Шежіре

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1 .тарау Қадырғали Қосымұлы шежіресінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Қосымұлы Қадырғалидің "Жами ат . Тауарих" еңбегінің алғаш зерттелуі ... ...
1.2. Қадырғали би Қосымұлы және ол өмір сүрген заман ... ... ... ... ... ... ..
1.3. "Жами ат .тауарих" еңбегінің жазылу дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

2 .тарау "Жами ат . тауарих" шежіресінің тілі ... ... ... . ... ... ... ... ... ... .
2.1. Шежіре тілінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Шежіре тілінің лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
а) Шежіре тілі лексикасындағы әлеуметтік саяси терминология ... ... ...
э) Әлеуметтік ұғымды туыстық атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
б) ПІежіре тілі лексиканың өзге тілдік қабаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3.Шежіре тіліндегі фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.

Жалпы түркологияда, оның ішінде қазақ тіл білімінде әдеби тіл тарихының арнайы зерттеу обьектісі болғанына онша көп уақыт өте қойған жоқ.
Осы кезең ішінде бұл салада ғылыми негізде жазылып, жүйелі түрде баяндалған курстардан бастап қазақ тілі тарихының жеке проблемалары, белгілі бір кезеңдегі күй - қалпы туралы Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, С.Аманжолов, М.Балақаевтардан бастап Т.Қордабаев, Ә.Құрымжанов, Р.Сыздық, С. Исаев, Ш.Сарыбаев, Қ.Өмірәлиев, Ғ.Қалиев, Б.Әбілқасымов т.б. ғалымдар өздерінің жүйелі зерттеу еңбектерімен елеулі үлес қосып отыр.
Орта ғасырлардағы түркі әдеби тілдерінің қазақ халқын құраған ру - тайпаларға да қатысты екендігін, кейінгі ғасырларда "шағатай тілі" деп аталған ортаазиялық түркіні қазақ қауымы да өз қажетіне жұмсай білгенін тіл мамандарының көпшілігі жалпы түрде айтқан болатын. Бұл жазба тіл іс - қағаздары мен эпистолярлық жанрға, тарихи шығармалардың бір үлгілері болып табылатын шежірелер жазуға, мұсылманша діни әдебиетке қызмет етті.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Соңғы жылдарда XVI-XVII ғасырлардан бастап XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін қазақ халқының әлеуметтік-мәдени дүниесінде қолданылып келген жазба тіл дәстүрін "ескі жазба әдеби тіл" деп тануға болады деген де пікірлер айтыла бастады. Ескі өзбек (староузбексеий) ескі татар (старотатарский) жазба әдеби тіліне де арқау болған шағатай(ортаазиялық түркі) тілі ескі қазақ жазба әдеби тіліне де арқау болды. Бұл құбылыстың тарихи, әлеуметтік, мәдени негіздері де жоқ емес. Ең алдымен, қазақ қоғамында, әсіресе XVI ғасырлардан бастап жазба дүниелерді қажет ету фактісі болғандығы даусыз. Кейінгі ұрпақтарға өсиет ретінде ата бабалардың шежіресін тарату дәстүрі болған. Әсіресе, ру басы болып танылған "текті аталар" мен ел билеуші хан сұлтандардың арғы бергі ата - тегі туралы шежіре жазып қалдыру фактісін XVI ғасырда өмір сүрген жалайыр Қадырғали бидің "Жами ат - тауарих" атты шежіресі дәлелдейді. Сондықтан бұл шежіренің тарихы мен тілін зерттеу, оның әдеби тілімізді дамытудағы ролін айқындау, халық игілігіне айналдыру таңдаған тақырыбымыздың өзектілігін көрсетеді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Орта ғасырлық түркі жазба мәдениеті үлгілерінің ерекше маңыздысы болып саналатын Қадырғали би Қосымұлының "Жами ат - тауарих" ("жылнамалар жинағы") атты шежіресінің тілін зерттеп, оның лексикалық және фразеологиялық ерекшеліктерін танытуда диплом жұмысымыздың негізгі мақсаты етіп ала отырып, сол мақсатқа жету барысында төмендегідей міндеттерді шешуді алға қойдық: Шежіренің деректік мәнін ашу мақсатында Қадырғали би еңбегінің зерттелуі туралы деректерге назар аудару;
- Қадырғали би және ол өмір сүрген кезеңнің шежіре жазылуына арқау болу негіздерін анықтау;
- Жинақтың жазылу дәстүрінің ерекшеліктеріне тоқталу;
- Жинақ тілін зерттеу барысында шежіре тілінің лексикалық ерекшеліктерін ашу мақсатында архайстік, көнетүркілік элементтерді анықтау;
- Жинақ лексикасының өзге тілдік қабаттарын анықтау;
- Жинақ тіліндегі фразеологизмдер ерекшеліктерін айқындау арқылы шежіресінің өзіндік тілдік шеберлігін анықтау.
Зерттеу әдісі. Тақырып ерекшелігіне қарай тіл тарихын танып білудің ең бір басты құрамы болып табылатын салыстырмалы тарих әдіспен қатар сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеудің дерек көздері. Негізгі теориялық, ғылыми еңбектерімен қатар Қадырғали Жалайридің " Жами ат-тауарихының " қазіргі графикаға көшірілген 1975 жылы Т. Қордабаев 1991 жылы Р. Сыздықова даярлаған нұсқалары пайдаланылды.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Мусабаев Г. Современный казахский язык. А., 1959
2.Сүлейменов Б, Өсеров Н. Шежіре - халық мұрасы - "қазақ
әдебиеті", 1974, 15 февраль.
З.Марғұлан Ә. Күміс сандық құтысы - "қазақ әдебиеті" 1981, қаңтар
4.Вельяминов. Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и
царевичах. 2. СПТ, 1864.
5.Хисматуллин X. Татар теле һэм әдебиеты. Қазан, 1959
б.Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинении. Т. I. А., 1961.
Т.Дела Тайного приказа т22, кн.2, СПБ, 1908
8.Жунисбаев К. Қадырғали Джалайри // великие ученые средней
Азии и Казахстана. А., 1965.
9.Хисалиева З.А. Язык дастанов Кадыр - Ғали - бека. Авторем. Конд.
Диссерт. Уфа, 1980.
10.Бартальд В.В. Сочинении. М., 1963 т.5.
11.Материалы по истории казахских ханств в в XV-XVIII в.в. А.,
1969.
12.Сыздықова Р., М. Қойгеледиев. Қ. Қасымұлы және оның
жылнамалар жинағы. А., 1991.
13. Тоқтағұл Б.С. Түркі тілдеріндегі төрт түліктің жасына қатысты атаулардың этнашытвистикалық сипаты. Диссертация, 2005.
14. Владимирцов Б.Я. Обшественның строй монголов. А., 1934.
15. Қазақ совет энциклопедиясы. Т /. А., 1972
16. Усманов М.А. Татарские исторические истогники XVIIXVIII. В.в Казань. 1972
17. Масанов А. Очерк истории этнографического изучение казахского народа СССР А., 1966.
18. Ертедегі әдебиет нұсқалары А. 1967
19. Боровков А.К. Лексика среднеазиатское тефсира. М. 1963.
20. Залеман К.Г. Легенда про Хаким - Ата. Известия Иомп. А.Н. 1898
Т.Іхғ
21. Исаев С Қазақ әдеби тілінің тарихы. А. 1993.
22. Сыздықова P. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А. 1996-2000.
23. Қордабаев Т. Томанов М. Тарихи громматика мәселелері А. 1975. 24.1. Кеңесбаев Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А. 1986.
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.........................................
1 -тарау ... ... ... ... Қадырғалидің "Жами ат - Тауарих" ... ... ... би ... және ол өмір ... "Жами ат ... ... ... -тарау "Жами ат - тауарих" ... ... ... ... ... ... Шежіре тілі лексикасындағы әлеуметтік саяси терминология............
э) ... ... ... ПІежіре тілі ... өзге ... ... ... ... сипаттамасы.
Жалпы түркологияда, оның ішінде қазақ тіл білімінде әдеби тіл
тарихының арнайы зерттеу обьектісі болғанына онша көп ... өте ... ... ішінде бұл салада ғылыми негізде жазылып, жүйелі түрде
баяндалған курстардан бастап ... тілі ... жеке ... бір ... күй - қалпы туралы Н.Сауранбаев, ... ... ... ... Ә.Құрымжанов,
Р.Сыздық, С. Исаев, Ш.Сарыбаев, Қ.Өмірәлиев, ... ... ... ... жүйелі зерттеу еңбектерімен елеулі үлес қосып
отыр.
Орта ғасырлардағы түркі әдеби тілдерінің қазақ халқын ... ру ... да ... ... кейінгі ғасырларда "шағатай тілі" деп
аталған ортаазиялық түркіні қазақ қауымы да өз ... ... тіл ... ... ... түрде айтқан болатын. Бұл
жазба тіл іс - ... мен ... ... ... шығармалардың
бір үлгілері болып табылатын шежірелер жазуға, мұсылманша діни
әдебиетке қызмет ... ... ... ... ... ... бастап XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін қазақ
халқының әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... ... әдеби тіл" деп тануға болады деген де пікірлер
айтыла ... Ескі ... ... ескі татар
(старотатарский) ... ... ... де ... болған
шағатай(ортаазиялық түркі) тілі ескі қазақ ... ... ... де арқау
болды. Бұл құбылыстың тарихи, әлеуметтік, ... ... де ... Ең ... ... ... әсіресе XVI ғасырлардан бастап
жазба дүниелерді қажет ету фактісі болғандығы ... ... ... ретінде ата бабалардың шежіресін тарату ... ... ру басы ... ... ... ... мен ел ... сұлтандардың арғы бергі ата - тегі туралы шежіре жазып қалдыру
фактісін XVI ... өмір ... ... ... ... ... ат ... атты шежіресі дәлелдейді. Сондықтан бұл шежіренің тарихы мен
тілін зерттеу, оның әдеби тілімізді дамытудағы ролін айқындау, халық
игілігіне айналдыру ... ... ... ... ... ... мен ... Орта ғасырлық түркі
жазба мәдениеті үлгілерінің ерекше маңыздысы болып саналатын Қадырғали
би Қосымұлының ... ат - ... ... ... атты
шежіресінің тілін зерттеп, оның ... және ... ... ... ... негізгі мақсаты етіп ала
отырып, сол ... жету ... ... ... ... ... ... деректік мәнін ашу мақсатында Қадырғали ... ... ... ... назар аудару;
- Қадырғали би және ол өмір сүрген ... ... ... болу ... ... ... ... дәстүрінің ерекшеліктеріне тоқталу;
- Жинақ тілін зерттеу барысында ... ... ... ашу ... ... көнетүркілік элементтерді
анықтау;
- Жинақ лексикасының өзге тілдік қабаттарын анықтау;
- Жинақ тіліндегі фразеологизмдер ... ... ... өзіндік тілдік шеберлігін анықтау.
Зерттеу әдісі. Тақырып ерекшелігіне қарай тіл ... ... ең бір ... ... болып табылатын салыстырмалы тарих әдіспен
қатар сипаттама әдісі қолданылды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... Қадырғали Жалайридің " Жами ат-тауарихының "
қазіргі графикаға ... 1975 жылы Т. ... 1991 жылы ... ... ... ... - тарау Қадырғали би Қосымұлы шежіресінің зерттелуі.
Қазақ тіл мамандары қазақ жазба ... тілі ... ... ... орны ... зор ... айтады. Диплом
жұмысымызда қарастырылып отырған XVI - XVII ... ... ... мен ... хат - ... ... жазба дүниенің аса
маңызды түрі - шежірелер болған. Ол шежірелер құрамына, баяндау стильі
көлемі жағынан әр ... ... ... Ата -бабалардың аттарын
хронологиялық ... ... ... ... қысқа түрлері де, тарихи
шығарма түрінде кездесетін күрделі туындылар да болған. Алдыңғы
топтағылардан өз кезінде ... ... жоқ. Ал ... ... түрінде
жазылғандардан бізге жеткені - қазақтың тарақ таңбасы ... ... ... ... ... ... ... қазақ шежірелерінің
қатарына Әбілғазының "Шежіре түркі" (XVII - ғ) атты ... ... [2.1974] ... де ... би ... " ... ат - ... атты шығармасы қазақтың ескі жазба әдеби тілін танытатын бірден-бір
құнды ескерткіш. Оның тілін зерттеу ... XVI ... соңы ... бас кезеңіндегі қазақ жазба дәстүрін біршама сипаттауға
болады. Қадырғали би ... ... ... бұл ... жинағы"
ортағасырлық қазақ тарихы мен тілін зерттеуде алатын ерекше ... ... ... ... бұл ... ... ... мен тарихына байланысты арнайы зерттеу, сондай - ақ еңбектің
өзін қалың оқырман қолына ұстатып, насихаттау жұмыстары жан - ... ... ... ... Толықтыру мақсатымен диплом жұмысымыздың
тақырыбын шежіре тілінің лексикалық сипатына арнадық.
1.1 Қадырғали би ... ... ат - ... ... алғаш
зерттелуі.
Он жетінші ғасырдың алғашқы жылдары ... (1602ж ... ... бұл ... еңбегі ғалымдар назарына алғаш XIX ғасырда
ілінді осы кезеңде өмір ... ... ... ... ... 1819 жылы
бұл еңбектің көшірмесін Қазақ ... ... ... ғалым академик Ә. Марғұланның "И. Халфин Қадырғали би еңбегін
жақсылап оқып шығып, Абылғазының шежіресімен салыстырып шығады. Содан
"Ақуал Чингизхан уа ... ... ... ... ... деп ... ... шежіремен Россияда алғапі танысқан ғалымдардың ... ... Х.Д. ... Ол ... ... ... ... күміс сандығында сақталған И. ... ... осы ... ... ... ... ... қауымын шежіремен таныстыруда зор ... ... бірі ... ... И.Н. Березин. Ол алғаш рет
шежірені Қазақ университетінде жұмыс істеп ... ... ... бұл "Жылнамалар жинағы" туралы әуелі "Москвитянин" журналында
хабарлама жариялап, кейіннен оның жалғыз ... сол ... ... ... восточных историков" атты көп сериялы басылымда
1854 жылы бастырып шығарады. Алғы сөзінде бұл ескерткіштің ... аса ... ... ... материалдарын өз еңбегінде кеңінен пайдаланған
тарихшы В.В. ... ... оның ... ... ... де атап өтеді. Ғалым бұл еңбекті "Тарихи рашиди" сияқты
шығармаларымен өзектес, сабақтас деп көрсетеді (4.130). 7. ... яғни 1922 жылы тіл ... Әли ... қазақ молласы Г. Галлеев
Барудидің қазақ кітапханасына сыйлаған ... ... ... ... жаңа, сапалы көшірмесін тауып алады. Мұнан басқа ... ... М. Г. ... тіл ... X. ... ... болады. Демек, Қадырғали би шежіресін сақтап, жұртқа
танып - білдіруде татар ғалымдарының ... ... ... ... ... XVII ... бас кезіндегі татар мәдениетінің үлгісіне
жатқызады. (5.308) Әрине, ... ... ... өмірге
келгендіктен, оның белгілі дәрежеде сол қоғамға тәндігін жоққа
шығаруға ... ... ... ... ... ... ... би еңбегін қазақ топырағында ғылыми тұрғыдан зерттеу
Ш. Уәлихановтан басталады ... ... ... ... радословие" атты мақаласында, И.Н. Березинге жазған
хаттарында, басқа да еңбектерінде кеңінен ... ол ... ... ... ... ... ... терең түсіне отырып,
оның қазақ тарихына қатысты тұстарын орыс тіліне аударған (6.142.)
Кеңес дәуірі кезеңінде қазақ ғалымдары ... ... ... 50 ... ... ... аудара бастады.
Қазақ ССР - і тарихының I томында (1957) ... ... ... ... түсінік беріліп, оның халқымыздың ортағасырлық
мәдениетіне тікелей қатысы бар құнды ... ... ... ... ... тіл ... да ерекше шығарма екендігі
айтылды.
Қадырғали би еңбегін зерттеуде академик Ә. ... да ... бар. Бұл ... ... көпшіліктің назарын аударып, ол туралы
1964 жылы Москвада өткен конгрессте тың ойларын жеткізген ғалым
Ә.А. Масанов. Дегенмен Қадырғали би ... ... ... әлі де ... ... көп. Мысалы: бұл жұмыстың
ортағасырлық Қазақстан тарихына байланысты деректік мәнін толық ... ... ... тіліне аударып бастыру т.б.
1.2. Қадырғали би Қосымұлы және ол өмір сүрген заман.
Нақты деректің ... ... би ... жайлы шындық
деңгейіне жеткізілген жорамалдардың зерттеу еңбектерінде кең тарауына
негіз болды. Солардың ең бастысы "Жылнамадағы" ... мен ... ... бидің бір кісі екендігі ... ... ... ... би мен Тобылда тұтқынға алынған, кейін ... ... ... ... ... екі ... ... Қосымұлы өмір сүрген кезеңге келсек, сол тұста opыc үкіметінің
шығыстағы жаңа елдер мен ... ... ... жүргізген
саяхатының астарында және оның ерекшелігінде үлкен мән ... ... ... ... ... Шығыс бөлігін, Батыс Сібірде
бағындыру Рессей үшін аса қолайлы бола қойған жоқ. Соңдықтан Иван ... ... ... ... ... ... Сібір саясатын аса абай
жүргізді. Ол саясаттың мәні барлық Сібір ... ... әрі ... созылатын қарулы күреске бармай, мүмкіндігінше
көп күш, ... ... ... жүру ... Міне осы ... Оразмұхаммед және Қарашаның тұтқынға алынуы және оның
келісімін алу арқылы ... ... ... ... ... кезең
болды. Жалпы бұл кезеңде Москвада олар сияқты хан ... аз ... XVI-XVII ... іс-қағаздарында сақталған деректердің
бірінде: "При царе Борисе Феодоровичь в сел Русы ... ... ... орды Ураз ... ... ... ... Ургелский Умамет" деп жазылған болатын.
Патша өзінің Сібірлік тұтқындарынан шекелекпен алған жоқ. Оларға
сый-құрмет көрсетіліп, туған-туыстарымен бірге тұрды. Мысалы; ол кезде
Сейтек ... ... ... ... ... ... биледі.
1.3."Жами ат-тауарих" еңбегінің жазылу дәстүрі.
XVI ғасырдың соңына қарай бұрынғы түркі тілдес ... ... ... ... ... ... татар т.б. халықтар
біржола қалыптасып, олардың қайсы бірі өзінің ұлттық мемлекетін құруға
әрекет жасады.
Халықтардың саяси және ... ... үшін ... өз ... ... ... тек Орта Азия, Қазақстан ғана
емес, бұл өлкеге іргелес орналасқан басқа да Орта Азия ... ... ... Тура осы ... ... ... Мұхаммед
Хайдардың «Тарих-и-Рашиди», Шах Махмудтың «Тарих», Шығыс Монғолияда
белгісіз авторлардың «Алтан ... ... ... ... ... келді.
XVI-XVII ғасырлар орталық идеясы ... ... " ... ... әлі де ... ... ... еді. Міне, осыған
үстем тап өкілдері Шыңғыс тұқымы болмаса хан атануға құқысыз болды.
Сондықтан олар өз ... ... ... да хан ... ... ... жүргізді немесе өздерінің Шыңғыс ұрпағы екендігі
туралы лақаптар таратты.
Міне, осындай ... хан ... не оның ... ... еңбектер Шығыс түқымдары билігінің ... оған ... ... ... ... ... Орта Азия және ... Түркістанда өмірге келген
тарихы еңбектерге тән тағы бір ... ... ... ... бас ... Атап айтқанда, моңғолдың. араб-нарсылық ... ... ... болатын.
Демек, қазақ хандары мен сұлтандары ... да ... ... ... ... ... ... бірге хан-
сұлтандардың, дала ақсүйектерінің белгілі дәрежеде сауаттылықты
бағалауы, өз балаларына уақыт талабына сай ... ... сол ... парсы тілдерін, шариғат заңдарын жетік білген мұсылманша сауатты
дін қызметіндегі ... және ... ... ... ... ... тән құбылыс. Себебі қоғамдық қатынастардың күрделене
түсуі, қоғамның жалры мәдени дәрежесінің өсуі жағдайында жалғыз күшке
сүйену өзін өзі ... ... ... Жаңа ... ... ... сауаттылық болатын.
XVI ғасырда қазақ даласы ақсүйектері арасындағы ... ... ... сандығы. Бұл сандықта кітап,
шежірелер сақталған.
Сонымен Қадырғали би ... ... ... шығармалар
дәстүрінде, сол арнада жазылған еңбек.
"Жинақ" ... ... ... ... үш бөлімнен
тұрады:
1)Бориске арнау;
2) Рашид ад-дин еңбегінің қысқартылған аудармасы;
3) Ұрыс ... ... ... ... ... ... би ... - ортағасырлық түркі жазба тарихы
дәстүрі арқасында өмірге келген ... Ал ол өмір ... ... ... түркі қоғамдарында қоғамдық-мәдени құбылыс ретінде
ауызша тарих айту дәстүрінің ... ... еді. ... ... материалдар түркі халықтары арасында кең тараған. ... ... ... би ... және ауыз екі ... айту
дәстүрлерінің өзара ықшамының тамаша көрінісі. Сондықтан да еңбекке
осы белгілі бір тарихи кезеңде қатар даму алған екі ... ... ... ... оның ... ... тура бағалауға септігін
тигізеді. Қадырғали бидің еңбегі - қазақ жазба мәдениетінің алғашқы
үлгісі. Оның артында қалдырған мал ... ... ... ... "Жами ат-тауарих" шежіресінің тілі.
Қадырғали би Қосымұлының "Жинағы" үлкен ... ... ... ... оның тарихи шығарма ретіндегі мазмұнын, сипатын,
құрылысын сөз етумен қатар, тіліне де назар аударып, ... ... ... сөз ... ... Қолжазба аса әдемі емес, 157
параққа жазылған, басталар және аяқталар беттері жоқ.
Шежіре ... үш ... ... 1) ... сөз; 2) ... ... ... Рашид ад-дин материалдарының ... 3) ... ... ... ... ... оқып
-тоқығаннан теріп жазғандары. "Жами ат-тауарих" автордың өзі қойған
атау емес, өйткені қолжазбаның ... ... ... ... ... ... ... атауы. Өйткені шежіренің 2-ші
бөлігі Рашид ад-диннің осы аттас шығармасынан еркін ... ... ... ... өз ... шығыс тарихшыларына тән дәстүр
бойынша "Тарих-и ... деп ... да ... ... пікір айтады.
2.1. Шежіре тілінің зерттелуі.
Диплом жұмысымыздың ... ... ... ... кей бөлімдерін орысшаға аударған Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... сөз ... ... шежіренің тілі
"Нағыз джағатайша" (шағатай), қазіргі ... ... ... өмір ... өте ... ... ... сөздер мен сөз тіркестері күні бүгінге
дейін қазақ тілінде қолданылады дегенді айтады (6.158).
Сондай-ақ И.Н. Березин мен В.В. Вельяминов ... ... ... ... ... ... ... Әли Рахим да шежіренің кейнгі қолжазбасын (1-тарауда
айтылған) тілі жағынан ортаазиялық ... ... яғни ... сай ... ... ... және графикалық
ерекшеліктеріне назар аударады.
1961 жылдардан бастап ... би ... ... ... ... ... ... Тарихшы К.Жүнісбаев та өз мақалаларында
шежіре ... өз ... сол ... қазақтың әдеби тілінде
жазғандығын айтады. Ол әдеби тілдің пайда болуына ... ... ... ғашықтық жырлардың пайда болуы, хандардың өз
ұрпақтарына қалдырған өсиет-ақылдары; сауатты адамдардың ... ... ... ... ... ... айтады. (8.209).
Сонымен татар, орыс, қазақ ғалымдарының Қадырғали би шежіресінің
тілі туралы ... ... ... ... ... топтастыруға болады:
1) Бұл шежіре өз заманындағы түркі әдеби тілі-кітаби тілде
жазылған. Бұл ... ... ... ... ... Әли ... Бұл шығарма шағатайма- қазақша тілде жазылған. Бұл ... ... ... Қадырғали би өз шежіресін қазақтың жазба тілінде ... ... ... ... ... ... ... шежіресі ескі татар тілінде ... ... ... татар ғалымдары М.Усманов, З.Хисалиев.
Дегенмен шежірешінің туьш-өскен ортасы, сауат ашьш, білім алған
мәдени орталығын, ең ... ... ... "тіл үйіру"
мәнеріне, сөз жұмсаумашығына деп қойсақ, оның ана тілінің қай тіл
болғандығын айқындау қиын ... осы ... ... ... сай ... ... ... сипатьш аяуға ден қойдық.
2. Шежіре тілінің лексикасы.
Қадырғали би туындысы тілінің лексиеалық негізін ... ... ... ... ... ... сөздері құрайды. Зерттеуші
З.Хисалиеваның санауынша Қадырғали бидің өз қаламынан ... ... ... 58%-түркі, 28%-араб, 13%-парсы, 1%-манғол
және басқа тілдердің сөздерін құрайды. (9.1980) Ал, біздіңше, тұтас
алғанда, бұл ... ... ... ... ... ... ... және манғолша, қытайша лауазым атаулары көбірек кездеседі.
Түркі сөздерінің діні қыпшақ тобының қазақ, ... ... ... ... ... Орта ... ... өзге тарихи
шығармалармен салыстыра қарағанда түркі сөздерінің қыпшақтық тұлғалары
басым екендігі байқалады. Мысалы: "аң ... ... ... ... ... аң, аңға чық, -аңға атлан түрінде, "қол" ... ... ал (ел) еліг ... қол, азақ ... одақ ... ... үй - ев еу
емес, үй тұлғасында келген. Сондай-ақ, ... ... он ... ... мың бегі, мың ағасы сияқты әскери атақтар да таза қапшықтық.
Шежіре тілінде кездесетін кейбір ... және ... ... ... ... ... ... сол Қадырғали би
жұмсаған мағынада ... ... ... ... ... ... лар, ... лар йығыб, сал бағлаб дарийаны
кечті, секіз ... улуғ ... ... хан дын жүда ... ... білә ... өлтүргәй теб сақынды, ... ... ... деген
сөйлемдердегі қырчын, жүда болу, сақынды, салыб кетті ... ... ... ... ... қыршын сөзі қопда-батпақта өсетін қобаршын деген өсімдік
атауы десе, шалкезде: Жағасына қыршын ... тал еді, ... ... ... ... етті - деп келеді. Сол сияқты "біреуден
айырылып қалу" мағынасы бар "жүда болу" тіркесі Шәңгерей Бөкеевте "Бес
жаста жүда ... ... ... Ал "сол" ... ... ... Қазтұған жарауда (XV ғ): Қайран мен Еділім,
мен салмадым, сен салдың, Махамбетте: Таңдап мінген ... ... жаяу ... - деп келсе, Сақанның "Сақтану" ... күле ... ... ... дастан мың сақып, - ... ... ... Бұл ... би ... бұл сөздердің сол
кездегі қазақ тілінде тән болғандығының айғағы болса керек.
a. Шежіре тілі ... - ... ... би Қосымұлы "Жылнамалар жинағындағы" түркі сөздерінің
бірқатары әскери әкімшілік лауазымдар мен ... ... - ... ... ... ... ... бір себебі,
шығарманың басым бөлігінің аударма болғандығы болса, екінші ... ... ... ... ... ... он
бойындағы хан, бек, би, аға, ақа, аталық, атабек, көк үлтеш, емелдене,
бауырчы, оғлан, ел, жүрт, мың ағасы, алач ... ... ... ... атаулар терминдік дәрежеге көтерілген сөздер. Бұл атаулардың
ортағасырлық басқа да тарихи ... жиі ... ... ... ... келе ... ... дәстүрі екендігін көруге болады.
Енді осы термндердің бір қатарының шежіреде ... ... ... зерттеушілер түркі - маңғолдың қаған ... ... ... ... деп ... Мысалы: В.В. Бартальдтың
айтуынша, монгол империясы дәуірінде ең ... ... ... жеке ... ... де ... ... атаған.
Кейіннен бұл тұлға хан түріне көшкен. Ал, монғол империясы құлағаннан
кейін хан сөзі жалпы әміршінің титулы болған. (10.80) ... ... ... би шежіресінің тілі де растайды. Шежіреде ... ... ... ал хан тұлғасы жоғарғы монархтарды да (Шыңгыс
хан, Жочы хан), жеке ... ... де ... хан, Моңку хан). Шежіреде тікті орыс патшасын (Барис хан)
хан атайды. Сондай-ақ, шежіреде келте ханлар деген термин де бар. ... ... ... ... ... ... кезінде Шоқан да айтқан болатын.
Шежіреде жиі қолданылатын терминдердің бір "аға" сөзі. Осы күнгі
тілімізде ... ... жасы ... туысқан" мағынасында
әлеуметтік - саяси терминологияға кірмейтіні баршамызға ... би бұл ... ... ... ... ... термин
етіп қолданған және ол шежіреде жалқы есім мен тіркесе ... ... аға, ... ага, ... аға, ... аға т.б. ... орта ... хандықтарда сарай маңындағы адамдардың
дәреже атағын білдіретін ... ... ... ... болады (11.562).
Біздің байқауымызша, аға деп бір кездерде ру, тайпа басын ... ... бір ... басқарушысын атаған сияқты. XV-XVI
ғасырлардағы ақын - жыраушылардың толғауларында, ... ... ... аға сөзі осы ... ... Мысалы: Шалкиізде:
Батыр жігіт жау бастар, аға жігіт қол ... ... ... ... ... көп еді; Ер Доспамбет ағаның хан "ұлынан несі ... Сан ... қол ... ... болар ағасы. Демек, аға
сөзі қазақ ... " ру ... ... басы " ... XIX ғасырға
дейін жұмсалып келгендігі байқалады. Жалпы аға сөзінің "бас ... ... ... қосалқы мағынасы о бастан барлығы тіліміздегі
отағасы, қосағасы сияқты сөздер де ... ... би бұл ... өз ... бек, ... башлық (бастық)
терминдерінің тепе - тең ретінде де жұмсаған.
Мысалы: Мың бегі (мың ағасы көзик ... сора aғacы. ... ... ... ... ақа ... ... үлкен туысқан"
мағынасында қолданылса, әйелдердің жалқы есімдерімен тіркесіп келген
тұлғалары (Нунунған ақа, кәллйси ақа) ... ... аға, ... ... еке, әке, ақа, ана деген сөзінің, ... ... ... ... ... терминдерінің синонимі ретінде
қолданылатын варианты деп есептеуге келетін сияқты. Бұл ... ... ... ... ... Р. ... да қуаттайды.
(12.67).
Бек сөзі шежіреде ру басының ханнан басқа ұлыс ... ... ... шен иесінің атағы. Арабтың әмир (Эмир), манғолдың нойан
терминдерінің синонимі ретінде келеді. Бұл ... ... ... ... Бірі хан, бірі бек ... ... ... ханда бу
төрт бек ма лум турур. ... бек ... Әмір ... ... - ақ он бегі, йүз бегі, мың бегі, ... бегі ... ... ... ... ... Мың бегі ... Шежіреде бек
сөзінің термин ретінде емес, жалпы "ақсүйек бекзада" мағынасында да
қолданылуын көруге болады. ... ... ... бек ... қара ... екі йүз кіші онда хазр еді ... атағы XV-XVI ғасырларда хан беретін атақтардың бірі болса керек.
(11.493). Ал, Шоқанның айтуынша, кейіннен бұл атақты ... ... ... бар ... ... ... сөздің би варианты да кездеседі. Қадырғали би шежіресінде ханнан
кейінгі билеуші бек аталса, ру - ... ... би ... Қыдырғали Жалайырдың шежіресі тілінің негізі - қыпшақ
тобына жататын ... ... Ал ... ... ... оғыз ... алу себебін (тарихи синонимдер) тек түркі жазба дәстүрінен ғана
емес, ... ... ... лексикасының құранды болып келетін сипатынан
да іздеу керек сияқты. Өйткені ілгері, өзге, игі сияқты оғыз ... ... ... ... деген синоним ретінде қазақ тілінде күні
бүгінге дейін қолданылып отыр.
Қадырғали бидің шағатай тілінде ... ... ... ана ... бой ... ... оның лексикасы мен фразеологиясынан
тануға болатындығын диплом жұмысымыздың негізгі бөлімінде ... ... мен ... ... ... ... - ақ, жұмысымыздағы талдауларымыз Қадырғали би шежіресі тілінің
лексика - ... ... ... оны ... нормаларына
негізделген ескі қазақ жазба әдеби тілінің ... деп ... ... Бұл ... осы ... тілімен қазақтың ауыз әдебиеті
үлгілерінің, әсіресе ауызша тараған ақын - ... ... ... ... ... әдебиет тілінің арасындағы ұқсастық,
жалғастылық дәлелдей түседі, өйткені қай ... да ... ... ауыз екі ... тілі мен ... өмір ... сөз ... дүниелердің тіліне әсер етіп, ауыз түйіс жасап отыруы - табиғи
құбылыс. Қазақтың ұлттық ауызша және жазбаша тіліндегі бұл ... ... ... ... ... ... мен фраезологиясын
зерттеп отырған жазба ескерткіштің, яғни, Қадырғали бидің шежіресінің
тілі көрсетеді.
Демек, Қосымұлы Қадырғали бидің ... ... XVI ... ... ескі жазба әдеби тілінің прозадағы, оның ішінде
тарихи шежіре жанрындағы тұңғыш үлгісі.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. ... Г. ... ... ... А., 1959
2.Сүлейменов Б, Өсеров Н. ... - ... ... - ... 1974, 15 ... Ә. ... ... құтысы - "қазақ әдебиеті" 1981, қаңтар
4.Вельяминов. Зернов В.В. Исследование о касимовских царях и
царевичах. 2. СПТ, ... X. ... теле һэм ... ... 1959
б.Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинении. Т. I. А., 1961.
Т.Дела Тайного приказа т22, кн.2, СПБ, 1908
8.Жунисбаев К. ... ... // ... ... средней
Азии и Казахстана. А., 1965.
9.Хисалиева З.А. Язык ... ... - Ғали - ... ... Конд.
Диссерт. Уфа, 1980.
10.Бартальд В.В. Сочинении. М., 1963 т.5.
11.Материалы по истории казахских ханств в в XV-XVIII в.в. А.,
1969.
12.Сыздықова Р., М. ... Қ. ... және ... ... А., 1991.
13. Тоқтағұл Б.С. Түркі тілдеріндегі төрт түліктің жасына қатысты
атаулардың этнашытвистикалық сипаты. Диссертация, 2005.
14. Владимирцов Б.Я. ... ... ... А., ... ... ... энциклопедиясы. Т /. А., 1972
16. Усманов М.А. ... ... ... ... ... ... ... А. Очерк истории ... ... ... СССР А., ... ... әдебиет нұсқалары А. 1967
19. Боровков А.К. Лексика среднеазиатское тефсира. М. 1963.
20. Залеман К.Г. ... про ... - Ата. ... ... А.Н. ... ... С Қазақ әдеби тілінің тарихы. А. 1993.
22. Сыздықова P. Қазақ әдеби тілінің тарихы. А. ... ... Т. ... М. ... ... ... А. 1975.
24.1. Кеңесбаев Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А. 1986.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақтаз -Әжем ұрпақтарының шежіресі26 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет
Кузеевтің шежіретануға қосқан үлесі48 бет
Орта жүз шежіресі14 бет
Түркі шежіресінің қазақ тіл білімі тарихында алатын орны6 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Шежіре шерткен шер мен сыр300 бет
Шежіре – елтану мектебі15 бет
Шежіре. қазақ жүздері18 бет
Қазақ шежірелері – тарихи дерек ретінде81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь