Қазақ батырлары: Исатай, Махамбет

Қазақ халқы көшпелі салтта, ақсақал дәуірінде болды. Қара бұқараның билігі ру бастықтары – билердің қолында болды. Руды билеген билердің өз руынан айырықша тілегі болмады.
Қара шаруа мал бағуға лайық шарттар тіледі. Қоныс жайлы болса, ел бейбітшілік болса, малға, адамға түсетін салық аз болса, талас шыққанда әділ билік айтатын ақсақалдары болса – қара халықтың көңілі тыныш болды.
Ел билеген ақсақалдар да елдің тілеген тілеп, елдің жоқшысы болды. Ақсақал болу, би болудың өзі елдің сайлауынан болғандықтан, бұлар елден бөлініп кете алматын еді.
Сонымен қазақтың бұрынғы дәуірінде қара халықтың арасында бөлек таптар болмады.
Руларды біріктіру үшін «Ақсүйектен» қазақ халқы хан сайлайтын еді. Ханды ру басылары – билер сайлайтын еді.
Хандардың мақсаты - өздерін күшті қылу, халыққа айтқанын істету еді. Хандарға салтанатты болуға елден алым – салғырт керек болды; күшті болуға әскер керек болды; атақ үшін жауласу керек болды, тағы тағысын. Ханның табиғаты қара халықтың тілегіне қарсы болды.
Қазақтың ескі тұрмысында алғашқы кезде таптықты хандық туғызды. Хандар, төрелер, бұлардың нөкерлері, төлеңгіттері бір тап еді. Өңге халақ бір тап еді. Бірінші таптың тамағы, атақты болуы, күшті болуы секілді тіршілігінің бәрі екінші таппен байланысты болды. Сондықтан таптың мақсаты қара халықты қойдай қылып жусатып алып, қосақтап сауу еді, құрай, құрайлап суғарып, кішиттеп оттатып, соғым қылу еді.
Қара қазақта мұны жақсы білетін. Сондықтан қазақтың хандары күшті бола алмады. Қара қазақтың жоқшысы болған билер қара бұқараны хандарға ерттеп мінгіздірмеді. Бұлар хандарды жүгендеп ұстады.
Жүгенделуге хандықтың табиғаты қарсы. Хандар жүгенді үзуге түрлі тәсілдер құрды.
Ру ара дауларды бітірмей, барымта, жанжалды көбейтіп, руларды алжастырып, атыстырып, шабыстырып, өзіне жүгіндіретін болды.
Олжаға қызықтырып, қазақтың қанындағы ескі ауруын қоздырып, айналасындағы көршілерімен елді жау қылып қойып отырып, елді биледі
        
        ҚАЗАҚ БАТЫРЛАРЫ: ИСАТАЙ, МАХАМБЕТ
Қазақ халқы көшпелі салтта, ақсақал дәуірінде болды. Қара бұқараның билігі
ру бастықтары – билердің қолында ... Руды ... ... өз руынан
айырықша тілегі болмады.
Қара шаруа мал бағуға лайық шарттар тіледі. Қоныс жайлы ... ... ... ... адамға түсетін салық аз болса, талас шыққанда
әділ билік айтатын ақсақалдары болса – қара ... ... ... ... билеген ақсақалдар да елдің тілеген тілеп, елдің жоқшысы болды. ... би ... өзі ... ... болғандықтан, бұлар елден бөлініп
кете алматын еді.
Сонымен қазақтың бұрынғы дәуірінде қара халықтың арасында бөлек таптар
болмады.
Руларды біріктіру үшін «Ақсүйектен» қазақ халқы хан ... еді. ... ...... ... ... мақсаты - өздерін күшті қылу, халыққа айтқанын істету еді.
Хандарға салтанатты болуға елден алым – салғырт керек болды; ... ... ... ... атақ үшін жауласу керек болды, тағы тағысын. Ханның
табиғаты қара халықтың тілегіне ... ... ескі ... ... ... ... ... туғызды. Хандар,
төрелер, бұлардың нөкерлері, төлеңгіттері бір тап еді. Өңге халақ бір тап
еді. Бірінші таптың тамағы, атақты ... ... ... ... ... екінші таппен байланысты болды. Сондықтан таптың мақсаты қара халықты
қойдай қылып жусатып алып, қосақтап сауу еді, құрай, құрайлап ... ... ... қылу ... қазақта мұны жақсы білетін. Сондықтан қазақтың хандары күшті ... Қара ... ... ... ... қара бұқараны хандарға ерттеп
мінгіздірмеді. Бұлар хандарды жүгендеп ұстады.
Жүгенделуге хандықтың табиғаты қарсы. Хандар жүгенді үзуге түрлі ... ара ... ... ... ... ... ... алжастырып,
атыстырып, шабыстырып, өзіне жүгіндіретін болды. 
Олжаға қызықтырып, қазақтың қанындағы ескі ауруын қоздырып, айналасындағы
көршілерімен елді жау қылып ... ... елді ...... сатып, күшті көршіге сүйеніп, қара бұқараны қорқытып биледі. 
Осының бәрі қолынан ... ... елге ... ... айтқанын істеп
отыратын еді. Елді тәсіл мен ұстауға ... ... ... ... ... хандарды «хан талау» деп, ел талап алып, қуып ... еді ... еді ... ... Нұралы, Есім, Арыстан).
Біздің білуімізше, елді көршілермен жауластырып ұстаған Еңсегей болы Есім
хан, Салқам Жәңгір.
Бөтендерге бағынып, күштіге сүйеніп, елді ... ... ... ... хан, ... тұқымынан шыққан хандар, Абылайұлы Уали хан,
Әлмәмбет хан. Билердің дегеніне көніп елді ұстаған Әз ... хан. ... ... ... ... ел ... Абылай хан. 
Қалмақтан жеңіліп ақтабан шұбырындыға тап болған елдің бөтендермен
жауласуға күші көп келмейтін болды. Қалмаққа бағынған ... ... ... де, құлдықтан құтылғандардың өз арасында күшті бүліншілік пайда
болды. Ұлы хан ... қол ... ... соң, қалған елге ұлы хан
болғысы келген хандар көбейді. Әбілқайыр, Қайып, Сәмеке ұлы хан болғысы
келіп қатар шықты. Бұлардың қайсысы да бір ... елді ... ... ерте
алмады. 
Әбілқайырға елді қорқытып алып хан болудан басқа жол қалмады.
Елді қорқыту үшін Әбілқайыр орыс патшасына бағынбақшы ... ... ... билері екі айырылды. Бір бөлек билер басы арғын Жәнібек,
табын Бөгембай болып соңына ерген ... хан ... ... кетті.
Ел бөлініп қоныс аударған уақытта күшті рулардың аз руларға жәбірі
көбейеді. Қоныстың да жайлысы күштілерге тиеді.
Орта ... ... ... аз ғана ... ... ... теңдік аз
тисе керек, қоныстың жайлысы екі бастан тимейді. 
Кіші жүздің ішінде аз ... ... да, ... ... табын да
Жәнібектің арғыны секілді күйде еді. Бұларға Кіші жүзді билеу үшін, еліне
жайлы ... алып беру үшін Кіші ... ... сырт бір күш ... ... ... жәрдем беріп, Әбілқайыр айбарлы хан болса, бұларға іздегені
табылғандай болды. 
Сондықтан бұлар бастан – аяққа дейін Әбілқайырды, Әбілқайырдың тұқымын
сүйеп ... ... ... ... ... хан болды. Жәнібек пен Бөкембай Кіші
жүзді биледі. Арғын мен жетіру (табын) ... ... та ... ... ... сүйеп, күшті рулардан жарытып жәбір де көрмеді … Бірақ Кіші жүз
еркінен айырылды.
Әбілқайырдан бастап хан табы ... ... ... ... ... зор ... ... әскері елді ханға бағындыруға үлкен құрал болды. Ханға
қарсыларға «өбежек» болды. 
Сый – сыяпатқа ... ... пен ... ... басқа билердің көзін
қызықтырып, көңілін бөлді. Хан жақтаған билер көбейе бастады. Қара халықтың
тілеуін тілеуден гөрі ханның ... ... ... ... келді. 
Патша үкіметі жақындаған сайын, хан күшейген сайын қара халықтың күйі
нашарлана ... ... ... ел аралаған әскердің, төрелердің,
билердің жәбірі көбейді. Бұлардың көбі елдің қамын жемеді, ханның не өзінің
қамын жеді. 
Билерді хан ... ... соң, қара ... күйі ... ... ... хан жақтаған билерге көніп, қара бұқара да қарап тұрмады,
бұларға қарсылығын күшейтті. Таршылықтың түбі патша үкіметінде екеніне
түсініп, қара бұқара орысқа қарсы ... 1731 – інші ... 1870 – ... ... екі ... ... ... Бірі - әуелі хан, кейін патша үкіметі,
бұларды жақтаған төрелер, билер. Екіншісі – қара ... ... қара ... ... ... ... он ... әсірдің ортасына дейін созылса да,
шынында Әбілқайырдан бастап қазақтың ... ... ... ... болды. Сондықтан 1731 – інші жылдан бергі Кіші жүздің ханға болсын,
сұлтандарға ... ... ... ... ... патша үкіметіне
қарсы көтерлістер деп атау керек.
* * * 
Он ... он ... ... ... ... ең ... ... Исатайдікі, Кенесарынікі.
Үш қозғалыстың бас мақсаты – қазақты орыстың жәңгірлік құшағынан құтқару.
Сырым мен Исатай хандардың патша үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... жойып, сонан соң орыс үкіметінен құтыламыз
деген саясат жүргізді. 
Хандар мен патша үкіметін бірінен ... ... ... емес ... ... тез – ақ түсінді. Сондықтан ақырында хандарға да, орыс үкіметіне де
қатар қарсы ... он бес ... ... күресті. Сырымның уақытында орыс үкіметі
қазақ ішінде күшті емес еді. Саясатын ойдағыдай қылып ел ... ... еді. Бір ... хандарды сүйесе, екінші қолымен елді алдау үшін
сипайтын еді. Патша үкіметі ... ... ... ... Сырымның арғы
сырына түсінген соң – ақ, үкімет жалт ... ... ... ... ... үкіметінің сипағанына иланып қалды. Осы илануы елден айырылуға
себеп болды. Әуелгі уақытта Кіші жүз Сырымға тегіс – ақ еріп еді. ... ... ... барды десе болғандай болып барып, дұшпандарының
қолынан құрметсіз өлім тапты (удан өлді).
Исатай заманы патша үкіметінің қазақты әбден меңгеріп алуға жақындаған
заманы. Бөкейліктің елін ... алып та еді. Хан орыс ... ... ... ... елі ... Исатаға тегіс ерді. Исатай ханмен, Орынбордағы
үкіметпен бітім сөйлесе бастап еді, біріккен ел ... ... ... ... тез түсінді де, тез түзетті. Үкімет пен ханды бір депсанап,
екеуіне де қатар соғыс ашты. Ел ... тағы ... Қара ... ... аз
ғана жолдастарымен алақандай жерде қамауда қалғанда да, ел Исатайды ұстап
бермеді, Жайықтың берғы бетіне өткізіп ... ... ... ... ... оған ... ... қазақтың арын
алыңда деп жар шашқанда Исатайға қазақ малын да ... ... да ... ... ... салт атты, салбыр қамшы бір қашқынның қасына ауыр
әскер қол жинады. Әлімұлы бас болып, Кіші жүз ... ... ... екінші дәуірінде екпінді басталды. Патша үкіметі де
мұны сезді. Сарыарқаға әскер төкті. Бірақ Исатайдың қимылы аяқталмай
қалды. 
Он екінші әсетте Қиыл ... ... ... ... бұл ... қанат жаятындығы белгісіз еді.
Қасымұлы Кенесары қазақты орыстан құтқарам деде де, патша үкіметіне,
хандарға қарсы болды. Ел соңына ерді. Хан көтеріп, қара ... хан ... ... ... ... ... еді, көп ... соңынан ермеді,
қысылған жерде тастап кетті.
Кенесарының Кіші жүзге ешбір әсері болмады. Кенесары заманында Кіші жүз
хандардан әбден күдер үзіп болған еді. ... Кіші жүз ... ... деп, ... 1843 – інші жылы ...... ... Алтыбай биді өртеді, сол жылы Ойыл бойындағы шектіні шапты. Кіші
жүзбен жау болып, ақырында тұра ... ауып ... – інші жылы ... ... ... ... ... мынандай әмір
жазған: «Біздің адамдарымыздың сендерде қаны бар. Кінәлеріңді мойындарыңа
алыңдар, мені хан деп таныңдар, мендік болыңдар, менің сендерге жақын
болғым келеді.
Құдайдан қорықпай ... ... ... ... ... ... мойныңа алсаңдар, ішіңдегі жақсыларың маған келсін. Мен
сендерге қайырымды боламын, келмесеңдер, сендерді отыз жыл күтемін де,
сендерді отыз жыл аямай шабамын» ... мен Кіші ... ... ... ... ... – ақ көрініп
тұр.
Кенесарының Ойылдағы елді шапқанда орыс, қазақ аралас көп әскермен
Кенесарыға қарсы Баймағамбет төре шығады. Кенесары қашады. Баймағамбет
қуады. Бір жерге ... ... ... ... Баймағамбетпен
сөйлесемін» деп, әскерге жақын Наурызбай төре келеді. Баймағамбет қорқып
өзі шыға алмай, біреуді жібереді. Барған адамға Баймағамбетті ... ... ... ... қумасын деп, Наурызбай сәлем айтады. Байеке ашуланып,
атыңдар дейді. Мергендер атуға ыңғайланады. Дегенмен Наурызбайды қимай
кідірістейді. Көптің ішінде ... ... ... ... бар ... о да
оқталады. Махамбеттің атса оғы бос кетпейтінін білетін қасындағы жолдастары
қолынан ұстай алып, «а … батыр саған не ... ... ... ... ... ... ... «Тас бауыр төрені қазаққа болысып, орысқа қарсы болды
дегенге кісі нанар ма? Ел бұзар екені бетінен – ақ ... тұр ... ... ... енді атпаймын» дейді.
Махамбеттің осы сөзін біреу Баймағамбетке жеткізеді. Махамбеттің өліміне
осы сөзі ... ... – мыс деп ... ... ... ... ... түрлі таршылыққа қалуы, үкіметтің
(билеуші таптың) зорлық – зомбылығы қара бұқараны көрген күніне наразы
қылып, түрлі қимыл туғызады. Адастыратын ... ... ... ... ... ... жүргізе алса ғана осындай қимыл жемісті
бола алады.
Елдің қимылын жолға салып, ұйымдастырып отыратын көсем керек. Бұндай
уақытта ... ... ... елдің қимылы бытырап, шашылып, ұлы
мақсаттың орнына уақ пайда туып, ұлы қимыл аяқсыз қалады. Қимылдың ... ... баз ... жан – ... көптің тілегін орындау керек. Ұлы
қимылдардың уақытында көптің әлеумет сезімі өте ... ... Ел ... ізі ... ... Көсемнің басқан қадамы, жүрген бағыты көпке
жақпаса, халық теріс айналып кетеді. Кешегі мыңды ... ... ... ... ... ... да, Кенесары да ақырында көптен айырлып, жалғыз қалды. Тағдыр
Исатайды қаңғыртып қалудан сақтады. Патшалар заманында өлгенінше ... ... ...... ... біледі, көбірек жүрсе Исатайда қаңғырып қалар ма еді, қайтер еді? Бұл –
бимағұлым.
Бірақ тарихқа ... ... ... ... да, ... ... ... болған.
Исатайдың көпке шашқан ұраны Махамбет батырдың Баймағамбет ... ... ап – анық ... ... көріп еңсеген,
Жайықты көріп жемсеген,
Таудағы тарлан шұбар біз едік.
Исатайдың барында
Қара қазан, сары бала
Қамы үшін қылыш ... ... ... ... ... жеп ... үшін ... үшін жандастық,
Қиғаш үшін қырылдық,
Тептер үшін тебістік.
Аламанға жел бердік,
Аса жұртты меңгердік.
Қара қазақ баласын
Хан ұлына теңгердік
Өздеріңдей хандарды
Қабырғасын ... ... қара ... ... төгілтіп,
Әділ жаннан түңілтіп,
Ат көтіне өңгердік.
* * *
Өздеріңдей хандардың,
Қарны жуан билердің,
Атандай даусын ақыртып,
Лауазымын көкке шақыртып,
Басын ... деп ... бойы ен ... ... деп ... ... сол елге
Мал толтырсам деп едім.
Еңсесі биік ақ орда,
Еріксіз кірсем деп едім.
Керегесін қиратып,
Отын етсем деп едім.
Туырлығын кескілеп,
Тоқым етсем деп ... ... ... ... ... ... деп едім.
Әлдилеген баласын
Жетім етсем деп едім.
Хан сарқыты – сары бал,
Сұраусыз ішсем деп ... ... ... деп ... ... ... ... даусын қыңсылатып,
Аш күзендей белін бүгілтіп, 
Ат көтіне үңілтіп,
Артыма салсам деп едім.
Жайлы ... ... ... ... ... жою, ... ... қыру, қара қазақ баласына теңдік алып беру – міне, ... ... ... ... ... ... партияларының програмаларымен
салыстыруға да келеді. Жұрттың Исатайға еруінің себебі осы.
Халықтың аузындағы сөздерге қарағанда Исатайдың өз ... ... ... ... ... ... Жауласса қолдың алдында, қашса артында болды. Көптің
арызын айтамын деп айып тартты. Халықты аяп, қан төкпеймін деп, Орданы
қамағанда алданып қалды. Жайықтан ... ... өзі ... ... ... аман – есен ... болған соң ғана өтті. Жортуылға өзі жүрді.
Жолдастарын жауға тастамаймын деп барып өлді. 
Халық үшін Исатай үй ішін, ...... ... берді. Екі баласы,
бір қатыны соғыста өлді. Екі баласы, бір қатыны жаудың қолына түсіп,
айдауда шіріді. Ағайындары шабылды, ... ... ... мал – мүлкі,
бүтін қара орман дүниесі жаудың қолында қалды.
Жәңгір ... ... ... ... ... рет ... бітіремін деп, араға
түссе де Исатай болмады. «Халықтың тілегін орындамаған ханмен бітім
болмайды» ... ... ... тамырлары да, Оралдың одаманы Покатили де,
Орынбордың жандаралы Перовскийдің өзі де бірнеше рет шақырып, дегеніңді
істеймін деп, уәде ... де, ... ... ... ... ... жолымен
кетті.
Қанды көйлек жолдасты сары алтындай сақтаған Исатай еді. Жолдасы Махамбет
батырдың сөздерінен, ел ішіндегі әңгімелерден Исатайдың көпті бастауға
ылайық мінездері анық ...... ... Орынсыз мақтанның батыры емес, керек орынды батыр.
Махамбеттің байекеге айтқан сөзіндей қазақ ... еш ... ... ... емес. Махамбет – Исатайдың жолдасы, шәкірті.
Исатай – би. (Би) ішінде көп сөйлемейтін сабырлы адам. Керек орнында сөзге
шешен. ... ... ... ... ... намазын тастамайтын Исатай – тақуа адам. Заманындағы көптің көзінде
бұ да ... ... ... ... – сұмдықты Исатай білмейді. Ісінің бәрі әділдік
туралық.
Ханмен жауласып жүргенде Исатай Бөкейліктегі беріштің Жақсымбет деген
биінен ақыл ... ... ... қарсылығыңды қой, орысқа әлің келмейді,
босқа елді бүлдіресің, Жәңгір ханмен келістіріп, өз басыңа түрлі ... ... ... ... тас ... ... ашуланып көнбейді. Тілін
алмаған Исатайға кетерде «берішке тиме, ауылың ғой Жайыққа тиме, үйің ... ... ... ... ... деп, ... би өз руын ... сөз
айтады.
Жақсымбеттің ақылын Исатай алмады. Мынау өз руым, мынау бөтен ру деп
бөлмейді. Бөкейліктегі ... ... бәрі ... ... ... әскері, Қарауылқожаның әскері берішті көп талады. 
Исатай қашқаннан соң беріштің елі Жәңгір мен Қарауылқожаның кәріне ... ... ... ... ... би де ... сенімсіздікке
ұшырады. Балқының ауылы ақырында Жайықтың берғы бетіне өтіп кетті. 
Исатайдың ру айырмаған жолы дұрыс болды. Исатады қорғауға беріштің қолынан
келмеді. ... ... Кіші жүз ... ... Исатайды көтермелеп, Кіші
жүзге ақырында әлімұлы басшы болды. Әлімнің шекті (назар), шүрен, кете
деген рулары Исатайға ауыл болды. Үй болды. Соңғы ... ... ... үш мың ... көбі әлім еді. ... ... күні үкімет
әскерімен соғысқан жортуылдың көбі Көтібарұлы Есет секілді әлімнің
батырлары еді. Исатайдың сүйегі қойылған Шолақмолда ... мола да ... ... елге ... болған адам көпті ұйымдастыра білу керек.
Бөкейліктегі елдің тегісінен Исатайға ергені Исатайдың көпті құрастыра
білгендігіне ыспат.
Жаңғыз өзі ... ... ... ... ... біріктіргені, түрікпенді.
Қиуаны разылап, көңілін тауып, өзіне тілектес қылғаны, Қайыпалды, Науша
секілді бұрынғы қашқындарды ... ... ... ... ...... ұйымдастыруға шебер екенін көрсетеді. 
Исатайдың бабасы ақтабан шұбырынды замандарында ел ... ... ... батыр еді. Ағатайды жұрт әулие дейді. Ата – бабаның аруағын сыйлағыш
рушыл халыққа Исатайдың Ағатайдың тұқымы ... да әсер ... ... ... ... ... елдегі сөзді тексергенде, Исатай көпке басшы
болуға ылайық арнайы ... адам ... ... өз басы ... осы
күнге дейін ел арасында түрлі әңгіме көп. Әңгіменің көбі ертегі. Кіші
жүздің ішінде жиырма жылдың шамасында Исатайды білмейтін адам аз ...... ... ... отырып кердерінің, кетенің, байұлының
шалдарының көздеріне жас алғанын өз көзіммен талай көрдім. Махамбет
батырдың Исатайды жоқтап, Баймағамбет төреге ... сөзі ... ... ... ... ... ... жайылыулы. Қазақтың
арасында мынандай әңгімелер бар. Ағатайдың аруағы Исатайға ... ... ... ұйықтап жатқанда үш түрлі болып келеді екен: 1) Айдаһар жылан
болып келіп, беліне оралып жатады екен; 2) қара бура ... ... ... ... шөгіп жатады екен; 3) қабан болып күрілдеп келіп,
қойнына кіріп жатады екен.
Ағатай батыр ... ... ... ... ... ... ... жалыны жалп етіп көкке жетеді де
сөнеді, әруағы меннен артық болады да, өмірі меннен қысқа болады» деп.
Бұнысы Исатай екен деп жұрт ... – мыс. Осы ... ел ... ... бар.
Исатайдың қимылы он тоғызыншы әсірдегі ел әдебиетіне көп әсер берді. 
Исатайдың ісін дұрыстап ... сөз ... ... Қуан жырау. Алаша Сарбөпе
бидің Қуан жыраудың сөзіне тоқталып, ұстаудың орнына Исатайға көмектеспек
болғанын жоғарыда айтқанбыз. 
Екінші Исатай туралы көп сөйлеген – Исатайдың ... ... ... сөзі өте көп ... Торғай, Бөкейлік, Маңғыстау елдерінің арасында Махамбеттің сөздерін
айтатын жыршылар күні кешеге дейін көп ... ... ... көп ... ... бірі – кете ... шешен. Шернияз
Исатайдың замандасы.
Шернияз шешеннің Исатай туралы айтқан сөздерінің аз да ... ... ... ... ... Талдықорған еліндегі Омарбек
деген ақыннан жазып алған сөзінен алынды):
Ар жақтағы Арынғазы ... елің бар ма ... ... ... ... ... тұр ел басына бұл күн деген.
Кешегі Исатайдай асыл ... ... ... тіл ... қара ... быт – шыт ... емессің, төбетсің, дым білмеген.
Орыс орман қол салып ортамызға
Заманға ұшырадық бұл күн ... ... ... ... де қалмақ жақсы шүлдірлеген.
* * * 
Па, шіркін Исатайдай сабаз тумас,
Қас ... ... да адам ... ... жұрт ... ... жоқ
Хан емес, қас қатынсың мұндар қу бас.
* * * 
Сағынам ... ... ... ... ел бағына ондай жайлы.
Қарадан халқы сүйіп ханым деген
Жігіт ед төрт тұрманы түгел сайлы.
Кешегі Исатайдың арқасында
Ие едім ен дәулетке ... ... еді ... ... еді бәйтерекке мойнын созған.
Аққайың ақтылы қой өрісті алып,
Тырнадай біткен жалқы тарлан боздан.
Шеріңнің ... ... ... ... ... ... ... тумас ел бағына Исатайдай,
Мінезі толқушы еді толған ... боз, ... ала ... біткен
Бай еді, құтым еді, о дариға – ай.
Бір жылы біткен бие қысырады
Сонда да құлындады сегіз жүз тай.
* * ... оған ... ... салушы еді тоқсан бура.
Тай құлындап, тайлағы қайып тұрған,
Шаңырақ ед қыдырлы жұртқа пана.
Жарлы ... ... ... боп қара бауыр қосқан қора.
* * *
Ортақ ед оның қойы ағайынға,
Үлесіп жеп жатушы ед маңайы да.
Ағайын ішіп жатқан, ... ... ед ... ... маңдайына.
Мен емес жұрт мақтаған Исатайдың
Қайырын қайыр демей қалайын ба?
* * * 
Масаты ... есік ... ... ішік ... ... ... ... кертпе қатық ішерсің деп,
Беруші ед қырық бұзаулы және сиырын.
* * *
Бәрі де Исатайдың байлығы еді,
Зерленген қара шақшам ... ... ел ... ел серкесі
Бір мен емес, алашқа жайылым еді.
Елге алғау, маған да ... ер ... ... ... ... ... ... бір күні Шерниязға:
«Исатай өлген болмай, ұсталып кетіп, қайтып келген болса, қане не айтар
едің» дегенде, Шерния ... ... ... құшақтар едім депті:
Бармысың жауға түскен, алтыным – ай,
Самалым, саз қонысым, салқыным – ай.
Кәуірдің қоржынына түсіп едің,
Шықтың ба, аман – ... ...... ... ... ... қылышым – ай,
Құрып ең алты алаштың тынысын – ай.
Жатпапты асыл пышақ қап түбінде
Шықтың ба, қабын жарып ырысым – ай.
Кеткен соң ит ... ... ... құдай менен әруаққа.
Қазақтың күйі кетті орыс алып,
Төбеге доңыз шығып, ер аулақта.
Беріш Мұрат ақын да ... ... көп ... ... ... ... ... шығарған сөздерінің бір бөлегін осы
кітапта басып отырмыз. Он тоғызыншы әсірдегі, Орал, Бөкейліктен шыққан
ақындардың көбі – ақ ... сөз ... ажар ету ... ... аласын бермей, қарасын беріп»
заманындағы айтқыштардың көбін Жәңгір хан қасына жинағын. ... ... ... ... ... алмайтын болған.
Байтоқ, Жанұзақ секілді жыршылар Жәңгірді қанша ұлығылса да ... ... ... сөз айта ... ... тыйдың қазақтың» деп, бұлар Исатай
туралы тек жанай өткен.
Ел арасындағы ... бәрі де ... ... ісін ... ... ... ... Исатайды жамандаған халық арасында сөз жоқ.
Заманындағы қас болған Жәңгір мен Баймағамбет те қазақ арасында Исатайды
жамандап сөйледі деп ... ... ... тек ... ... екен.
Исатайдың аты бұкіл қазаққа мәлім. Сырдария, Семей, Жетісу қазақтарының
арасында да Исатай туралы әңгіме бар. Семей, Жетісу қазақтарының арасындағы
сөздер ертегіге ұқсас. ... ... хан ... ... Оның ... ... ... екен. Баймағамбет қазақты орысқа берем деген екен. ... ... деп, ... ... – мыс. ... жауласыпты. Баймағамбет
пен Исатайдың елі арғын, найман болып шығады. 
Исатайдың көтерлісі қазаққа қандай пайда, зиян ... ... ... ой ... ... ... туады. 
Исатай көтерлісі қазаққа өзінің ел екенін білдірді, жұрттың ұлт сезімін
қозғады, қазақтың бірігуіне себеп болды. Бірақ ... ... ... ... үкімет әскерінің айбарына шыдай алмай бытырауы, үкіметтің
елге ... ... ... ... ... ... соң көп қазақтың
арасында орыс үкіметін күшпен жеңе алмаймыз, қазақтың әлі келмейді деген
пікір туды.
Исатайдан соң үкіметтің жүргізген саясаты да осы ... ... ... ... ... орыстан күшпен құтыламыз деген ойдың орнына, қашып құтылу керек
деген жаңа пікір шықты.
Осы пікірімен барабар «тағдырға көніп», ... ... ... ... ... ... пікір де күшейе бастады. 1869 – 1870 жылдағы ауада осы екі
пікірді ел іске асыруға айналды. Құтсыз ... ... ауу ... ... табу ... деген пікір, әсіресе, ауадан соң күшейді.
«Асанқайғыны көксеу» деген дәуір елдің көңілін ... ел ... ... ... ... Ел әдебиетінде осы қимыл жақсы сүгіреттелген. 
Исатайдың көтерлісі қазақтың көзін ашып, патша үкіметін танытты, ... ... ... ... ... ... ... екендігін
анық көрсетті.
Сырымның уақытында хан – төрелерге, хандарға бір бөлек қазақ еріп еді.
Исатайдан кейін еркіменен хан, ... ... ел ... ... ел өшігіп кетті.
Шекті Көтібарұлы Есет, Нұрмұхамбетұлы Жанғожа, таз Өтен, Нарынбай,
Төремұрат секілді хандармен, патша үкіметімен арпалысқан батырлар – ізін
басып үлгі ... ... ... ... – 1870 – інші ... ауада да ел, бір жағынан, үкіметпен жауласты да,
екінші жағынан, төрелерді талады. Қара қазақтан шыққан патшашылдар кек ... ... ... ... ... ... үкіметі де төрелерден перде жасаудың енді керегі жоқтығына түсіне
қалды. Бұрынғы бағып – қаққан төрелеріне қырғидай тиді. 
Көптің ... алу үшін ...... ... жала ... ... Ханның мирасқоры өзі болғандығын анық білдіру үшін хан, сұлтан деген
атақты жойды, ақсүйек табын жойып, ... қара ... тең ... ... ... ... сорып, итке лақтырған сүйектей қылып, лақтырып
тастағанда ғана төрелердің патшашылдары залым ... ... ... бір ... ... ... соңы – 69 – 70 – інші ... ауа. Бір өшіп, бір сөніп,
Исатайдың жаққан оты қырық жылдай ... ... ... ... ... ... қырық жылдың ішінде заман өзгерген еді. Патша үкіметі өте
күшейген еді, қазақ әлсіреп, езілген еді. Езілгеннің белгісі ауада ел ала
ауыз болды. Бір ... ... ... ... ... де ... ... Кіші жүзге бас боларлық бір адам шыға алмады. ... ... ... ... ... Дәуіт, шекті Есет, адай Иса секілді
көтерліске бас болған адамдар өз ... ... ... ... ... ... ... де қолынан келмеді. Полферов деген орыстың сынында 1869 –
1870 – інші жылы ауа «бұғауларына үйренген құлдардың көтерлісі еді».
Патша үкіметіне Исатайдың ... көп ... ... ... арқылы қазақты ұстап тұра алмайтындығына көзі жетті. Хан,
сұлтандардың қазақ арасында ... ... ... ... ... ... түсінді. Хан сұлтандарды итеріп тастап, жылдамырақ
бұлардың орнын өзі басуға қам қыла ... – інші жылы Кіші жүз ... ... ... бірінші толық заң шықты.
Хан мен сұлтандардың қолында жарытып билік қалмады. Биліктің бәрі Орынбор
ғұбырнаторы мен ... ... ... Бөкейліктегі хан, Орал,
Торғайдағы сұлтан – прабитілдер ғұбырнатырдың шенеунигіне айналды. Бұлардың
жанындағы қорғауға қойылған әскердің саны бес жүз салдатқа ... ... ... ... ... ... ... о заманғы әлеуметшілігінің бір түрі ру еді, рулықтан туған
батырлар, билер еді. Үкімет руды жоюға, батырларды, билерді жоюға қам
қылды.
Ру ... ... үшін ... руға бөлмеді, әуелі бөлімге (шаске),
сардарлыққа (дистанцияға), местілікке бөлді, кейінрек үйезге, округке,
болысқа бөлді.
Көтерліске ұйытқы бола берген шекті, адай секілді бір талай ірі ... ... ... ... ... орын беріп, қазақтың ішінен өзіне сенімді адамдар шығара
бастады. Ауа секілді қысылшаң заманда бұндай адамдардың үкіметке зор
пайдасы тиді.
Сардар, местий болыс, ыстаршинаны ел ... ...... ... ... ... ... Қазақтың билікке өш сезімін қоздырып,
елдің ішін қым – қиғаш талас қылды. Әр ... әр ... әкім болу ... ... ... ... ... ұлт сезімі, бірлік сезімі
бірден – бірге кеміп, бара – бара далада қалды. Бұрынғы билердің орнына
атқамінерлер мінді, бұрынғы батырлардың орнына ...... ... ... езу үшін ... қазақтың шаруасын күйзелтіп, өнемейін құртуға
ойланды. Қазақтың жерін тартып ала бастады. 
Қазақтың арасына жемқор саудагерлерді айдады. Жұт көбейді. Ел жарлы бола
бастады. Екеномике ... ... ... ... құл бола ... ... бойындағы қазақтың көтерлісіне өнемейін сүйеу болып, жан беріп
отыратын Сыр мен ... ... ... ... ... – ыншы жылы ... ... Сыр мен Қиуаны жаулап алуға аттанды.
Қазақтың қақ ортасына, Жемнің басы мен Шошқакөл деген жерге екі қорған
салды. Ақыраптың 21 – інші күні ... ... көп ... ... 25 –
інші күні қыстың қаттылығынан өліп – талып Шошқакөлге азар жетті. Суықтан,
аштан үш – төрт мыңдай кісіні қырып, есепсіз ... ... 1840 – ... ... ... ... қайтарында Баймағамбет төре мен Бижанов
деген Орал орысын бас қылып көп ... ... Жем ... ... ... Сағыздағы қазақтарды шаптырып алды. Сыр мен Қиуаны ала
алмаса да, қазақты бекем жүгендеуге үкімет бел байлады. Ел ... ... ... ... ... 1830 – ынші жылы ... салған қорғанды
қайта күшейтті. 1845 – інші жылы Ырғыз бен Торғайға екі ... ... ... ншы жылы Арал ... ... ... ... қорған салды. 1848 – інші
жылы Қарабұлақ дегенжерге қорған салды. 
Биленттеп ... ... ... ... ел ішіне бірнеше рет әскерлі
кемисилер жіберілді.
Саудагерлердің, көршілес орыстардың не болмаса сұлтандардың шағымы бойынша,
үкіметке қылмысты саналған қазақтарды ... үшін де ел ... ... ... ... ... ... соңғы он жылдың ішінде Жайық пен Сырдың арасын
орыстың әскері шар қылды.
Ел ішіне орнаған, ел қыдырған үкімет әскері қазақтың арасындағы ... ... ... ... себеп болды. Әскерден сескеніп, оза көшіп,
кең жайыла алмай, жайлы қыстаулықты емін – еркін қоныстай ... жазы ... ... ... қазақтың малы жұтқа шалынғыш болды.
Исатай беріш руынан, беріштің ... ... ... Исатайдың ата тегінің
тізілісі мынау :
ЖАЙЫҚ
ТЫНЫС НАУРЫЗ БАҚАЙ ... ... ... ... ... ... ИСАТАЙ
(Тұқымы Оралда) (Тұқымы Бөкейлікте)
Елдің сөзіне қарағанда Исатайдың тегі – шынжырлы батыр. Бесінші буындағы
бабасы – беріш деген рудың ұранына шыққан ағатай. ... ... ... ... ... тоғыз жасында 1838 – інші ит жылы әсеттің он екінші кіні
соғыста ... ... ... ... Қиыл ... ... ... БАТЫР
Заманында Кіші жүздегі батырлардың бәрі де Исатайға жолдас болған. Бас -
басына бұларды тексеруге мағлұматымыз жетпейді.
Тек – азды ... ... бар ... бас ... туралы ғана
айтпақшымыз. Алдымен Махамбет туралы.
Өтемісұлы Махамбет батыр – ... - ... ... ... жүрген, жаумен
жауласып, даумен дауласып, өлімге басын қиған Исатайдың қанды көйлек
жолдасы.
Махамбет беріш руынан, Жайық арасынан. Махамбеттің атасы - Өтеміс,
Өтемістің атасы – ... Мәлі ... кісі ... ... түскен тұтқын екен.
Жайық беріш Тумаш деген адамның балалары еншілес қылып алған. Өзін - өзі
қызылбастың Нәдірші деген патшасының тұқымымын дейді ... ... ... ... ... үйезінде Тайсойған деген жерде бір бөлек ел. Құлмәлінің
тұқымында би де, батыр да, ... де, ... де ... деп ... ... ... заманында қазақтың қабырғалы биінің бірі болған.
Махамбеттің Бекмағамбет деген ағасы Жәңгір ханның орда биінің бірі болған,
ханды жақтап, Исатай мен Махамбетке қарсы ... ... жас ... ... ... ... ... ханға қарсы
бола бастағанда – ақ Исатайға еріп кеткен.
Махамбеттің өзі әрі батыр, әріжырау, әрі домбырашы ... өте ... ... Әдіс, шеберлікке кем болса керек. Бағыт алған жағынан тайынбайтын
қасарыспа ер екен.
Исатай жұртты ... ... ... ... ... ... адам ... көпті қыздырып, көңілін аударып ертетін адамның түрі болған. 
Исатай ақсақалдармен, бас ... ... ... ... ... ... ауылдарға қыдырып жүріп өлең айтып, домбыра тартып,
жұртты қыздыратын еді дейді – мыс. ... ... ... ... ... ... демей ойына келгенін айтып салатын батыл болған. Жауласқан мезгілде
өте батыр, айлакер болған. 1838 – інші жылы қауыстың 23- інші ... ... ... ... ... отыз ... ... отряды
қамайды24. Махамбет жолдасымен мылтық атып, садақ атып, найза жұмсап
отрядты қайырып, Исатайды екі жолдасыменен шығарып жібереді. Исатай
құтылған соң Махамбет жолдастарымен орыстан ... ... ... ... Махамбетті ұстауға таянады. 
Сонда Махамбет астындағы бұлық көпшікті жарып жіберіп, ішіндегі мамығын
жықындап қалған қуғыншылардың көзіне шашып жіберіп, ... ... ... ... ... ... ... құрастырып, бүтін елді
соңынан жүргізетін мінез емес, Махамбет жақсы үндеуіш (әгитетір), жақсы
бастықтың қолында өте ыңғайлы қолбасы. Ананы – мынаны істеп ... ... ... ... ... ... елдің аузындағы әңгімені
тыңдағанда көрініп тұр.
Исатай өлгеннен соң – ақ, Махамбет көпті ерте ... ... ... ... ... ... ... өлімі себеп болды. Көптің тауы
қайтты. «Жорықтың алды оңбаған, арты оңбас» деген пікір ... ... ... де, ... ... Наурызбайдың мінезі де тексере
келгенде бір – біріне ұқсас келеді. ... де ... бар да, ... ертетін
тәсіл аз.
Рушыл, ата – текті сыйлаған қазаққа Махамбеттің Құлмәлінің немересі
болғандығы да, әсер берсе ... ... ... ... ... сөзі көп болған. Көбі
жойылған. Ел арасында сақталған сөздерінің бар қатарын осы ... ... ... ... ел ішіне көп жайылғаны – Баймағамбет сұлтанға
айтылғаны.
Әлімұлы, байұлы, жетірудың арасында осы өлең көп жайылулы. Біздің қолымызда
ел ішінде жайылған осы ... ... ... бар. Айтушылардың көбі бірақ
Махамбеттің түрлі сөзін қосып шатастырып ... ... ... ... ... өте көп, ... жерлерінде сөздің негіздерін өзгертіп
жіберген.
Біздің бастырып отырғанымыздың негізіне Мұрат ақыннан естіп едім деп,
Шөрекұлы Ығылман ақынның жазып бергені алынды. Қолымыздағы нұсқаларды
салыстырып ... ... ... ... орны ... ... ... осы сөзге құлағы қанық Махамбеттің еліндегі ақсақал,
қарасақалдары біздің келтіріп отырған өлеңімізді дұрыс дейді.
Ісін аяқтаймын деп Исатайдан кейін ... ... әуре ... ... ... ... алмайды. Исатайдың жолдастары, оның ішіндегі Махамбет
секілді бастықтарын ұста деген үкіметтің ... ... ... ел ... жүре ... ... Махамбет ақыры ұсталуына көзі
жеткен соң, байұлының адамдары басы Үбі, ... ... ... ... ... ... алып барады. Баймағамбеттен үкіметке ұстап
бермейтін қылып, ел ішіне жүре беруіне рұқсат алып береді. Билердің ... соң, ... ... ... ... ... ... үйге қару
- жарағын тастамай кіреді. Баймағамбет батырдан «бір – екі ауыз өлең
айтыңыз» деп өтініш қылады. ... ... ... ... деп ... ... ... қайта – қайта өтініш қылады. Сонда Махамбет Исатайды
жоқтап, Байекені боқтап, белгілі өлеңін айтады. Байекенің ... ... ... ... ... қызған екен, «Бұлай айтпаса Махамбет батыр
бола ма, батырдың сөзін көтермесем мен хан болам ба?» деп Байеке оларды
тоқтатыпты – мыс.
«Ұйалғаннан кірерге жер таба ... ... ... ... ... ... ... деп еріп барушылар талай айтқан екен – мыс.
«Сөзімді жаратпай, бірдеңе істейін десе, со жерде Байекені қасындағы
жолдастарымен жарып тастайын деп отыр ... деп ... ... ... ... бұлай қылмайды деп ешкім ойламаған, Байеке де бұны сезсе ... ... соң ... ... ағайындарының арасында жүреді.
Үкіметке, хандарға қарсы елді азғыруын қоймаса керек.
Бір күні үйіне бір ... ... досы ... келеді.
Қонақ болып отырып Ықылас Махамбетті өз қылышымен басын кесіп ... ру ... ... бөлімінен, тұқымдары осы күнгі Орал үйезінде Бөрлі
болысында. Ықыласты азғырып өлтіруге жұмсаған Баймағамбет деп айтады – ... ... ... ... ... Ықыласқа айтыпты – мыс:
«Өлтір деп жіберген жоқ едім, тірілей ұстап әкел деп ... ... алып ... ... екі жасында 1845 – інші жылан жылы өлді. ... ... ... ... ... ... жағындағы Қараой деген жерде. Бір
жылдан соң Ықыластың көмген жерінен ағайындары Махамбеттің басын ұрлап
әкеліп, денесімен бірге көмген.
ИСАТАЙ КІМ?
Исатай – ... ... руы ... ... ... жайық, жайықтың
ішінде ағатай.
Исатайдың әкесі Тайман, Тайманның әкесі Бекәлі, Бекәлінің әкесі Боқай,
Боқайдың ... ... ... 1789 ... ит жылы ... 1838 – інші ... (үйілдің) 12 – ншы күні Темір үйезінде Қиыл ... ... ... ... – ыншы жылдардан бастап Исатай Бөкейліктің Жәңгірдеген ханына қарсы
болды. ... елді ... ... ... Ханға патса үкіметі болысты,
Исатайға қарсы көп әскер жіберді. Исатай жеңілді. 1837 ... жылы ... ... ... өтті Әлім ... рудың ішіне келіп, қазақты үкіметке
қарсы көтерді. Бүтін Кіші жүз соңына ерді. Қиуа мен түрікпен жәрдемдес
болды. 1838 – інші жылы ... ... ... ... ... ашып, өзі
Оралға келеді. Аз ғана әскері мен жортуылға ... ... ... әскеріне кезігіп қалып, соғысып өлді.
Исатайдың соңына Бөкейлікте де, бергі ... де ... бәрі ... ...... ... жою, билікті қара қазақтың өзіне
беру, бұзық билерді жоғалтып, әділдік түзеу, орыстың законын тастап, елге
қазақтың әдетінше билік жүргізу, қазаққа жақсы ... алып ... ... ... ... ... жерлерін қайтарып беру.
Кіші жүздің үкіметке жасаған тәртіпті қозғалысының соңы – Исатай қозғалысы.
Бұнан кейінгі қозғалыстар ылғи ... ... ... ... ... де, қара қазаққа да көп әсер берді.
Исатайдан соң патса үкіметі ... ... ... кірісті. Түркістанды
жаулап алуға бел байлады.
Қара қазақ ханнан күдер үзді. Өзінің күшіне сенімі кетті. Елдің ... ... ... ...... көбі – ақ ... болды. Исатайдың бас
жолдастары мыналар: беріштен Махамбет батыр, байбақтыдан Жүніс, алашадан
Ырсалы, ысықтан Қалдыбай мен Қабыланбай, әлімнен Есет батыр, танадан ... ... ... тағы ... ... ... басқан соң үкімет елге қатты тиді. Исатайшыларды
Бөкейлікте Жәңгір хан тергеді. Көп адам жазаланды, ...... ... ... ... ... ... «Исатай - Махамбет» деген кітепшемде
берілген.
БАЙМАҒАМБЕТ КІМ?
Баймағамбет төре – Кіші жүзде болған Айшуақ ханның баласы, орыс үкіметіне
бағынған белгілі Абылқайыр ханның ... 1830 ... жылы ... ... ... Орынбор қазақтарының күнбатыс бөліміне (осы күнгі Орал,
Маңғыстау) сұлтан пырауитил болды. Қара қазақ Баймағамбетті хан деп
сөйлейді.
Патса үкіметінің ... ... ... ... құрал болды. Патса
үкіметіне қазақты жуасытып, езіп беруге көп себеп болды.
Баймағамбет заманында қазақты қорқытып, елді тыныштануға үкімет ... ... күш ... – інші жылы ... ... жағаларын тексеруге, қорған салуға орын
табуға қазақ ішінеКарелин бас ... бес ... ... шықты.
1834 – ншы жылы Карелин мен Мансуров екінші рет шығып, ... ... ... ... ... ... жерге қорған салды. Қорғанға көп
әскер қойылды. Атырауға жағалай пекеттер ... ... ... ... ншы жылы Маңғыстаудың Түпқарағанына көшірілді. Осы күнгі Кетік (Порт
Александр) сол.
1836 – ншы жылы жаз күні ... ... төрт ... ... ... – ншы жылдың күзінде, қысында Маңғыстаудағы адайды көп әскермен барып
Мансуров шапты.
1837 – нші жылы ... ... үш рет ... ... ... ... Қобданың
бойын, Жемнің басын, Мұғалжар, Ырғыз алаптарын аралап, Борсыққа дейін
барып, елді тыншытып ... ... ... Қобда, Елек бойын тыншытып
қайтты. Үшінші әтірет Тайсойған, Қаракүл, Қарабау деген жерлерге ... ... ... – інші жылы ... мен ... қозғалысын басуға қазақ арасына үш
бөлек күшті әскер шықты. Бұлар Исатайды өлтіріп қозғалысты ... ...... 1840 – ыншы жылы ... ... – ғұбернаторы Перовский,
Қиуаға аттанды. Жемге, Шошқакөлге қорғандар салынды. Азық, көлік басшы
қазақтан алынды.
1840 – ыншы жылы Оралдың қазақ – орыстары ... ... ... ... ... Темір, Жем, Сағыз бойындағы елді аралады. Перовскийдің
әскеріне азық, көлік, адам бермеген қазақтарды шапты. Үстіртке қарай өрлеп,
Самға дейін ... ... ... ... ... ... деген қалаға
қайтты.
1843 – інші жылы жазды күні Баймағамбет Ойыл бойына ... ... ... ... ... Сол жылы ... ... көп әскерімен бірге
Кенесарыны қуып, Баймағамбет Мұғалжар тауына дейін барды. 
Осы жоғарғы айтылған жортуылдардың бәрін де Баймағамбеттің өзі ... ... ... ... ... ... болды.
Баймағамбеттің әсіресе көп еңбек сіңірген жері 1838 – інші жылғы Исатайдың
қозғалысы мен 1840 – ыншы жылғы Перовскийдің аттанысы.
Баймағамбеттің заманында ... адай ... ауып ... ... ... үкіметі мен адай көп жанжалдасты. Ақырында бағынды. 
1847 – ншы жылдың басында ... ... ... барды. Патса көп
құрмет көрсетті, жанарал шенін берді. Жазға ... ... ... ... ... түсті. Жанарал – ғұбырнаторда қонақта болды. Баймағамбеттің
ауылы Електің сағасында, судың күншығыс бетінде. Қамалдың (марттың) 28 –
інші күні Елек ... ... ... ... ... ... екенін
айтып, өтудің қауіптігін білдіріп, жиылған жұрт сұлтанды тоқтатпақшы
болады. Сонда ... ... ... несі бар, ... суда несі ... ... - әмір ... мінген сегіз адамнан жалғыз ғана Тауке ұлы Әлен аман қалады, өңгесі
суға кетеді. ... бір ... ... ... ... ... аман ... себеп болыпты – мыс.
Әлен – Баймағамбеттің немере інісі, Баймағамбеттің ... ... ... ... Баймағамбет 57 жасында өлді.
(Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное).- Алматы: Ана тілі, 1998.-384 бет)

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Ақтабан шұбырынды40 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
Қазанғап күйші11 бет
Ұлт-азаттық жылдарындағы батырлар туралы жырлар70 бет
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру моделі15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь