қызмет ете алу қабілеті, практикалық іскерлігі мен дербестігі, ынтасы мен тапқырлығы, белсенділігі шыңдала түседі.
Ғылым мен техниканың дамуы, адамның ой-санасының өсуі, білім жүйесінің молайып, икем-дағдысының ойдағыдай қалыптасуы — еңбектегі қара күштің салмағын біртіндеп кеміте береді де, кісі техниканың тетігін меңгеріп, оны оңай басқаратын болады.
Еңбектің қандай түрі болса да құрметті және қадірлі, жаман еңбек болмайды. Тұрлаулы, нәтижелі еңбек шыдамды, іске ұқыпты адамның қолынан ғана келеді. Жалқау, керенау адамда шығармашылық еңбек болмайды. Адам еңбек етуге ынталы болып қызығатын болса, оның ысырабына жол бермейді. Мұндағы берекесіздікпен аяусыз күресіп отырады.
Еңбек әрекетінің адам жанына қалайшы әсер етіп отыратындығының сан алуан мәселелерін "еңбек психологиясы" қарастырады. Ол адамның белгілі бір мамандыққа сәйкес кәсіптік маңызды қасиеттерін, еңбекті ғылыми жолмен ұйымдастыру мәселелерін, еңбек өнімділігін арттырудың, еңбек ұжымындағы қарым-қатынастардың психологиялық негіздерін зерттейді. Еңбекті дұрыс ұйымдастыру — еңбек режимін сақтау, дұрыс дем алу, қызметкерді жеке-дара қабілет, икемділіктеріне қарай жұмысқа орналастыру, әр адамның іскерлігін, еңбекке ықыласын, еңбек өнімділігін арттырудың шарттарын білу, түрлі кәсіпке итермелейтін түрткілерді ғылыми тұрғыдан талдау т.б. — еңбек психологиясының сан алуан проблемалары. Мәселен, еңбек өнімділігіне әсер ететін жекелеген жәйттардың (бөлме қабырғаларының түсі, жұмыс орнының жағдайы, мұндағы еңбек ритмі мен үзіліс режимі, ұжымдағылардың бір-біріне қатынасы, т.б.) табиғатын зерттеу — еңбек үстінде адамға әсер ететін факторлардың көп екенін көрсетіп отыр.
Еңбек психологиясының басты міндеттерінің бірі — жастарды кәсіптік бағдар, оларды жеке икемділіктеріне қарай іріктеу, тиісті кеңестер беру, әртүрлі мамандықтарды психологиялық жағынан сипаттау, бұлардың профессияграммасын жасау, әр жастағы адамдардың еңбектің түр-түріне қабілеттіктерін ажырату, еңбек экспертизасының мәселелерін қарастырып, шешу сияқты жәйттармен байланысып жатады.
Еңбек психологиясы аталмыш мәселелерді осы ғылымның басқа салаларымен (әлеуметтік, инженерлік, жас, педагогикалық, т.б.) қоян-қолтық ынтымақтасын зерттеп отырады.
Еңбек психологиясы сондай-ақ тиісті мамандыққа қажетті білім жүйесі мен дағды, икемділіктердің қалыптасу жолын, жұмыс үстінде түрлі бақытсыз жағдайға душар болмаудың профилактикасын, қызметкердің еңбек үстіндегі қолайлы көңіл күйінің бірқалыпты болуын қамтамасыз ету мәселелерін, еңбек ұжымдарындағы жарасты моральдық-психологиялық ахуалдың қалыптасу факторларын зерттейді; жұмыс үстіндегі шаршау мен болдыруға қарсы күрес, техникалық құралдарды гуманизациялау (өндірістік эстетика), мастерлер мен ұстаздардың, инженер-техниктердің психологиялық білімдерін жетілдіру, т.б. — еңбек психологиясының көкейтесті проблемалары болып табылады.
Еңбек психологиясының салалары да сан алуан. Солардың бірі — психологиялық профессиография. Ол мыңдаған мамандықтың психологиялық ерекшеліктерін зерттейтін еңбегімен көбірек шұғылданатындар аз разрядтарымен бір-бірімен ажыратылатыны сияқты, білік, икем дағды сияқты өзіндік ерекшеліктерімен де көзге түседі. Демек, пианистің саусағының ойнауы домбырашының қол қимылына дәлме-дәл келмейді, токарь мен фрезиршінің қолға байланысты дағды, икемдіктерінің де өзіндік ерекшеліктері болады. Сондықтан да қолды аспап меңгеруге жаттықтырмай, еңбек операцияларын ойдағыдай меңгеруге болмайды.
Еңбек дағдыларына машықтану дегеніміз тек жеке операцияларға ғана дағдыландыру емес, бәрінен бұрын еңбек аспаптарын пайдалана алуға үйрету деген сөз. Еңбек дағдыларын ойдағыдай меңгерудің екінші шарты — дене мүшелерінің жұмыс жағдайына ыңғайлы болуы (мәселен, орындалатын операцияның, оқушының көзіне жақын, қолы жететін жерде орналасуы, т.б.).
Еңбек дағдыларына үйрену түрлі қимыл-қозғалыстарды автоматтауды керек еткенмен, көп жағдайларда сананың бақылауымен іске асады. Ал, саналылық теориялық материалды меңгеруде, әсіресе дағдыға машықтану кезеңінде ауадай кажет. Осы жерде зейін құбылысының атқаратын ролі аса маңызды.
Адамның қандай іске болсын дағдылануы бірден өріс алып кете қоймайды. Өйткені, ол әрекет үстіндегі басты мақсатын бірден түсіне де, одан белгілі нәтиже шығарам деп те ойлап жатпайды. Сондықтан да, дағдының қалыптасу жолы бірнеше кезеңдерден тұрады. Олардың бастылары мыналар:
1) дағдылануда көзбен бақылаудың маңызы біртіндеп кеміп, дене мүшелерінің қимыл-қозғалысын бақылау арта түседі (ұстаның балғаны кескіштің бүркеншігінен гөрі оның жүзіне бағыттап ұруы, тәжірибелі машинисткалардың клавиатураға қарамай қағаз басуы т.б.);
2) алғашқыда еңбек операцияларының жекелеген бөліктерін адам дәл байқай алмай, аңдамай қалдырып кетіп, қате жасап, жиі шатасатын болса, кейін мұндайдан арылатын болады;
3) келесі кезеңде кісі жұмыстың жеке бөліктерін біріктіріп, соларды дұрыс орындауға машықтанады, бірақ әлде де істі тұтас меңгеріп кете алмайды;
4) төртінші кезеңде оқушы жеке операцияларды түгел орындаумен қатар, істі белгілі жүйемен тұтастай орындауға көше бастайды;
5) бесінші кезеңде бұрынғы кемшілік-қателіктер толық түзетіліп, әрекет құрамдарын түгелдей автоматтайды да, сөйтіп мұнысы толық дағдыға айналады.
Әрине, бұл кезеңдердің сипаты еңбек процесінің жеңіл-қиындығына да байланысты. Егер істің меңгерілу жолы жеңіл келсе, еңбек дағдысының қалыптасуы да оңайырақ болады. Еңбектегі қиын операцияларда дағдылардың өрістеуі әр кезеңнің өзінде біраз уақытқа созылуы ықтимал.
Бұл жерде ұстаздың шеберлік методикасы, әдісқойлығы үлкен роль атқарады. Егер ол оқушыға түрлі операцияларды орындауды шеберлікпен үйрете алмаса, дағдының қалыптасуы ұзаққа созылуы мүмкін. Осы айтылғанға орай мұғалім әр оқушының еңбекке ынталығымен санасып, оған жеке операцияларды орындау үстінде ұдайы көмек беріп отыруы қажет. Операцияларды орындау белгілі методикалық талаптарға сай жүргізілмесе, яғни оқушы бұлардың не үшін қажет екенін, өзінің не істеп, не қойғанын жете түсінбесе, жекеленген амалдарды есінде дұрыс сақтай алмай, оларды ұмытып қалатын болса, дағды ойдағыдай қалыптаспайды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Т.Тәжібаев. «Жалпы психолгия». Алматы 2005.
2. Қ.Жарықбаев. «Психология негіздері». Алматы 2005.
3. А.Темірбеков. «Психология» Университтер, пединститут студенттеріне арналған. Алматы 1966.
4. В.Шабельников. «Психика функциялық жүйе». Алматы 1998.
5. Сәбит Бап-баба. «Жантану негіздері». Алматы 2007.
6. Ә.Алдамұратов. «Жалпы психология». Алматы 1996.
7. Қ.Сейтқалиев. «Жалпы психология» оқу құралы. Алматы 2007.
8. Ф.Н.Гоноболин. «Психология». Алматы 1977.
9. Қ.Жарықбаев. «Қазақ психологияcының тарихы». Алматы 1990.
10. М.Б.Голизо. «Атлас по психологии». Москва 1986.
11. Ж.Аймауытұлы. «Психология» Алматы 1993.
12. Ждан. «История психологии».
13. Ярошевский. «История психологии».
14. А.Н.Леонтьев. «Деятельност. Сознание». Алма-Ата, Москва 1975. /173-182 стр/.
15. А.Н.Монтьев. «Общая понятие о деятельности». Москва 1987. /93-100/.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




ЕҢБЕК ӘРЕКЕТІНІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Мазмұны:

І.
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... .1—5

ІІ. Негізгі бөлім.

2.1. Еңбек психологиясы және еңбек
әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6 — 11

2.2. Еңбек әрекетінің писхологиялық
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... . ... ... .12 — 15

ІІІ.
Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ...16 — 18

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... .19

Кіріспе
Әркім-ақ аспанның көгілдір, ағаш жапырақтарының жасыл екенін көреді,
даладан келіп жатқан әр түрлі дыбыстарды естиді, бір заттардың суық, екінші
заттардың ыстық екенін сезінеді, яғни әрбір адам өзінің айналасындағыны
түйсініп, қабылдауға қабілетті. Адам ойлайды, сөйлеседі, яғни оның ойлау,
сөйлеу қабілеті бар. Біз бұрын болғандарды есте сақтаймыз және келешек
туралы ойлаймыз. Бұл ес пен қиялдың арқасында ғана мүмкін болады. Көп
оқиғалар адамды қобалжытады, не қуантады, не қамықтырады, яғни белгілі бір
сезім туғызады. Адам бір нәрсеге ұмтылады, сол мақсатқа жетуде
табандылығын, еркін көрсетеді. Біздің түйсіктеріміз, қабылдауларымыз, ес,
ойлау, сөйлеу, қиял, сезім, еркіміз психикалық процестер деп аталады.
Кейде психикалық процестер неғұрлым күрделеніп, ұзақ сипат алады, олар
адамда кейде қызу, кейде енжар жағдайда көрінеді, адам белгілі бір толқуды
басынан кешіреді. Бұл психикалық жағдай деп аталады. Оқушының сабақтағы
зейінділігі немесе селсоқтығы, адамда болатын шаттану немесе ренжу —
осындай жағдайлар.
Әрбір адамның өзіне тән кейбір ерекшеліктері, азды-көпті тұрақты
психикалық қасиеттері болады. Кейбір адамның ықыласы (мысалы, кітап оқуға
немесе техникамен айналысуға) күшті болады, екінші адам зор қабілетімен
(математикаға немесе музыкаға) ерекшеленеді. Біреулер қызба келеді,
ондайларды қызу темпераментті адам дейді, екінші біреулерді байсалды,
мінезге бай адам деп есептейміз т.с.с.
Ықылас, қабілет, темперамент, мінез — бұл адамның психикалық қасиеттері.
Психикалық процестер, психпкалық жағдай және психикалық қасиеттер бір-
бірімен байланысты, бұлардың жиынтығы психика болып саналады (кейде оны
адамның ішкі дүниесі немесе оның психикалық жан дүниесі деп атайды).
Психикалық процестер, жағдайлар, қасиеттер өзгереді, бір қалыпта тұра
бермейді, олар адамның өмір барысында, іс-әрекетінде дамып өзгеріп отырады.
Бүкіл табиғатта, қоғамда мұндай өзгерістер белгілі бір заң бойынша болып
отырады.
Адамның психикасын, оның психикалық іс-әрекетінің заңдылықтарын
зерттейтін ғылымды психология деп атайды. Психология адамның психологиялық
процестерін, жағдайларын, қасиеттерін баяндаумен ғана тынбайды, сонымен
қатар олардың пайда болу себептерін де түсіндіреді.
Адамның жан дүниесінің ойдағыдай қалыптасуы — оның нақтылы іс-әрекетпен
ылғи да айналысып отыруымен тікелей байланысты. Іс-әрекет сыртқы ортамен
байланыс жасаудың, жалпы тіршілік етудің, адам белсенділігінің негізгі
шарты. Ол кісінің түрлі қажет, мұқтаждықтарын өтеуге, мақсатына жетуге
бағытталған психикалық дамудың қозғаушы күші. Мәселен, баланың психологиясы
ойын үстінде көрінсе, ересек адам өзіне тән ерекшеліктерді еңбек үстінде
көрсетеді. Іс-әрекеттің құрылымы да күрделі. Оның белгілі түрткілері, нақты
мақсаты мен операциялары, яғни орындалу жолдары болады. Ол жекелеген қимыл-
қозғалыс, амал әрекеттерден тұрады. Әрекет — іс-әрекеттің шағын бір бөлігі,
ол жеке мақсаттарды орындаудан көрініп отырса, іс-әрекет — жекелеген
әрекеттің тізбегінен құралады.
Соңғысының ауқымы кең, ал, әрекет іс-әрекетке қарағанда шағындау келеді.
Жеке әрекетті орындау тәсілдері операция деп аталады. Ол біреудің ісіне
еліктеу, не адамның өз бетімен орындалатын жеке істерінде корінеді.
Әрекеттің күрделене түсуі, оны ойдағыдай, нәтижелі етіп орындау — адам
санасының жоғары деңгейде тұрғанын байқатады.
Іс-әрекеттің негізгі түрі: ойын, оқу, еңбек. Жануарда да іс-әрекет (ойын,
үйрену) бар, бірақ ол биологиялық сипатта болады. Адамның іс-әрекеті
қашанда қоғамдық-әлеуметтік, тарихи мәнге ие. Саналылық, мақсат қоюшылық,
жоспар мен жүйе, ойға алған істен нәтиже шығару — адам іс-әрекетінің басты
белгілері. Кісінің сана-сезімі артқан сайын, оның іс-әрекеті де жаңа
мазмұнға ие болып отырады. Іс-әрекет пен сана бір-бірімен тығыз байланысты,
бұл екеуінің бірлігі сақталған жерде әртүрлі жан құбылыстары бір-бірімен
қиюласып, ойдағыдай дамып жатады.
Еңбек — адам тіршілігінің арқауы, өмір сүруінің басты шарты, оның жан
дүниесінің, сана-сезімі қалыптасуының негізгі көзі. Оның басты ерекшелігі —
жоспарлылығы мен жүйелігі, шығармашылық сипат алып, қатаң тәртіпті керек
ететіндігі және одан белгілі нәтиже туатындығы. Еңбек процесі қызметкерде
арнаулы білім жүйесі, дағды, әдет, икемділіктердің болуын, аса зейінділік
пен күшті ерік-жігерді әркез қажет етеді. Еңбектегі табыстар мен нәтижелер
кісінің дүниетанымына, наным-сеніміне, мақсат-мүддесіне, нақты қажетке
сәйкес келу-келмеуіне қарай әр түрлі болады. Не үшін еңбек ететіндігіңді
бар саналылығыңмен сезіну — оның ең басты түрткісі (мотиві) болып саналады.
Еңбек ету арқылы адам өзіне, өмір сүріп отырған қоғамына қажетті
материалдық және рухани игіліктерді өндірумен бірге өзінің психологиялық
қасиеттерінің ұнамды жақтарын — еңбек сүйгіштік, тәртіптілік, жинақылық,
ұқыптылық, т.б. біртіндеп қалыптастырып отырады, оның өзіне-өзі қызмет ете
алу қабілеті, практикалық іскерлігі мен дербестігі, ынтасы мен тапқырлығы,
белсенділігі шыңдала түседі.
Ғылым мен техниканың дамуы, адамның ой-санасының өсуі, білім жүйесінің
молайып, икем-дағдысының ойдағыдай қалыптасуы — еңбектегі қара күштің
салмағын біртіндеп кеміте береді де, кісі техниканың тетігін меңгеріп, оны
оңай басқаратын болады.
Еңбектің қандай түрі болса да құрметті және қадірлі, жаман еңбек
болмайды. Тұрлаулы, нәтижелі еңбек шыдамды, іске ұқыпты адамның қолынан
ғана келеді. Жалқау, керенау адамда шығармашылық еңбек болмайды. Адам еңбек
етуге ынталы болып қызығатын болса, оның ысырабына жол бермейді. Мұндағы
берекесіздікпен аяусыз күресіп отырады.
Еңбек әрекетінің адам жанына қалайшы әсер етіп отыратындығының сан алуан
мәселелерін "еңбек психологиясы" қарастырады. Ол адамның белгілі бір
мамандыққа сәйкес кәсіптік маңызды қасиеттерін, еңбекті ғылыми жолмен
ұйымдастыру мәселелерін, еңбек өнімділігін арттырудың, еңбек ұжымындағы
қарым-қатынастардың психологиялық негіздерін зерттейді. Еңбекті дұрыс
ұйымдастыру — еңбек режимін сақтау, дұрыс дем алу, қызметкерді жеке-дара
қабілет, икемділіктеріне қарай жұмысқа орналастыру, әр адамның іскерлігін,
еңбекке ықыласын, еңбек өнімділігін арттырудың шарттарын білу, түрлі
кәсіпке итермелейтін түрткілерді ғылыми тұрғыдан талдау т.б. — еңбек
психологиясының сан алуан проблемалары. Мәселен, еңбек өнімділігіне әсер
ететін жекелеген жәйттардың (бөлме қабырғаларының түсі, жұмыс орнының
жағдайы, мұндағы еңбек ритмі мен үзіліс режимі, ұжымдағылардың бір-біріне
қатынасы, т.б.) табиғатын зерттеу — еңбек үстінде адамға әсер ететін
факторлардың көп екенін көрсетіп отыр.
Еңбек психологиясының басты міндеттерінің бірі — жастарды кәсіптік
бағдар, оларды жеке икемділіктеріне қарай іріктеу, тиісті кеңестер беру,
әртүрлі мамандықтарды психологиялық жағынан сипаттау, бұлардың
профессияграммасын жасау, әр жастағы адамдардың еңбектің түр-түріне
қабілеттіктерін ажырату, еңбек экспертизасының мәселелерін қарастырып, шешу
сияқты жәйттармен байланысып жатады.
Еңбек психологиясы аталмыш мәселелерді осы ғылымның басқа салаларымен
(әлеуметтік, инженерлік, жас, педагогикалық, т.б.) қоян-қолтық ынтымақтасын
зерттеп отырады.
Еңбек психологиясы сондай-ақ тиісті мамандыққа қажетті білім жүйесі мен
дағды, икемділіктердің қалыптасу жолын, жұмыс үстінде түрлі бақытсыз
жағдайға душар болмаудың профилактикасын, қызметкердің еңбек үстіндегі
қолайлы көңіл күйінің бірқалыпты болуын қамтамасыз ету мәселелерін, еңбек
ұжымдарындағы жарасты моральдық-психологиялық ахуалдың қалыптасу
факторларын зерттейді; жұмыс үстіндегі шаршау мен болдыруға қарсы күрес,
техникалық құралдарды гуманизациялау (өндірістік эстетика), мастерлер мен
ұстаздардың, инженер-техниктердің психологиялық білімдерін жетілдіру, т.б.
— еңбек психологиясының көкейтесті проблемалары болып табылады.
Еңбек психологиясының салалары да сан алуан. Солардың бірі —
психологиялық профессиография. Ол мыңдаған мамандықтың психологиялық
ерекшеліктерін зерттейтін еңбегімен көбірек шұғылданатындар аз
разрядтарымен бір-бірімен ажыратылатыны сияқты, білік, икем дағды сияқты
өзіндік ерекшеліктерімен де көзге түседі. Демек, пианистің саусағының
ойнауы домбырашының қол қимылына дәлме-дәл келмейді, токарь мен фрезиршінің
қолға байланысты дағды, икемдіктерінің де өзіндік ерекшеліктері болады.
Сондықтан да қолды аспап меңгеруге жаттықтырмай, еңбек операцияларын
ойдағыдай меңгеруге болмайды.
Еңбек дағдыларына машықтану дегеніміз тек жеке операцияларға ғана
дағдыландыру емес, бәрінен бұрын еңбек аспаптарын пайдалана алуға үйрету
деген сөз. Еңбек дағдыларын ойдағыдай меңгерудің екінші шарты — дене
мүшелерінің жұмыс жағдайына ыңғайлы болуы (мәселен, орындалатын
операцияның, оқушының көзіне жақын, қолы жететін жерде орналасуы, т.б.).
Еңбек дағдыларына үйрену түрлі қимыл-қозғалыстарды автоматтауды керек
еткенмен, көп жағдайларда сананың бақылауымен іске асады. Ал, саналылық
теориялық материалды меңгеруде, әсіресе дағдыға машықтану кезеңінде ауадай
кажет. Осы жерде зейін құбылысының атқаратын ролі аса маңызды.
Адамның қандай іске болсын дағдылануы бірден өріс алып кете қоймайды.
Өйткені, ол әрекет үстіндегі басты мақсатын бірден түсіне де, одан белгілі
нәтиже шығарам деп те ойлап жатпайды. Сондықтан да, дағдының қалыптасу жолы
бірнеше кезеңдерден тұрады. Олардың бастылары мыналар:
1) дағдылануда көзбен бақылаудың маңызы біртіндеп кеміп, дене мүшелерінің
қимыл-қозғалысын бақылау арта түседі (ұстаның балғаны кескіштің
бүркеншігінен гөрі оның жүзіне бағыттап ұруы, тәжірибелі машинисткалардың
клавиатураға қарамай қағаз басуы т.б.);
2) алғашқыда еңбек операцияларының жекелеген бөліктерін адам дәл байқай
алмай, аңдамай қалдырып кетіп, қате жасап, жиі шатасатын болса, кейін
мұндайдан арылатын болады;
3) келесі кезеңде кісі жұмыстың жеке бөліктерін біріктіріп, соларды дұрыс
орындауға машықтанады, бірақ әлде де істі тұтас меңгеріп кете алмайды;
4) төртінші кезеңде оқушы жеке операцияларды түгел орындаумен қатар, істі
белгілі жүйемен тұтастай орындауға көше бастайды;
5) бесінші кезеңде бұрынғы кемшілік-қателіктер толық түзетіліп, әрекет
құрамдарын түгелдей автоматтайды да, сөйтіп мұнысы толық дағдыға айналады.
Әрине, бұл кезеңдердің сипаты еңбек процесінің жеңіл-қиындығына да
байланысты. Егер істің меңгерілу жолы жеңіл келсе, еңбек дағдысының
қалыптасуы да оңайырақ болады. Еңбектегі қиын операцияларда дағдылардың
өрістеуі әр кезеңнің өзінде біраз уақытқа созылуы ықтимал.
Бұл жерде ұстаздың шеберлік методикасы, әдісқойлығы үлкен роль атқарады.
Егер ол оқушыға түрлі операцияларды орындауды шеберлікпен үйрете алмаса,
дағдының қалыптасуы ұзаққа созылуы мүмкін. Осы айтылғанға орай мұғалім әр
оқушының еңбекке ынталығымен санасып, оған жеке операцияларды орындау
үстінде ұдайы көмек беріп отыруы қажет. Операцияларды орындау белгілі
методикалық талаптарға сай жүргізілмесе, яғни оқушы бұлардың не үшін қажет
екенін, өзінің не істеп, не қойғанын жете түсінбесе, жекеленген амалдарды
есінде дұрыс сақтай алмай, оларды ұмытып қалатын болса, дағды ойдағыдай
қалыптаспайды.
2.1. Еңбек психологиясы және еңбек әрекеті
Еңбек психологиясы — адамның іс-әрекет түрлерінің психологиясын, еңбекті
ғылыми негізге сүйене отырып ұйымдастыру мәселелерін қарастырады.
Еңбек психологиясының мақсаты — әр түрлі енбектегі мамандық
ерекшеліктерін, еңбек дағдыларының қалыптасуын, өндірістік-кәсіптік
жағдайдың адамға тигізетін әсерін, құрал-аспаптардың құрылысы мен
орналасуын, хабар жүйелерінің қажетті заттарын қарастыру. Бұл салалардың
әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерімен бірге бірімен-бірі байланысты болып
келетін мынадай тармақтары бар: инженерлік психология — бұл, негізінен,
автоматталған жүйелерді басқару мен әр түрлі операторлардың жұмысын
зерттейді. Инженерлік психологияда ең өзекті мәселе эргономика деп аталады.
Бұл термин гректің ергон — жұмыс және номос — заң деген екі сөзінің
бірігуі нәтижесінде пайда болған. Бұл орайда, өндіріс пен адам арасында
қатынас орнатудың түйінді мәселелері болып саналатын еңбек әрекетіндегі
адамның өнімді ісі, оның психологиялық ерекшеліктері, жүйке жүйесінің
қызметі мен еңбек гигиенасы, адамңың өнім өндірудегі жетекші рөлі,
техникалық құрал-жабдықтар эстетикасы және автоматтанған тетіктер
теориясына қатысты мәселелер қарастырылып, олардың сыр-сипаты зерттеледі.
Эргономика, негізінен, адам — машина — орта (еңбектену) жағдайын
қарастыра отырып, олардың неғұрлым өнімді болуы мен нәтижелерін жүйелі
түрде үйлестіруді басты міндет етіп қояды.
Авиациялық психология ұшқыштарды оқыту мен ұшу кезінде орындалатын
істердің жай-жапсарын, жалпы, адам психикасының әуе кеңістігіне
бейімделудегі ерекшеліктерін зерттеп, жоғары дәрежеде ысылған мамандар мен
кадрларды даярлап шығару мақсаттарын көздейді.
Ғарышкерлік психология — адамның салмақсыздық пен әлем кеңістігінің
айдынында бағдарсыз жағдайда жұмыс істеу сәтіндегі аса қиыншылық
жағдайлардағы психологиясын, оның шектен тыс әсерден кейінгі кейпін, көңіл-
күйі мен төзімділік көрсету шараларын зерттейді.
Еңбек психологиясында арнайы зерттелуге тиісті күрделі тармақтар да бар.
Олар ауыл шаруашылығына (шопандар мен малшылар, диқандар мен егіншілер
т.б.) қатысты болып келеді.
Адам өмір сүру үшін тек өзін қоршаған дүниені танып қана қоймай, сонымен
қатар оны өзгертіп және еңбектене де білуі керек.
Еңбек дегеніміз, — деп жазды Маркс, — алдымен адам мен табиғат
арасындағы процесс... Табиғат затын өз басының тіршілік етуіне жарамды
формада иемдену үшін адам өз тәнінің табиғи күштерін: қолдары мен аяқтарын,
ақыл-ойы мен саусақтарын қимылға келтіреді. Осындай қимыл арқылы сыртқы
табиғатқа әсер ете отырып, оны өзгерте отырып, адам сонымен бірге өз
басының жаратылысын да өзгертеді.
Мақсаты материалдық немесе рухани (соңғысына, мысалы, өнер шығармалары
жатады) қоғамдық пайдалы өнімді жасау болыл табылатын әрекетті еңбек
дейміз. Еңбек танымдық қызметпен тығыз байланысты, өйткені жұмыстың қандайы
да білім мен тәжірибені талап етеді. Адамдардың еңбегі, әдетте, қоғамдық
сипатта болады.
Еңбек үстінде жеке адамның сапасы психикалық процестерінің ерекшеліктері
және адамның қасиеттері көрінеді. Сонымен қатар еңбек осы процестерді
жетілдірудің және жеке адамның қасиеттерін қалыптастырудың ең басты құралы
болып табылады. Еңбек әрекетінің арқасында адамда ойлау, қабілет, ынта
дамиды, білім, іскерлік пен дағдыға ие болады, еркі күшейіп, мінезі
қалыптасады.
Еңбек адам жұмыс істейтін объективті жағдайларға байланысты әр түрлі
сезімді тудырады. Капитализм тұсында еңбекшілер аштан өлмес үшін өзінің
жұмыс күшін жердің, фабриканың, заводтардың иелеріне сатуға мәжбүр болады.
Социализм тұсында әр адам өзі үшін және қоғам үшін, ондағы адамдардың
игілігі үшін еңбек етеді және адамның еңбекке деген көзқарасы да бөлек.
Еңбектің, әсіресе, табысты едбектің шат-шадыман зейнеті туралы бүкіл
мамандықтың өкілдері айтады. Ақын В.Я.Брюсовтың былай деп жазуы жай емес:
Станокта, стол басы, қырларда,
Жұмыс істеу — шалқар шаттық бұл қандай!
Жұмыс істе, терлеп-тепшіп, құр қалма,
Жұмыс істе, санаспай да, бұлданбай,
Жер бетінің бар бақыты — еңбекте!
Орынды қойылған мақсатқа орай ойластырылған қолдан келетін дене еңбегі
мен ой еңбегі адамның денсаулығына және психикасына қолайлы әсер етіп, оны
шаттыққа кенелтеді, байсалды жасайды, көңіл күйін жақсартып, жалпы тіршілік
тынысын кеңейтеді, ұзақ өмір сүруіне көмектеседі. Академик И.П.Павлов былай
деп жазды: Мен өз өмірімде ой еңбегі және дене еңбегіне сірә, бәрінен де
соңғысына көбірек сүйсіндім және оны жақсы көрдім. Ал соңғысына қандай бір
тапқырлықпен өзгеріс ендірсем, яғни ой мен еңбекті ұштастыра алсам, жаным
жай табатын.
Космос корабльдерінің бас конструкторы С.П.Королев та дене еңбегімен
айналысқан. Оның тұрған үйінің айналасы толған жеміс бағы мен раушан гүлі
бұталары болыпты. Юрий Гагарин Космосқа сапар деген еңбегінде Королев
туралы былай деп жазады: Осы тамаша өсімдіктердің бәрін ол өз қолымен
отырғызды. Ол қопсытылған топырақтың иісін ұнататын. ...Дене еңбегін жақсы
көретін, қолына күрек алып, жер қазып жататын уақыты жиі болатын.
Еңбек әрекеті — қоғамдық дамудың алғы шарты және нәтижесі. Еңбек әрекеті
адамдар арасындағы қоғамдық қатынастар мен тұрмыс жағдайының күрт
өзгеруіне, адам тегінің өсіп жетілуіне қолайлы ықпал етеді. Ортаның күрт
өзгеруі адамның тіршілік етуін қиындатып, қажеттіліктерін қанағаттандыруы
шиеленісе түсті. Адам қиындықты жеңбесе, тегінің құрып кету қаупі туды.
Сондықтан олар қауымдасып, топтасып тіршілік етуге, біріне-бірі бірлесіп
көмектесуге мәжбүр болды. Адамдардың топтасқан мүшелерінің қарым-қатынасы
біртіндеп өндірістік қарым-қатынасқа ауысты. Адамның нағыз адамға
айналуындағы негізгі шарттың бірі — еңбек.
Еңбек әрекетінің арқасында адамның санасы дамыды. Эволюцнялық дамудың ең
жоғары сатысына көтеріліп, заттың әрекетінің мәнін шынайы түсінетін болды,
сөйтіп, ақиқат дүниені өзгерту дәрежесіне қолы жетті. Еқбек құралдарын
жасап, оны қолдану, сақтау әрекетінің арқасында адам тіршілік ортасына
тәуелді болатын бірсыпыра жағдайлардан құтылды, өзін сол ортаның иесі
ретінде сезінетін деңгейге көтерілді. Өздері жасаған құралдармен әр алуан
әрекеттерді жасайтын болды. Бұл — адамдар қауымдастығының жануарлар тобынан
ерекшеленетін ең басты сапалық айырмашылықтарының бірі. Жоғарыда
аталғандай, жануарлар кездейсоқ заттарды пайдалана, адам өзіне қажетті,
тұрақты заттарды пайдаланды. Өз қолынан шыққан құралдары оның қимылын,
әрекетін дамытып, материалдық сипат алды. Құрал арқылы бір ұрпақ келесі
ұрпаққа түрлі құрал жасау тәсілдерін, іс-қимылын мұра етіп қалдырды. Еңбек
әрекетінде адамның зейіні өзі жасайтын құралға шоғырланып, өзінің
қажеттіліктерін қанағаттандыруға да бағытталады. Адамның әрекеті — еңбек.
Қоғамның бастапқы даму сатысы деңгейінің төмен болуына орай алғашқыда
ойлаудың да өресіз болғаны анық. Өндіріс құралы күрделенген сайын бейнелеу
әрекеті де сол шамада болған.
Күрделі өндіріс түрлерінің шығуына сәйкес қоғам мүшелерінің құрал-жабдық
жасаулары да бірнеше буынға бөлінеді. Енді қоғам мүшелері әр буынды жеке
атқарады. Іс-әрекеттердің буындарға тарамдалуы өндіріс құралдарының түр-
түрін шығаруға жіктеліп, адамдардың сан алуан қажеттіліктерін
қанағаттандыратын деңгейге жетті. Мұндай қажеттіліктер адамдардың
абстрактылы ойлау әрекетінің дамуына да пайдалы әсерін тигізеді.
Осы орайда, К.Маркстің адам табиғатқа әсер ете отырып, өз табиғатын да
дамытады дейтін пікірі — өте дұрыс қағида. Адам мен табиғат арасындағы
қатынас өндіріс әрекетімен ұштасады. Енді сол адамдар өздерінің зат
алмасуды реттеп, оны бақылап отыратын дәрежеге жетеді. Табиғаттан өз
қажеттерін өтейтін заттарды өңдіріп, іске жарату процесінде адам өзінің
бас, қол, аяқ тәрізді дене мүшелерінің де күшін пайдаланды. Олардың дамып,
жетілуіне пайдалы әсердің барын біледі. Дене мүшелері әралуан қимылды
қозғалыстар үстінде өзгерістерге ұшырайды. Еңбектену әрекетінде қолдың
атқаратын жаңа қызметтері қалыптасады, ептілігі артып, анатомиялық
өзгерістерге ұшырайды. Қол мен иықтың, білектің көлемі өзгеріп, буындар
шапшаң қозғалатын болады. Қол заттарды ұстау органы қызметін атқарумен
бірге, адамның таным құралына да айналады. Саусақтардың жетілуі адамның
сипап білу сезімдерін жетілдіре түсті.
И.А.Сеченев қолдың түрлі қызмет атқаруына баса мән беріп, оны сипап
сезінудің нәзік органы деген болатын.
Қол еңбек әрекеті нәтижесінде қалыптасып, түрлі затқа жанасу арқылы әрбір
нәрсені нәзік сезіне алатын болды. Сондай-ақ, қол материалдық дене жөнінде
бағалы мағлұматтар да береді. Қол — тек еңбек органы ғана емес, сол
еқбектердің жемісі. Оның дамуы адамның бүкіл органдарының дамуына да әсер
етеді. Қолдың аса күрделі істерді атқаруға бейімделіп, дамып, жетілуі
адамды өз бойын билеп, тік жүру деңгейіне жеткізді.
Қолмен істелетін сан қилы еңбек әрекеті көздің бақылауымен ұштасып,
адамның көру органының дамуына әсерін тигізеді. Қол мен көздің бір-біріне
сәйкестеніп отыруы адам организмінің бүкіл қимыл-қозғалысын реттеп отырады
да, оның танымдық өресін кеңейтеді. Сөйтіп, оның сезіну қызметі-нің өзгеруі
бас миының жетіліп, көлемінің арта түсуіне қолайлы жағдай тудырады. Бас
миында қолдың әрекетін реттейтін орталықтың жасалуы адамның психикасы мен
әрекетінің барынша күрделеніп отыруына пайдалы әсерін тигізіп, дүниенің
сырын неғұрлым терең танып білуге баулиды. Мұндай жетістіктердің бәрі —
адамның еңбек әрекетінің жемісі. Еңбек ету нәтижесінде адамзаттың қоғамдық
өмірі құрылды, қарым-қатынас жасаудың жоғары формасы — олардың дыбысты тілі
жетіліп, адам сана арқылы бол-мыстың шындығын тепе-тең етіп бейнелей алатын
болады. Еңбек процесінде адамның саналы әрекеті қалыптасып, бейнелеу
формалары жетіле түсті.
Тарихи даму процесінде екі шешуші фактор — еңбек пен дыбысты тіл арқылы
адамзат орасан зор табыстарға жетіп, осы заманғы материалдық және рухани
мәдениетті меңгерді.
Мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі әрекеті ойын болса, ал бастауыш
класс оқушыларының өмірінде ойын әлі де дамуына ықпал еткенімен, басты орын
алмайды.
Төменгі класс оқушылары қозғалысты талап ететін ойындарды жақсы көреді.
Бұл ойындар олардың координациясын жетілдіреді, күші мен ептілігін
арттырады, ішкі органдардың жұмысын жақсартады (дем алысы, қан айналымы),
балалардың денсаулығын шынықтырады. Ойын қабылдаудың, зейінінің, қиялының,
ынта-ықыласының, ойлаудың, инициа-тиваның, активтіліктің дамуына
жәрдемдеседі, жақсы эмоция туғызады, онсыз ойын әрекетінің болуы мүмкін
емес. Оның үстіне оқушының оқу процесіндегі ой еңбегінен кейін дем алуының
тамаша түрі болады.
Ойын қасиеттерінің бірі — адамның еңбек әрекетінің бейнеленуі. Ойын —
бала еңбегінің жемісі деп босқа айтылмаған. Ол балаларды өмірге даярлайды,
алайда олардың ешқайсысы ойынның осы маңызы туралы ойламайды да. Балалар
көңіл көтеру үшін, өзінің табиғи қажетін қанағаттандыру үшін ойнайды.
А.М.Горький: ойын — балалардың өздері тұратын және өздері өзгертуге тиісті
дүниені танып білудің жолы, — деп жазған болатын. Шынында да балалар,
әдетте, ойындарында үлкендердің өмірі мен еңбегін елестетеді, оларға
еліктейді, реальды заттар орнына ойыншықтарды немесе жеке атрибуттарды
пайдаланады. Ойынның барысында балалар белгілі бір әрекеттер істейді. Олар
құрылыспен айналысады, саяхат жасайды, балаларды (қуыршақтарды) бағып-
қағады, оларды емдейді, бірін-бірі оқытады, шаруашылық ісін жүргізеді.
Отанды жаудан қорғайды, ерлік істер жасайды т.с.с. Ойынның мақсаты ойнау
ғана, оның нәтижесіне (еңбек мақсатындай емес) көңіл қойылмайды.
Көп ойындарға ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ойын іс-әрекетінің психологиялық сипаттамасы
Әйелдер қылмыстық әрекетінің психологиялық негізі
Жемқолық әрекетінің әлеуметтік психологиялық әрекеттері
Студенттердің психологиялық ерекшеліктері
Балалар ұжымының психологиялық ерекшеліктері
Әйелдер қылмыстық әрекетінің психологиялық негізі туралы
Тергеу жұмысының психологиялық ерекшеліктері
Қазақ отбасыларының психологиялық ерекшеліктері
Мектепке дейінгілердің оқу-танымдық әрекетінің ерекшеліктері
Жеткіншектердің психологиялық даму ерекшеліктері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь