Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс

Жоспар

Кіріспе

1. Бөкей ордасындағы жер мәселесі Жәңгір хан 1823.1845
2. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс
3. Тастөбе мен Ақбұлақ өзені маңындағы ұрыстар

Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.

Қазақтың ардагер ақыны Махамбеттің жолы халық тарихының елеулі кезеңдерімен тығыз байланысты.
Қазақстанның батыс аймағында он төрт жылға созылған (1783-1797) Сырым Датов бастаған бұқара бұрқанысынан кейін ел ішінде феодалдық езгі ұлғая түсті. Сұлтандар мен патша үкіметінің казак әскерлері ел тонауды көбейтті. Мұндай қанау мен езгі және 1795-1796 жылдардағы жұт әсерінен мал саны күрт азайып, бұқара күйзеле бастады. Шаруалар мал жаюға қолайлы жерлерді көкседі. Ондай қоныс Еділ, Жайық арасындағы Нарын құмы еді. Бөкей сұлтан осы жағдайларға орай I Павел патшаға арыз беріп, бұрын қалмақтар болған, қазақ ноғайлардың бағзы мекені Еділ, Жайық арасында өту туралы өтініш жасады. 1801 жылы 11 мартта патша патшаның ресми рұқсаты болды. Сол жылы Бөкей сұлтан біраз ауылдарды бастап екі өзен арасында өтті. Еділ, Жайық арасындағы сол өңір сосын «Ішкі орда», не «Бөкейлік», яки «Бөкей хандығы» аталған.
Махамбет 1803 жылы Еділ, Жайық арасындағы Нарын құмында, Бекетай деген жерде дүниеге келген. Махамбеттің атасы Құлмәлі туралы ел аузында жүрген талай аңыз әңгімелер бар. Солардың бірі 1925 жылы Ташкент қаласында жарық көрген «Исатай-Махамбет» деген кітапта жарияланған.
Құлмәлі би, батыр, шешен Адам болыпты. Ол өзін қызылбастың Нәдірше дейтін патшасының тұқымын дейді екен. Құлмәлі жаугершілікте қолға түседі. Оны Жайық беріш Тумаш балалары еншілес ағайын етіп, кейін Тайсойған құмын жайлаған бір қауым елге айналады. Шыбынтай мен Өтеміс. Өтеміс Айшуақ, Бөкей дәуіріндегі беделді билердің бірі болған. Махамбет бір өлеңінде :

Өтемістен туған он едік,
Онымыз атқа мінгенде,
Жер қайысқан қол едік,-
дейді. Өтемістің он баласы : Тоқтамыс, Бекмұқанбет, Махамбет, Исмайл, Досмайл, Қожахмет, Әйіп, Хасен, Сүлеймен, Ибрайым.
Махамбеттің ақындық, шешеендік таланты елге ерте танылады. Ол жас кезінен батыр, палуан, мерген, домбырашы, ақын атанады.
Хан беделін көтеру үшін таланты адамдарды өз маңына жинайды. Махамбетті де баласы Зұлқарнайынның ақылшысы етпек болады. Бірақ бұқараға істеп отырған хан қатыгездігін көрген Махамбеттің Іші жылымайды. Тумысынан батыл, қызу қанды, «от тілді орақ ауызды» Маханбеттің өзін мақтаушы емес даттаушы болатынын аңғарып, оны Ордадан қуып жіберді.
Профессор Қ.Жұмалиев топшылауына қарағанда Махамбет хан сұлтандардан жәбір көріп, Жайықтың бергі бетіне қаша көшкен бұқара толқуына қатысады. Оны ұйымдастырушылардың бірі болады. Ал, одан кейін 1829-1831 жылдар Орал шекарасына жасырын өткендігі үшін Калмыков түрмесінде отырып, холера ауруы кезінде қашып шығады.
Жәңгір хан Исатай мен Махамбетке бірқатар айла-шарғы жасап, олардың көңілін жібітпек болады. Исатай қол астындағы беріштерге 1826-1834 жылдары жайлау, қыстаулық жер беруі ханның аярлық саясатының бір көрінісі еді. Бірақ Исатай, Махамбеттер бұған алданған жоқ. Бұрында хан сұлтандарға қарсылығы үшін екі рет ұсталып, амалын тауып шыққан Исатай, жастайынан қуғын сүргінге түскен Махамбет үстем тап өкілдерінің бұқараға жасаған қиянатын көріп өскен еді. 1815 жылы Бөкей өліп уақытша Сығай билеген кезде, әсіресе, 1823 жылы хандық тізгіні Жәңгірдің қолына көшкеннен кейін мал шаруашылығымен айналысатын ел қатты күйзеліске ұшырады. Шұрайлы жерлерді туыстары, хан сарайы маңындағылар, княз Юсуповпен граф Безбородко сияқтылар иемденді. Орда маңындағылардың барлық шығыны бұқара мойнына түсті.
Астрахан губернаторы Андреевскийдің үйінде тәрбиеленген арапша, орысша сауатты Жәңгір ханның қорқаулығымен зымияндығы ата – бабаларынан асып түспесе кем түскен жоқ. Оған хан сарайының салтанатын асыру үшін қаражат керек еді. Ол үшін алым-салықты көбейтті. От ауыз, тұяқ ақы, қызыл киіз, қышыр, кітір, хан соғымы, хан қонағасысы сияқты салықтардың сорақы түрлері Жәңгір кезінде көбейді. Ол патша өкіметінің отарлау саясатын іске асырушы болды. Ел арасында аңызға айналған ауызекі әңгімелер Ордадағы бір кездесуде Исатай Жәңгірмен сөзге келіп, ызалы сөздер айтыпты, хан анама тілі тиді деп айып салдырыпты. Екеуінің араздығы содан басталыпты дейді. Мұндай деректер Ығылман ақынның «Исатай – Махамбет» дастанында да, тіріледі. Мұндай оқиға болған да шығар.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1.А.Рязанов «Исатай Тайманов көтерілісі»
Алматы 1996 ж

2. Ж. Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры»
Алматы 1995 ж

3. Ереуіл атқа ер салмай Махамбет
Алматы 1989 ж

4. И.Кенжалиев «Исатай Тайманов көтерілісі»
Алматы 1977 ж

5. И.Кенжалиев Махамбет - Исатай Тайманұлы
Алматы 1991 ж

6. Қасымов Ж. Қазақстан тарихы
Алматы 2004 ж

7. Қазақстан тарихы 3 том
Алматы 2002 ж

8. Казақстан ССР тарихы 3 том
Алматы 1979 ж

9. Махамбет Өтемісұлы
Алматы 1974 ж

10. Махамбет Жыр семсер
Алматы 1979 ж
        
        Жоспар
Кіріспе
1. Бөкей ордасындағы жер мәселесі ... хан ... ... ... мен ... Өтемісұлы бастаған көтеріліс
3. Тастөбе мен ... ... ... ұрыстар
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі.
Тақырыптың өзектілігіне тоқтала ... ... ... ... ... (1791-1838) мен атақты ақын Махамбет Өтемісұлы
(1803-1846) басшылық етті. Қозғалыстың белгілі ... ... ... Сарт ... Тінәлі Тайсойғанұлы, Ұса Төлегенұлы,
Иманбай ... тағы да ... ... ... шыққан,
қөтерілістің аяғына дейін жан ... ... ... бар ... ... жасынан өзінің тапқырлығымен, қабілетімен көзге
түсті. 1812 жылы оны ... хан ... ... ... бөлімінің
старшыны етіп тағайындаған. 1814 жылы Орынбор ... ... ... Міне ... ... ... мен Махамбеттің
ерен ерлігі тақырыптың мазмұнын ашып өзектендіре ... ... мен ... ... ... сөз болып отырған ... ... ... ... тарихта қалдырған іздерінің жай – ... ... толы ... ... өту осының барлығы мақсатында
қарастырып өту. ... ... осы ... ... мен
міндеттерін ашып өту. Қозғалыстың ... ... – хан ... ... ... ... ... жақсарту, жер мәселесіндегі патша
үкіметінің отаршылдық саясатын өзгерту. Бұл талаптар ... ... ... душар болған би, старшын топтарының да бірқатар
мүдделеріне сай ... ... ... ... мен бұл ... ... –ке бөлу жөн көрдім.
а) Бөкей ордасындағы жер мәселесі ... хан ... ... Тайманұлы мен Махамбет ... ... ... мен ... ... ... ұрыстар
г) Исатайдың қаза болуы
деп мен осы төрт мәселені қарастырдым.
Тақырыптың тарихнамасы.
Исатай ... мен ... ... бастаған азаттық күресі
өз дамуында 3 кезеңнен өтті.
Бірінші кезең ... ... ... және ... көтеріліске
дайындық кезеңі ретінде сипатталады.
Екінші кезең ... ... ... ... ... жылдың басы олар жеңіліске ұшырауына – 1837 ... ... ... ... ... ... ... Исатай Тайманұлы мен Махамбет
Өтемісұлы бастаған шағын ... ... сол ... ... ... ... орта шені, күштерді жаңа шайқастар үшін топтастыру
және Ақбұлақ ... ... ... болған ұрыста біржола жеңіліске
ұшырау 1838 ... ... орта шені ... ... қортындылаумен және хронологиялық жылдарымен аяқталады.
Түйін.
Сонымен ... ... ... Исатай Тайманұлы мен Махамбет
Өтемісұлы жүргізген көтерілістің ішкі, ... ... ... ... ... ... кері әскерлерін баяндаумен тамамдалады.
Исатай Тайманұлы мен ... ... ... ... ерен
ерліктерімен үлкен із қалдырған деп мен түйінді ... ... ... Махамбеттің жолы халық тарихының ... ... ... ... ... он төрт ... созылған (1783-1797)
Сырым Датов бастаған бұқара бұрқанысынан кейін ел ... ... ... ... ... мен ... ... казак әскерлері ел
тонауды көбейтті. Мұндай ... мен езгі және ... жұт ... мал саны күрт ... ... ... Шаруалар мал жаюға қолайлы жерлерді көкседі. Ондай ... ... ... ... құмы еді. ... ... осы жағдайларға
орай I Павел ... арыз ... ... ... болған, қазақ
ноғайлардың бағзы мекені Еділ, Жайық арасында өту ... ... 1801 жылы 11 ... ... ... ... рұқсаты болды. Сол
жылы ... ... ... ауылдарды бастап екі өзен арасында өтті.
Еділ, ... ... сол өңір ... ... ... не ... яки
«Бөкей хандығы» аталған.[1]
Махамбет 1803 жылы ... ... ... Нарын құмында, Бекетай
деген жерде дүниеге келген. Махамбеттің атасы ... ... ... ... ... аңыз әңгімелер бар. Солардың бірі 1925 ... ... ... ... «Исатай-Махамбет» деген кітапта
жарияланған.
Құлмәлі би, ... ... Адам ... Ол өзін ... дейтін патшасының тұқымын дейді ... ... ... ... Оны ... беріш Тумаш балалары еншілес ... ... ... ... ... бір ... елге ... Шыбынтай
мен Өтеміс. Өтеміс Айшуақ, Бөкей дәуіріндегі ... ... ... Махамбет бір өлеңінде :
Өтемістен туған он едік,
Онымыз атқа ... ... қол ... ... он ... : Тоқтамыс, Бекмұқанбет, Махамбет,
Исмайл, Досмайл, Қожахмет, Әйіп, Хасен, Сүлеймен, Ибрайым.
Махамбеттің ... ... ... елге ерте ... ... ... батыр, палуан, мерген, домбырашы, ақын атанады.[2]
Хан беделін көтеру үшін таланты адамдарды өз ... ... де ... ... ... етпек болады. Бірақ
бұқараға істеп ... хан ... ... ... ... ... батыл, қызу қанды, «от ... орақ ... өзін ... емес ... болатынын аңғарып, оны
Ордадан қуып ... ... ... ... Махамбет хан сұлтандардан
жәбір көріп, ... ... ... қаша ... ... ... Оны ұйымдастырушылардың бірі болады. Ал, одан ... ... ... Орал ... ... ... үшін Калмыков
түрмесінде отырып, холера ауруы ... ... ... хан ... мен ... ... айла-шарғы жасап,
олардың көңілін жібітпек болады. ... қол ... ... жылдары жайлау, қыстаулық жер беруі ... ... бір ... еді. ... ... Махамбеттер бұған алданған
жоқ. Бұрында хан сұлтандарға қарсылығы үшін екі рет ... ... ... ... ... ... ... түскен Махамбет
үстем тап өкілдерінің бұқараға жасаған қиянатын көріп ... ... жылы ... өліп ... ... ... кезде, әсіресе, 1823 жылы
хандық тізгіні ... ... ... ... мал ... ел ... күйзеліске ұшырады. Шұрайлы жерлерді туыстары,
хан сарайы маңындағылар, княз ... граф ... ... Орда маңындағылардың барлық шығыны бұқара мойнына түсті.
Астрахан губернаторы Андреевскийдің ... ... ... ... ... ... ... зымияндығы ата –
бабаларынан асып ... кем ... жоқ. Оған хан ... асыру үшін қаражат керек еді. Ол үшін ... От ... тұяқ ақы, ... ... ... ... хан соғымы, хан
қонағасысы ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің отарлау ... іске ... ... ... ... ... ауызекі әңгімелер Ордадағы бір кездесуде
Исатай Жәңгірмен сөзге ... ... ... ... хан ... ... деп айып ... Екеуінің араздығы содан басталыпты дейді.
Мұндай деректер Ығылман ақынның «Исатай – ... ... ... ... оқиға болған да шығар.[4]
Бөкей ордасындағы жер мәселесі Жәңгір хан ... оң ... ... ... қазақ ауылдары мен руларының
шаруашылық қалпы, тұрмыс салты, дәстүрлері мен әдет – ... ... ... ... еш айырмашығы болған жоқ. ... ... ... ... ... қала берді, егіншілікпен құм
арасындағы шағын учаскелерде ғана айналысты. Ішкі орда ... ... ... ... ... ... ... бойындағы
бекіністі әскери шеппен, солтүстік ... ... ... балық
кәсіпшілігі аймағымен шектесіп жаты. Ол жинақы және ... ... оның ... ... батысқа қарай 350 шақырым ... ... ... 200 ... ... алып жаты. Жайылым
алқаптарының шектеулілігі орда құрылуының ең ... – ақ ... ... ... әдістерінің орнына, оларды интенсивті игеру
проблемасын алға қойды. ... ... Ішкі ... ... ... қамқорлықтың пайдасы мағынасында алғанда Қазақ даласының «
үлгілі » ... ... ... ... ... жер қатынастары саласында жеке және ... ... ... нығайту үрдісі жүрді. Олар ... ... зор ... ие ... ... ... ... алды.
Егер Қазақстанның көшпелі аудандарында жерді ... алу, ... ... ... ... ... ... қолына
шоғырлануы салдарынан болса және жайылымға жеке дара ... іс ... ... ... ... қосылып, сыртқы ұжымдылық,
белгілерін жоғалтпай, көшпелі – ауылдық шеңберінде ... ... Ішкі ... ХIХ ... II – ... ... учаскілерді
шонжарлар мен ауқатты шаруалардың ... беру ... ... ... ... ... ... Бұл жаппай және ... ... 1830 – 45 ... ... ... хан ... ... 1517 жылы акті берді. Жер қатынастарының негізіне айналған
жерге жеке ... ... ... пайда болды және қазақ ... ... « ...... » принципіне осылайша соққы
берілді. Ханның туыстары, сұлтандар, билер, ақсақалдар, ... ... мал ... бірнеше алқапты немесе су ... бар кең ... ... ... Жәңгір ханның жеке өзінің иелігіндегі жер ... ... ... Хан ... бауыры Меңдікерей Бөкейхановқа 400
мың десятина ... ... ... ... ... грамота
табыс етті. Хандықтың бүкіл жер алабының 85 пайызы ... 25 – ... ... ... ... жер ... ... қалыптасты. Олардың ең
ірісі ханның өзі болды, бұл ... ... ... ... ... ... жер үлесі бар, өзі ... ... ... дерлік тәуелді шаруа тұрды. ... ... ... және малдың тебіндеп жайылуына жарамды алаптар, сондай – ақ
шөп ... ... ... ... ... ... тұрғын уйлер
салынды, олардың көбі ... және ... ... ... ... болған Т.Медведский былай деп ... « ... ... ... ... иелік жоқ…әрбір әулет өзіне
шөп шабуға біржола ... ... ... ... ... ... өзіне нашар немесе бай үлес ... ... ... ... ». ... ... жазғы жайылымдар кішкене
учаскелерге бөлшектелмеді. Олар аумағы ... ... ... ... хан ... ... ... және
жекелеген ірі ... ... ... ... шаруашылық
жағынан құны мейлінше ... ... ... ... ... ... ... феодалдардың мүдделерін қамтамасыз
етуге бағытталған жаңа аграрлық саясат ... ... ... ... ... қоғам ауқымында да әлеуметтік қатынастар мен ... ... ... ... ... төлеп немесе жұмыс
істеп ... ... ... ... жүретін жерсіз отбасылар мен ... ... ... ... ... иеленетін, бірақ құдықтар менсу
көздері жоқ, сондықтан бай ... ... « ... » ... ... ... Жер сауда, қиянат жасау және даулы
істер объектісіне айналды. Бұл ... ... ... мен
жергілікті шонжарлар ұтып ... ... ... ... ... ... мен ауыр ... қыспағынна түсті. Жәңгір ханның өз
айтуына қарағанда 6 – 7 мың ... яғни ... 1/3 ... ... сондықтан олардың көбі оны көршілес орыс ... жер ... ... ... аулаушы кәсіпшілерінен жалға
алуға мәжбүр болған.
Ордада сауданың дамуына үш фактор: ... ... ... мен ... – ақша ... ... ә) ханның көтермелеу
саясаты : б) ішкі орданың орыс саудагерлері мен ... да ... ... ... олар үшін ... сауда операцияларының
ерекше пайдалылығы себепші болды. Жәңгір хан жат ... ... баж ... ... сауда белгілеп, орданың әр түрлі
жерлерінде олар үшін ... ... мен ... пункттерін
құрып қана қойған жоқ, сонымен ... жат ... ... қамтамасыз етуге өз капиталы мен де ... ... ... оның өзі жасаған сауда ережелерінде мыналар ... ... ... ... ... ету үшін, ол (хан) ... ... пен ... ... ... ... бойынша,
ордалықтың нақты малы немесе ақшасы ... ... ... ... мен қол хат беруге міндеттенді. Егер ... ... ... ... ... сөз ... ... хан төлейді
».[8]
Өкімет органдарының көтермелеу ... ... ... ... мен ... ... тауарларымен адамдарды ... ... Хан ... ... 1846 жылы ... ... ... ... ғана 1183 ... келді, ал олардың
арасында 2-3 гильдияның 87 ... ... ... 1847 жылы ... 1500 ... ... Бұл жәрмеңкенің көлемді болғаны сонша, ... ... ... 300-ге жуық ... ... ... Ішкі ... Ресей үшін малды және мал шаруашылығы ... ... ... ... ... департаментінің журналдық
жазбасына қарағанда, 1827 жылы Ішкі ... 400 ... қой, ... және мал ... жалпы мөлшері 2925 сом ... ... ... жөнелтілген.
Бөкейдің баласы хан тағына 1824 жылы ... ... ... ... ... ... отырып, қоғам өмірі мен халық
тұрмысының ... ... ... дәстүрлі жергілікті басқару
жүйесін ... ... ... құра ... Ол ... ... ... салуын, шөп шабуын және ... ... ... жергілікті тұқымдарын жақсартуды және ауыл шаруашылық
саймандар ... ... ... ... ашуды және
ауылдарда молдалар санының өсуін, сауданы және ... ... ... ... ... Ол ... ... орындары мен
жергілікті қазақ шонжарларының мүдделерін жаңа ... ... ... ... жылы ... хан Нарын құмдағы Жасқұс алқабында тұрақты
хан ордасы ... ... және ... осы ... ... туралы хабарлады.
Патша үкіметіне толық арқа ... Ішкі орда ханы ... сот ... шоғырландырып, орданы басқару жүйесінде
бірқатар өзгерістерді іске ... ... ... ... ... ... ордасы болмаса, енді патша ... ... ... жерде хан сарайы салына бастады. ... ... ... ... » ... ... ие болған, шын мәнінде хан
саясатын іске асыратын ... ... еді. 1827 жылы ... ... ... « ... кеңес » те орда ... баж ... ... ... тыс ... қазақтар мүддесіне
байланысты мәселелермен ... ... ... өзгерту, хандық
билеп – төстеу саясатының күшеюі, сондай – ақ алым ... ...... ...... дәстүрлі құқықтарың ... ... ... халықты езіп – жаншуы тереңдей түсуіне
алып келді.
Он жыл ішінде онда ... 40 үй, ал 1846 ... ... 89 ... 1841 жылы ол ... ... жазғы орданың негізін ... ... ... онда ... ... 9 үй ... Ханнан үлгі
алып, сондай-ақ оның нұсқауымен сұлтандар, билер мен ... ... ала ... ... жекелеген топтары да өздеріне жертөле
салып алды. ХIХ ғасырдың 40 – жылдарының ... ... ... ... ... ... үштен бірінің қысқы тұрғын үйлері ... жеке ... 1829 жылы ... ... ... айғыр бөлінді. Жәңгір хан нақ ... асыл ... ... 15 ... ... ... жылқының жақсартылған тұқымының
саны 30 ... ... ... Дон және Орал казак әскерлеріне беріп
отырды. Медреселер және ... ... ... салу, балаларды
Астраханға, Саратов пен ... ... ... Ішкі ... үшін 10 орын ... ... ... корпусына оқуға
жіберу Жәңгір саясатының бір бөлігіне ... ... ... ... келгеніндей, оншама бір ... ... ... ... ... жақтаушы болған Жәңгір оның ... ... ... ... ... ...
экономикалық тұрғыдан алғанда, ол Ішкі Ордаға ... ... ... ... ... ... феодалдық қатынастар жүйесін
көшіріп ала ... ... ... ... ... ...
саяси және мәдени өмірінде де Жәңгірдің ... ... ... ... іске ... нәтижесінде өзгерістер, мысалы, жер –
жерде іс ... ... ... ... ... ... құру
сияқты өзгерістер пайда бола бастады. ... ... ... ... ... ... пайда болды, мұның өзі ... ... үшін ... жаңалықтар еді. Алайда ... ... ... және ... ...... негіз
болмады. Тұтас алғанда, Ішкі ... ( ... ... ) ... ... мен оның ... тарапынан, ал сонымен бірге патша
әкімшілігі ... да ... ... ... ... ХIХ ... – жылдарының орта шенінде – ақ елеулі саяси дағдарыс ... ... ... ... пен Махамбет Өтемісов басшылық еткен
белгілі ... ... оның ... ... ... ... ... негізделді.[11] Жәңгірдің әдістері
саяси және ... ... ... ... ... ... құрылды. Олар табысты бола алмайтын еді, ... ... ХIХ ... бірінші жартысында самодержавиелік –
крепостниктік ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс
Қарадан бір-ақ тусайшы-
Артымыздан біздердің
Ақырып теңдік сұрарға!
Қай елде, қай ... да дана ... ... ... ... биік ... ... тағдырының ... ... ... ... ... ... ... қаһарман ақын
Махамбет Өтемісұлы тудырған ондай кезеңді шақ - ... ... хан ... ... мен ... ... бұрынғы Ішкі Орда
шаруаларының 1836-1837 жылдардағы көтерілісі. Махамбет ...... ... ... ... ... жалынды
үгітшісі, жауынгер жыршысы.
1836-1837 жылдардағы көтеріліс халқымыздың көп ... ... ... ... ... ... ... Исатай – Махамбет
көтерілісі деген атпен белгілі бұл көтеріліс ел ... ... ... одан ... да, одан кейінгі де ... ... ... ... мүддесін көздеген ... ... ... ... ... ... ол – XIX ... 30-жылдарында
Ресей патшалығының отаршылдық езгісінің күшеуі, қазақ даласын Жан-
жақтан ... ... ... ел ... қатал, жауыз
«тәртіптерін» орнату арқылы еңбекші бұқараны аяусыз ... ... ... аунатып, хан көтерген төрелері ... ... ... ... ... ауыз жаласып, бұқараны бірге талады,
қорқау ... ... ... XIX ... басында Қазақстанның
күн батыс ... ... ... Ішкі Орданың ханы Жәңгір Бөкеев ... ... ... ... ... көзі ашық адам ... басқаруда Әбілқайыр, Нұралы бабаларынан аса ... ... ... екінші ширегінен бастап ... ... ... ... қысым еселене түсті, ғасырлар бойы ... ... ... ... жақтары күрт қиратылды. Астрахан
губернаторының үйінде ... ... ... хан ... кейбір салт-
дәстүрден бастап, жер қатынастарын, салық саясатын және хан ... ... ... ... саяси құрылысты қайта құрудың
«аристократиялық-өркениетті» жоспарларын ойластырып ... Жыл ... ... ... ... байбақты, жаппас, адай, беріш, есентемір,
жетіру, серкеш, алшын ... 10-50 мың сом ... ... ... тиісті болды. Сонымен қатар күзде ... ... хан ... құны кем дегенде 70 сомнан кем ... бір ... ... мен Махамбет Өтемісұлы бастаған азаттық күресі
өз дамуында 3 ... ... ... 1833-1836 жылдарды қамтиды және ... ... ... ... ... ... ... ханға қарсы аттануымен басталып
1837 жылдың басы олар ... ... – 1837 ... ... орта
шеніне дейін созылады.
Үшінші кезең көтерілісшілердің Исатай ... мен ... ... ... ... ... сол жағасына өткен кезінен
1837 желтоқсанның орта ... ... жаңа ... үшін ... Ақбұлақ өзеніне жақын жерде болған ұрыста біржола жеңіліске
ұшырау 1838 ... ... орта шені ... ... бұқарасы мен көптеген ауыл старшындарының хан ... ... ... тез өрістеді. Оның ... ... ж ... ... ... ... Каспий теңізінің
жағалауын өздеріне ... ... ру ... ... етіп
тағайындауы себеп болды. Ол ханның жаңа саясатын ең ... ... сала ... әрі ... бірі ... де
белгілі болатын.Халықтың орныққан көзқарасы ... ... тегі ... оның ... ... ... ... жағдайының да
мәні болды.Хан ... ... ... шешім ... ... ... де ... ... топтың өтініштері мен
ескертулеріне назар аудармады.Ашынған халық бұқарасы ... ... ... ... көшіп жүрген беріш руының ауылдары ... ашу – ... ... ... ... ... старшын Исатай
Тайманов басқаратын,кейіннен ол ... ... ... ... ... зор ... бар ... және
батылдығымен ерекше көзге түсті, әскер басылық қасиеттері болды. Оған
әуел бастан - ақ ... ... ... ... салма ақын
Махамбет Өтемісов қосылды, ол сол уақытқа қарай – ақ ... ... өр ... және ... ... ған ... қатар қатардағы көшпелілердің мүдделерін қорғауымен де ... ... еді. ... хандықтың оңтүстігіндегі азаттық
қозғалысы қалыптаса бастаған ... аса ... екі ... ... ... пен ... Өтемісов тізе қосты.[13]
Көтеріліске старшындар ... ... ... (1791-1838) мен
атақты ақын Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... ... ... ... серіктері Сарт Еділұлы,
Тінәлі ... Ұса ... ... ... тағы ... бұқара арасынан шыққан, қөтерілістің аяғына ... жан ... ... бар ... ... ... ... тапқырлығымен, қабілетімен көзге
түсті. 1812 жылы оны Бөкей хан ... ... ... ... етіп ... 1814 жылы Орынбор Шекаралық комиссиясы
старшындыққа ... 1817 ж ... ... ... салқындай бастады. 1817-1823 жылдары Орынбор ... ... ... жала ... ... тартылған Исатай
ақталып шыққанымен, хан ... ...... суи ... ... ... Тайманұлының соңына түсуі жерден айырылып, озбырлыққа
душар болған ... ... ... ... ... ... ... себепші болды.
Исатай Тайманұлының серігі, ... ... ақын ... да ... ... Исатай сияқты страшыны болды. Біраз жерді
аралаған, соның ішінде Хиуа ... ... ... ауыр
өміріне налынған Махамбеттің көзқарасы ерте ... ... ... хан ... ... ... Махамбет-шешендік,
суырыпсалма ақындық өнерін ақсүйектерді түйреп ... ... ... ... ... ... ... орны
ерекше.
Жәңгірдің сойылын соғушы Баймағанбет сұлтанға, ханның өзіне ... ... ... Махамбет өлеңдерінен Кіші жүзді қамтыған осы
көтерілістің мақсаттарын, басты талаптарын ... ... ... ... – хан озбырлығына шеек қою, шаруаларды
жағдайын біршама ... жер ... ... ... ... ... Бұл талаптар шаруалардың және ханның
озбырлығына ... ... би, ... топтарының да бірқатар
мүдделеріне сай келді. 1836 ж ақпан ... ... ... ... ... мен оның ... ... етек алған көтерілісі
халық-азаттық сипаттағы қозғалысқа айналды.
1836 ж қазан ... ... ... туы ... ... ... көшіп келді. Каспий теңізі жағалауында өз жақтастарымен көшіп
жүрген Исатай батыр ... ... де, ... да, сұлтандарды
да мойындамады.
Исатайдың күшейіп бара жатқанынан ... ... ... осы ... ... айында өз сыбайластарымен ... ... ... ... шабуыл жасап, малдарын айдап,
дүниелерін талады. Екі жақтың қақтығыстары ... ... ... ханға және патша өкіметінің отаршылдық ... ... өріс ала ... ... ... енді ... ... Исатай мен Махамбетті ұстап, сотқа тартуды талап ... ... ... Кіші ... шарпи бастауынан еді. Жайықтың
сол ... ... ... ... ... Орал казак
әскерлерінің ... ...... ... ... әскери –
губернаторының талабына сай Жайық бойындағы қаптаған ... ... ... ... жаныштау үшін әзірлей
бастады. Орынбор губернаторы ... ... ... 200 ... ... казактар тобымен Исатайды қамауға алу
үшін қолға ... ... ... іске ... ... бар ... Ішкі ... басқа қарулы топтарды
өзіне тартты.
Тастөбе мен ... ... ... ұрыстар
Көтерілістің ең кемеліне жеткен шағы – 1837 ... ... ... ... 200 ... Хан ... ... Исатай осы
жерде Махамбет айтқандай «құрулы жатқан ... ... ... әлі де ... ... ... ... пиғылда еді,
Қарауылқожаны ... ... хан өзі ... әділ тәртіп орнатады.
Деген сенімде еді. ... бар мұңы мен ... ... мен
үмітінкөкірегінде қорқытқан Исатайдың бұл ... ... ... ...... ... ... емес-ті. Арада бір – ... ... ... ... ұрыста артеллерия қолданған патша
әскері Исатай мен ... ... ... ... екі ... ... ... Жайықтың бергі бетіне өтіп кетуге мәжбүр болды.
Ақыры ... жылы ... ... ... ... тағы да ... шайқаста Исатай Тайманов қаза тапты да, одан ... ... ... ... ... ... ... өлтірді.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы ...... мен ... айғағы. Ал деп ... ... осы 18 ... ... мал мен ... өктемдік жүргізген
қатыгез, караң заманда «халық ... хан ... ... елді ... Аз күн күн ... да ... үстем болып,
азаттықтың теңдіктің ... ... ... рухы бір ... ... ... 1803 жылы ... әкесі Өтеміс Құлманиязов
дәулетті адам болған.
Махамбеттің ... ... ... жеткендері: «Жалған дүние»,
«Аспандағы бозторғай», ... ... ... ... сені
сақтадым», т.б. Мұнда ақынның ...... ... антқа беріктігі; бейбіт өмірдің қызығы, достық, жастықтың
жарастығы; сонымен ...... ... дүниенің өкініштілігі.[14]
Ала[15]йда, жоғарыда айтылғандай, батырлық данқы, ... ... ... ... ... еткен – 1836 жылдың аласапыран
көктемінен келесі жылдың ... ... ... ... ... – одан ... ... сегіз жыл.
Көтеріліс кезінде Махамбет Қиялы-моладағы, Теректі – ... ... жеке басы ... ерлік көрсетті. Осы
ұрыстарды Қабыланбай, Қалдыбай, ... ... ... ... Үбі, ... секілді талай соқыш палуан, атқыш мерген, найзагер батырлар
көзге түсті. ... ... ... ақын ... ең ... ... күнін – 1837 жылғы 15 ... ... ... ... ... ... суреттеген. Бұл ұрыс – көтерілістің
ең соңғы қанды нүктесі.
Көтеріліс ... ... жылы ... ... ... қаза ... Исатайды жоқтаған «Мұнар күн» сияқты жырлар ... ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлы н ... ... ... ... ... ... Оралға),
одан Орынборға айдады.
Қорытынды
1836-1838 жылдардығы ... ... ... ... ... Тайманұлы мен Махамбет ... ... ... ... патша үкіметінің отаршылдыққа әрекеті
еді. Патша ... ... ... ... ... қолайлы сот
жағалауын Ресей помешиктерінің қолына ... ... мен ... ... ... отаршылдық әрекетін ... ... ... ... ... ... ... отрядтың арасында 1837 ж ... ... ... ... ... болды.
Көтерілісшілер жүздей адамынан айырылып ұсақ тпотарға бөлініп
кетті. Сөйтіп ... ... ... ... ... аяусыз қуғын-сүргінге ұшырады. Көтеріліс ... ... ... бой ... Көп ... ... ... өлтіреді.
Исатай мен Махамбет ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық және ұлт-азаттық сипаттағы
қозғалыстардың ... ... ... ... ... ... 1996 ж
2. Ж. Тілепов «Елім деп еңіреген ерлер жыры»
Алматы 1995 ... ... атқа ер ... ... 1989 ... И.Кенжалиев «Исатай Тайманов көтерілісі»
Алматы 1977 ж
5. ... ... - ... ... 1991 ... ... Ж. ... тарихы
Алматы 2004 ж
7. Қазақстан тарихы 3 том
Алматы 2002 ж
8. Казақстан ССР тарихы 3 ... 1979 ... ... ... 1974 ... Махамбет Жыр семсер
Алматы 1979 ж
-----------------------
[1] Жыр семсер Алматы, 1979 – 5-9 беттер
[2] Елім деп ... ... жыры ... 1995, 47-58 ... Жыр ... Алматы, 1979, 15-19 беттер
[4] И.Кенжалиев Алматы 1977, 17-25 ... ... ... 1996, 23-29 ... ... Алматы 1977, 33-38 беттер
[7] И.Кенжалиев Алматы 1991, 29-33 беттер
[8] Қазақстан тарихы 2002, 337-339 беттер
[9] Қазақстан ... 2002, 340-344 ... ... Алматы, 1974, 34-25 беттер
[11] Ереуіл атқа ер салмай Алматы 1989, ... ... ... 2002, 340-344 ... ... Алматы 1991, 45-53 беттер
[14] И Кенжалиев Алматы 1991, 67-69беттер
[15] И Кенжалиев Алматы 1977, 18-20беттер

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
ИСАТАЙ ТАЙМАНҰЛЫ (1791 -1838)5 бет
Исатай Тайманұлы және Махамбет Өтемісұлы бастаған ішкі (бөкей) ордадағы ұлт-азаттық көтеріліс17 бет
Махамбет Өтемісұлы15 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Махамбет Өтемісұлы өмірбаяны3 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы5 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтеиісұлы бастаған көтеріліс7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь