Халықаралық қаржылық есеп стандарт негізінде субьектінің есеп саясатының ашылуын, қазақстандық есептен ХҚЕС-қа көшу ерекшеліктерін, талдауын жан - жақты ашу


КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ, ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
1.1 Есеп саясатының мәні мен мақсаты және ұйымдастырылуы ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Ұйымның есеп саясатын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.3 ХҚЕС.на сәйкес есеп саясатының ұйымдық және техникалық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2. ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЕСЕПТЕН ХҚЕС.ҚА КӨШУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ТАЛДАУЫ
2.1 ХҚЕС негізінде субьектінің есеп саясатының ашылуы АҚ «ТАТЭК» мысалында ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2.2 АҚ «ТАТЭК» мысалында қаржылық қорытынды есебінің талдауы ... ... ... ..39
2.3 Халықаралық стандарттар негізінде қаржылық қорытынды есеп берудің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46
3. ХҚЕС.ҚА СӘЙКЕС ЕСЕП САЯСАТЫНЫҢ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Халықаралық қаржылық есеп стандартына көшу кезіндегі есеп саясатының өзгеріске түсу жағдайлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
3.2 Халықаралық қаржылық есеп стандартына сәйкес есеп саясатының жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69
Халықаралық қаржылық есеп стандартына көшуіне байланысты қазақстандық кәсіпорындарға ең бастысы есеп саясатын қайта қарастыруы және халықаралық стандарттардың талаптарына сай келтірілуі қажет.
2006 жылдың 1- қаңтарынан бастап Қазақстан Республикасының кәсіпорындары қаржылық қортындыларын ХҚЕС- ке сай келтіре тапсырулары керек. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп туралы» заңының талаптары осындай. Көпшілік кәсіпорындарға осыған ұқсас талаптар 2005 жылы 90- нан астам мемлекеттерде қолданылған. Бір жағынан, бұл кәсіпорынның есеп жүйесі мен саясатын өзгертумен байланысты үлкен мәселе, екінші жағынан- бұл инвесторлармен, кредиторлармен жаңа дәрежеде қарым- қатынас құрудың мүмкіндігі.
Кәсіпорынды қаржылық басқаруда бұл уақыттық шектеулілігінде ғана емес, сонымен қатар ХҚЕС бойынша есеп беру санағы бойынша үшінші, ал кейбір кәсіпорындарға есеп берудің төртінші жүйесі болып келуінде артықшыланады. Салықтық, бухгалтерлік және басқару есебінен басқа.
Қосымша мәселелер халықаралық қаржылық есеп стандарттарының өзара өзгерісінен туындайды. 2004 жылы ХҚЕС комитеті нарықты бағамдар мен активтерді және міндеттемелерді көбірек қолдануға, сонымен қатар US GAPP пен стандарт есебінің германизациялануына бағытталған өзгерістер тізбегін даярлау нәтижесінде кәсіпорынның жасаған шаруашылық келісімдері, материалдық емес активтер және де сонымен қатар бірігу мен өтеу бойынша келісімдеріне сәйкес ХҚЕС бойынша жасалған есеп саясатын қайта қарастыруы керек [1].
IAS 8 «Есеп саясаты, есеп бағамының өзгерісі мен онда кеткен қателер» есеп саясатын таңдау критерийлері мен өзгерістерін және де есеп беру мәліметтеріне есеп бағамы мен онда кеткен қателердің тигізетін әсері туралы ақпаратты ашуға байланысты міндеттемелерді анықтайды.
Есеп саясатына қатысты ақпаратты ашып көрсету міндеті IAS 1 «Қаржылық есеп беруді ұсыну» стандартында анықталған. IAS 8 қолданылу аясы келесі сұрақтарды қарастырады:
- есеп саясатын таңдау мен оның өзгерісі;
- есеп бағамының өзгерісі;
- алдыңғы мерзімдегі қорытынды есеп беру кезінде кеткен қателерді түзету.
Осыған байланысты дипломдық жұмыста «ТАТЭК» АҚ- ын мысал ретінде ала отырып, шаруашылық субъектісінің есеп саясатын даярлау қағидалары қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі- оның ХҚЕС талаптарына сай жаңа есеп саясатын жасау болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – халықаралық қаржылық есеп стандарт негізінде субьектінің есеп саясатының ашылуын, қазақстандық есептен ХҚЕС-қа көшу ерекшеліктерін, талдауын жан - жақты ашу.
Халқына Жолдауы. Қазақстан Халқының әл-ауқатын арттыру- мемлекеттік саясаттың басты мақсаты.-Астана, 2008ж.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің "Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы" 28.02.2007ж.№234-111ҚР Заңы.-Алматы,2008ж.
3. Қазақстан Республикасы Президентінің «Қазақстан Республикасындағы аудиторлық қызмет туралы» Жарлығы.- Алматы,2006ж.
4. Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Бухгалтерлік есеп әдістемесі және аудит Департаменті. Бухгалтерлік есептің стандарттары және әдістемелік ұсынымдары. - Алматы: Кәусар бұлақ, 2006ж.
5. Бухгалтерлік есеп стандарттары. Қазақстан Республикасының Ұлттық комиссиясы. Алматы, 1996-2005жж.-Алматы: Кәусар бұлақ, 2006ж.
6. Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А., Жантаева А.Ә. Қаржылық есеп.- Алматы: Экономика, 2005ж.
7. Радостовец В.И., Радостовец В.В., Шмид О.И.Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп.- Алматы:Центраудит-Қазақстан,2003ж.
8. КеулімжаевҚ.К., ТөлегеновЭ.Т., Құдайбергенов М.Б. Субъектінің қаржы-шаруашылық қызметі бухгалтерлік есеп шоттарының корреспонденциясы. - Алматы: Экономика, 2006ж.
9. БаймұхановС.Б. Бухгалтерлік есеп.- Алматы: ИздатМаркет, 2005ж..
10. Назарова В.П. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп. Алматы: Экономика, 2005ж.
11. Байдаулетов М., Байдаулетов С.М. Аудит. - Алматы:Экономика, 2004ж.
12. Әбдіманапов Ә. Бухгалтерлік есеп теориясы және принциптері.- Алматы: Экономика, 2006ж.
13. Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.Қ. Бухгалтерлік есеп принциптері.- Алматы: Экономика, 2005ж.
14. Бухгалтерлік ақпарат жүйелері.- Алматы:Экономика, 2003ж.
15. Төлегенов Э.Т.Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности
и аудит. – Кондраков Н.П. М.: Перспектива, 2006г.
16. Шишкин А.К., Микрюков В.А., Дышкант И.А. Учет, анализ, аудит
на предприятии.- М.:Аудит, ЮНИТИ, 2006г.
17. Кондраков Н.П. Бухгалтерский учет, анализ хозяйственной деятельности
и аудит.- М.: Перспектива, 2006г. Сейдахметова Ф.С. Бухгалтерский учет.- Алматы, 2008г.
18. Скала В.И., Скала В.И.Первый шаг к МСФО.- Алматы, 2006г.
19. Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет на практике.- Алматы, 2007г.
20. Ержанов М.С., Ержанова А.М. Основы бухгалтерского учета и новая корреспонденция счетов.- Алматы,-2003г.
21. Баймұханова С.Б. Бухгалтерлік есеп. ИздатМаркет, Алматы.-2005ж.
22.Нурсеитов Э.О. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп.- Алматы, 2008ж.
23.Әбдіманапов Ә. Бухгалтерлік жэне қаржылық есеп принциптері (халықаралық стандарт). Оқулық. - Алматы, 2006ж.
24. Затонова И. Амортизация есептеу тәсілі //Бухгалтер бюллетені.- № 3. – 4б.
25. Шпигер Ж. Баланстың типтік құрылымы //Бухгалтер бюллетені.
-2008.- № 23. – 7б.
26. Айрих Н. Өту күніне бастапқы балансты қалыптастыру: ХҚЕС
талаптарына сәйкес активтерді және міндеттемелерді тану //Бухгалтер
бюлеттені, 2007.- №11-8-10 бб.
27. Михайлова И.А. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалау.-
Алматы: Экономика. Наука и техника, 2008ж.
28. Абдыманапов А., Раимов С. Принципы бухгалтерского учета и
финансовой отчетности: – Алматы, 2005г.
29. Ниткин В.М., Ниткина Д.А. Теория бухгалтерского учета . М. 2004г.
30. Палий В.Ф., Палий В.В. Финансовый учет. - М. 2003г.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 69 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 1900 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ, ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ
1.1 Есеп саясатының мәні мен мақсаты және
ұйымдастырылуы ... ... ... ... ... . ... 5
1.2 Ұйымның есеп саясатын
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 ХҚЕС-на сәйкес есеп саясатының ұйымдық және техникалық
аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

2. ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЕСЕПТЕН ХҚЕС-ҚА КӨШУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ТАЛДАУЫ
2.1 ХҚЕС негізінде субьектінің есеп саясатының ашылуы АҚ ТАТЭК мысалында
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
2.2 АҚ ТАТЭК мысалында қаржылық қорытынды есебінің
талдауы ... ... ... ..39
2.3 Халықаралық стандарттар негізінде қаржылық қорытынды есеп берудің
ерекшеліктері ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46

3. ХҚЕС-ҚА СӘЙКЕС ЕСЕП САЯСАТЫНЫҢ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Халықаралық қаржылық есеп стандартына көшу кезіндегі есеп саясатының
өзгеріске түсу
жағдайлары ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... .52
3.2 Халықаралық қаржылық есеп стандартына сәйкес есеп саясатының жетілдіру
жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ...59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ..6 9

КІРІСПЕ
Халықаралық қаржылық есеп стандартына көшуіне байланысты қазақстандық
кәсіпорындарға ең бастысы есеп саясатын қайта қарастыруы және халықаралық
стандарттардың талаптарына сай келтірілуі қажет.
2006 жылдың 1- қаңтарынан бастап Қазақстан Республикасының
кәсіпорындары қаржылық қортындыларын ХҚЕС- ке сай келтіре тапсырулары
керек. Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп туралы заңының талаптары
осындай. Көпшілік кәсіпорындарға осыған ұқсас талаптар 2005 жылы 90- нан
астам мемлекеттерде қолданылған. Бір жағынан, бұл кәсіпорынның есеп жүйесі
мен саясатын өзгертумен байланысты үлкен мәселе, екінші жағынан- бұл
инвесторлармен, кредиторлармен жаңа дәрежеде қарым- қатынас құрудың
мүмкіндігі.
Кәсіпорынды қаржылық басқаруда бұл уақыттық шектеулілігінде ғана емес,
сонымен қатар ХҚЕС бойынша есеп беру санағы бойынша үшінші, ал кейбір
кәсіпорындарға есеп берудің төртінші жүйесі болып келуінде артықшыланады.
Салықтық, бухгалтерлік және басқару есебінен басқа.
Қосымша мәселелер халықаралық қаржылық есеп стандарттарының өзара
өзгерісінен туындайды. 2004 жылы ХҚЕС комитеті нарықты бағамдар мен
активтерді және міндеттемелерді көбірек қолдануға, сонымен қатар US
GAPP пен стандарт есебінің германизациялануына бағытталған өзгерістер
тізбегін даярлау нәтижесінде кәсіпорынның жасаған шаруашылық келісімдері,
материалдық емес активтер және де сонымен қатар бірігу мен өтеу бойынша
келісімдеріне сәйкес ХҚЕС бойынша жасалған есеп саясатын қайта қарастыруы
керек [1].
IAS 8 Есеп саясаты, есеп бағамының өзгерісі мен онда кеткен қателер
есеп саясатын таңдау критерийлері мен өзгерістерін және де есеп беру
мәліметтеріне есеп бағамы мен онда кеткен қателердің тигізетін әсері туралы
ақпаратты ашуға байланысты міндеттемелерді анықтайды.
Есеп саясатына қатысты ақпаратты ашып көрсету міндеті IAS 1 Қаржылық
есеп беруді ұсыну стандартында анықталған. IAS 8 қолданылу аясы келесі
сұрақтарды қарастырады:
- есеп саясатын таңдау мен оның өзгерісі;
- есеп бағамының өзгерісі;
- алдыңғы мерзімдегі қорытынды есеп беру кезінде кеткен қателерді
түзету.
Осыған байланысты дипломдық жұмыста ТАТЭК АҚ- ын мысал ретінде ала
отырып, шаруашылық субъектісінің есеп саясатын даярлау қағидалары
қарастырылады.
Дипломдық жұмыстың өзектілігі- оның ХҚЕС талаптарына сай жаңа есеп
саясатын жасау болып табылады.
Дипломдық жұмыстың мақсаты – халықаралық қаржылық есеп стандарт
негізінде субьектінің есеп саясатының ашылуын, қазақстандық есептен ХҚЕС-қа
көшу ерекшеліктерін, талдауын жан - жақты ашу.
ХҚЕС бойынша жасалған есеп саясатын зерттеуде қойылатын міндеттері
төмендегідей:
-есеп саясатының мақсаты мен мәнін, мазмұнын ашу;
-қаржылық қорытынды есепті пайдаланушыларға ұйымдардың есеп саясатын
қосымша түсіндірілетін ақпарат көзі ретінде тәжіребеде қолданудың
қажеттігін қарастыру;
-бухгалтерлік есеп тәжірибесінде қолданылатын және ұйымдардың есеп жүргізу
ерекшеліктерін көрсететін есеп саясатының қажеттілігін көрсету;
-есеп саясатының қандай мақсаттарға және не үшін қалыптасатындығын
түсіндіру;
-есеп саясатын қалыптастырудың тәжірибедегі құрылымы мен қолдану бағытын
және есеп саясатын өзгеріске түсіретін жағдайларды қарастыру.
Диплом жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және қолданылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының бірінші бөлімінде ХҚЕС негізінде есеп саясатының
мәні мен мақсаты және ұйымдастырылуы жайлы айтылады.
Екінші бөлімде Қазақстандық есептен ХҚЕС-қа көшу кезіндегі
ерекшеліктері мен субьектінің есеп саясатының ашылуы және АҚ ТАТЭК
мысалында қаржылық қорытынды есебінің талдауы жайлы толық мағлұматтар
берілген.
Үшінші бөлімде Халықаралық қаржылық есеп стандартына көшу кезіндегі
есеп саясатының өзгеріске түсу жағдайлары мен жетілдіру жолдары
қарастырылған.

1. ҰЙЫМНЫҢ ЕСЕП САЯСАТЫНЫҢ МӘНІ МЕН МАҢЫЗЫ, ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ

1. Есеп саясатының мәні мен мақсаты және ұйымдастырылуы
Қазақстандық бухгалтерлік есеп тәжірибесіне есеп саясаты термині
кезіндегі Қазақстан Республикасы Бухгалтерлік есеп жөніндегі ұлттық
комиссияның 13 қазан 1996 жылғы №2 Қаржылық қорытынды есеп дайындау және
тапсыру жөніндегі тұжырымдама (концепция) деп аталған қаулысымен
енгізілген. Бұдан соң есеп саясаты ұғымы Қазақстандық бухгалтерлік есеп
стандарттарының №1 Есеп саясаты және оны ашу стандартында көрсетіліп,
меншік түрі мен қызмет ерекшеліктеріне қарамастан барлық ұйымдар өздеріне
тән есеп саясатын қалыптастыратындығы міндеттелді.
Кейіннен Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің 17 қаңтар 2003
жылғы №14 бұйрығымен: №1 Есеп саясаты және оны ашу, №2 Бухгалтерлік
баланс және қаржылық қорытынды есеп маңызын ашу негіздері, №3 Қаржы-
шаруашылық қызметі нәтижесі жөнінде қорытынды есеп жөніндегі стандарттары
жойылып, бұлардың орнына №30 Қаржылық қорытынды есеп тапсыру жөніндегі
жаңа стандарт қабылданып, мұның 14 тарауы 2-ші тармағында ұйымдардың есеп
саясатын жасау мен тапсыру жөніндегі тәртіптер қарастырылған.
Есеп саясаты ұғымы екі жағдайда; біріншісі - мемлекеттік және қоғамдық
ұғымдардың белгілеген есеп саясаты, екіншісі ұйымдардың ішкі есеп саясаты
болып ажыратылады. Ендігі жерде біздер ұйымдарда жасалынып, қалыптасатын
ұйымдардың ішкі есеп саясатының мәселелерін қарастырамыз.
Халықаралық қаржылық есеп стандартында (ХҚЕС) есеп саясаты; Қаржылық
қорытынды есеп дайындау мен тапсыру жөніндегі ережелер мен тәжірибе деп
анықталған.
Қазақстандық 30 Қаржылық қорытынды есеп тапсыру жөніндегі
стандарттың 2-ші тарауында: Есеп саясаты деп -Қазақстан Республикасындағы
бухгалтерлік және қаржылық қорытынды есеп, бухгалтерлік есеп стандарттары
және бухгалтерлік есептің типтік счеттар жоспарының талаптарына және
ұйымдар қызметін жүргізу ерекшеліктеріне сай бухгалтерлік есеп пен қаржылық
қорытынды есеп жасау үшін ұйымдардың қабылдаған принциптерін, негіздерді,
ережелер мен тәжірибені айтады, - делінген.
Ары қарай осы стандарттың 19-шы бабында: Ұйымдарда бухгалтерлік есеп
стандарттары (БЕС) қабылданбаған жағдайда ұйым басшылары қорытынды ессп
ақпараттарын пайдаланушыларды қамтамасыз ету мақсатында, ішкі ессп саясатып
жасау мақсатында өз жағдайлары мен ойларын енгізуіне болады делінген.
Осы заманғы нарықтық экономика жағдайында шаруашылық операцияларының
түрлері әр түрлі ықпалдастық жағдайда болады.
Елімізде көптеген типтегі ұйымдардың әр қайсысы әр түрлі экономикалық
факторларға тап болады. Әртүрлі типтегі ұйымдар саны аса көп. Осыларға
байланысты әрбір ұйым өзінің алға қойған мақсат-мүддесіне жету үшін өз
қызметтеріне тән: өнім өндірудің технологиялық ерекшеліктері, басқарудың
ұйымдық құрылымы, қызмет көлемінің түрі мен деңгейі, операциялар жүргізу,
клиенттермен жұмыс істеудің тәртібі, ақпараттарды өңдеу т.б. ерекшеліктерін
зерделеуі керек. Мұның барлығы да шаруашылық жүргізу ерекшеліктеріне
байланысты ұйымдарда есеп саясатын қалыптастырудың мазмұны мен маңызын ашып
көрсетудің негізін қалайды.
Ұйымдар өздерінің есеп саясатын қалыптастыру барысында тәжірибедегі
есеп әдістері мен қорытынды есеп жасаудағы ережелердің ішіндегі ең
тиімділерін таңдап алуына құқылы. Таңдалып қабылданған ережелер мен
әдістерді өз мәнінде қолдану арқылы есеп мәліметтерін жинақтаудың тәртібін,
мұны пайдаланушыларға түсіндіріп, шаруашылық процесінің ерекшеліктері
жөніндегі ақпараттарды зерделеу және ұйымдар қызметіндегі өзгерістер мен
жағдайларды дер кезінде білу мүмкіндіктері туындайды [2].
Сонымен есеп саясаты деп - ұйымдар шаруашылық қызметі өрісінің іс-
тәжірибесінде қолданылынатын, таңдалып алынған және сабақтастықпен
жүргізілетін бухгалтерлік есеп жүйесіне тән ішкі ережелер жиынтығын
айтамыз. Есеп саясатының мазмұны ұйымдардың шаруашылық жүргізу қызметі
талабы мен қаржы нәтижесін сипаттауға арналған есеп әдістерін жақсы және
тиімді қолданудың жолдарын көрсетеді. Есеп саясаты қаржылық қорытынды есеп
жасауда ұйымдардың қолданатын есеп принциптері, әдістер мен ережелер,
сондай-ақ ұйымдардың шаруашылық қызметі мазмұнын тәжірибеде ашып көрсету
үшін қабылданған ережелер жиынтығынан құралады.
Сондықтан әрбір ұйымда бухгалтерлік есеп пен қорытынды есеп жүйесінің
қандай жолдармен жетілдірілетінін біліп түсіну үшін бұған әсер етуші
факторларды зерделей білу қажет.
Жоғарыда қойылған талаптарға сай, біздер, мейлі студенттер, мейлі
атқарушы бухгалтерлер, есеп саясатының мазмұны мен мақсатын, мұндағы
шешілетін мәселелерді тереңінен түсініп білуіміз керек.
Есеп саясатының мазмұны белгіленген жағдайда ұйым әкімшілігінің
басқару процесін қандай дәрежедегі тиімділікке жеткізгендігі, ұйымның қаржы
жағдайы мен мұның өзгеріске түсуін, сондай-ақ шаруашылық қызметінің
нәтижесін шындық және сенімді әдістермен дайындау үшін қолданылатын есеп
принциптерін таңдап алу бағытында ашылды. Есеп саясатын жасау мен мұның
маңызын ашып көрсету мақсатында әрбір ұйым өздеріне тән есеп ережелерін,
есеп тәсілдерін таңдап алуға, мұндай ережелерді қорытынды есеп жасау
процесіне қолдануға құқылы болып танылады. Мұның өзі ұйымдар мен меншік
иесінің өз мүліктеріне иелік ету, пайдалану және әміршілік жүргізу құқысын
сипаттайды.
Есеп саясатын жасау мен қалыптастыру барысында есеп әдісіндегі
кездесетін жорамал-принциптерді зерделеп білген жөн. Халықаралық қаржылық
есеп стандарттарына сай, мұндай жорамал принциптерге: мүліктік жекелену,
үздіксіздік, сенімділік, шындық, бейтараптық, байқаушылық және шаруашылық
фактілерінің толықтылык принциптері жатады.
Кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп жүйесіне
елеулі өзгерістер, қосымшалар мен дәлдік шаралары енгізілді. Осыған орай
есеп саясатын жасау барысында ұйымдар ең әуелі бухгалтерлік есепке тән
заңдар мен нормативтік актілерді, ҚР Президентінің жарлықтарын, Үкіметтің
шығарған қаулылары мен ережелерін, Қаржы министрлігінің арнайы бұйрықтарын,
хаттарын т.б. ресми материалдарды басшылыққа алуы керек. Алайда есеп
саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар бостандығы сақталып, бухгалтерлік
есеп жүйесін жүргізудің көптеген мәселелері мемлекеттік тұрғыда
реттелетіндігін де есте сақтаған жөн.
Нарықтық қатынастар жағдайында көптеген типтегі ұйымдар, құқылы
тұлғалар өзара экономикалық қатынастарға түседі. Бұлардың мақсат-мүддесі де
әр түрлі жағдайда танылып, әр түрлі дәрежедегі көптеген шаруашылық
фактілерін орындайды. Яғни әрбір ұйым өзінің қаржылық жағдайын жақсарту
және көрсету үшін өзінің ішкі ұйымдық ерекшеліктерін есепке алуы керек.
Ішкі ұйымдық ерекшеліктер басқарудың стратегиялық және тактикалық
шараларынан, басқару құрылымынан, шаруашылық қызметінің түрлері мен
көлемінен, шаруашылық фактілерінің жекелеген ерекшеліктерінен, клиенттермен
жұмыс істеудің тәртібінен және ақпараттарды өңдеу мен беру сияқты
факторлардан туындайды. Маңызы жағынан жоғары дәрежедегі мұндай факторларды
нақтылы іске асыру барысында есеп жүргізудің көптеген әдістері мен
ережелері, құқықтық және нормативтік актілер қолданылады. Әдіснамалық
процестің барлық әдістері мен тәсілдерін қолдану нәтижесінде ұйымның есеп
саясатын қалыптастыруға болады.
Есеп саясатының мақсаты: бухгалтерлік есеп операцияларын орындау
барысында қателер жібермеу, фактілерді бұрмаламау, ұйымдардың қаржы
жағдайын бағалау, шаруашылық қызметінің үзіксіздігін қамтамасыз ету,
материалды активтерді бағалау мен есептен шығару, таза пайда резервін құру
бағытындағы мейлінше жоғары дәрежедегі икемді есеп ақпараттарын
қалыптастыру болып табылады.
Қаржылық қорытынды есеп ақпараттарын пайдаланушылар тұрғысынан
қарағанда есеп саясаты - қандай әдістердің қолданылғандығы, бірнеше есепті
жылдар ішінде қорытынды есептің қалай жасалғандығы, қаржылық талдау
жұмысының қалай орындалғандығы, сондай-ақ ұйым қызметі өрісінде болған
өзгерістер жөніндегі қосымша ақпараттардың қалай алынғандығы, т.б.
жағдайларды толығымен көрсетуі керек. Айтылған мақсаттарды нақтылы
тәжірибеде іске асыру үшін әр түрлі есеп ережелері мен әдістер қолданылады.
Есеп әдістері шындық фактілерді тану мақсатымен ұштастық жағдайда болады.
Яғни бухгалтерлік есеп әдістерін ықпалды және икемді жолдармен іске асыру
арқылы тиісті мақсатқа жетуге болатындығын білгеніміз жөн.
Есеп саясатынын ең негізгі атқаратын міндеті ұйымдардың әр жылдар бойы таза
пайда алуына әсер ету. Таза пайда алу процесіне ұйымдардың өздері ғана
емес, мұның акционерлері мен инвесторлары, сатып алушылар,
несиелендірушілер және салық органдары да мүдделі екендігін білген жөн.
Есеп саясатының міндеттері: есеп процедуралары арасындағы нақтылы фактілер
мен орындалмай қалған фактілер арасындағы байланысты анықтау; нәтижелік
көрсеткіштерге есеп өрісінде қолданылған әр түрлі әдістердің сандық және
сомалық әсер етуінің тиімділігін анықтау; қаржылық қорытынды есеп
сенімділігін арттыру үшін қолданылатын маңызды есеп әдістерін белгілеу;
ұйымдардың есеп варианттарын таңдап алу процесінде ұзақ және ағымдағы
активтерді бағалаудағы, материалды және материалды емес активтерге
амортизация есептеудегі әдістерді таңдап алу жөніндегі ұйымның құқығын
қамтамасыз ету; синтетикалық және аналитикалық счеттар тізімін жасау,
тауарлы материалды құндылықтарды бағалау және бұларды сату, өндірістік
шығындарды реттеу т.б. әдістерді кеңінен қолдану т.б. [3].
Бухгалтерлік есеп жүйесіндегі есеп саясатының көп варианттығы әр түрлі
жағдайда іске асырылады. Есеп саясатын қалыптастырудың типтік оптималды
варианты болмайды. Мұның өзі ұйымдардың технологиялық, техникалық және
ұйымдық мәселелеріне байланысты болады. Айта кететін жағдай: қаржылық
қорытынды есеп, қаржылық, бухгалтерлік есеп, басқарушылық және салық есебі
араларында гармониялық байланыс болмаған жағдайда бухгалтерлік баланс
жасалынып қорытылмайды. Көрсетілген есептің әрбір жекелеген түрлерін
жүргізу үшін осыларға тән белгілі әдістер мен ережелер қолдалынады. Есептің
әр түріне тән ережелер қолданылмаған жағдайда ұйымдардың қаржылық қорытынды
есебі жасалынбайды.
Ұйымдардың есеп саясатының дәрежесі мен бағыты басқару
ерекшеліктеріне, кәсіпкерлік қызмет нормасына, үлес қосу құжаттарының
қалыптасуына, салық жағдайына, клиенттермен ұзақ мерзімді келісім жасауға
т.б. байланысты болады. Сонымен қатар есеп саясатының негізгі жүйесі
жоғарыдан және төменнен реттелетін жағдайда қалыптасады.
Бірінші, жоғарыдан реттеу жүйесі заңдар мен нормативтік актілер,
сондай-ақ бухгалтерлік есеп стандарттары мен салық жөніндегі заңдар талабын
сақтауға байланысты. Екінші төменнен реттеу жүйесі негізінен ұйымдар
деңгейіндегі технологиялық ерекшеліктерге, салалық және құрылымдық
нышандарға байланысты. Ұйымдардың ішкі есеп саясаты -арнайы мақсат пен
міндетке жету үшін таңдалып алынған есеп жүйесі шараларынан тұрады.
Тәуелсіз жолдармен таңдалып алынған есеп ережелерін әрбір ұйымдар есеп
саясатын қалыптастыру мақсатында жылдан жылға тұрақты түрде қолданғаны жөн.
Есеп ережелерінің ішкі әдіснамаларын жасау жалпыға бірдей танылған есеп
принциптері мен қаржылық қорытынды есеп элементтері негізінде жасалынуы
керек.
Ұйымдар өрісінде қалыптасқан есеп саясаты осы ұйым қызметінің ары
қарай дамуына, бизнестік әрекеттің кезеңдік жолдармен өркендеуіне тікелей
әсер етуі керек. Егер инвестициялық процестің тиімділігі болмаса, сондай-ақ
таза пайда алу процесі қалыптаспаған жағдайда есеп саясатын жасаудың қажеті
болмайды. Есеп саясаты ұйымдар қызметінің қаржылық тиімділігіне және ақша
қаражатының көбеюіне әсер етеді. Сонымен қатар жасалған келісім-шарттар мен
қаржылық келісімдер ұйымдар қызметінің тиімділігіне бірден әсер ете
қоймайтындығын есте сақтаған жөн. Мұндай экономикалық қатынастар ұзақ
мерзім аралығындағы тиімділікті сипаттайды. Осыған орай ұйымдардың атқарушы
бухгалтерлері тұрақты бағытта пайда келтіру процесін қамтамасыз етуге әсер
ететін бухгалтерлік есеп әдіснамаларын жақсы зерделеп, ұйымның есеп
тәжірибесінде пайдалануы керек.
Алайда кейбір бухгалтерлер салық салынатын табыс көлемін, сондай-ақ
төленетін дивиденттік соманы азайту мақсатында ойланған түрде қателер
жіберіп, өндірілген өнімдердің өзіндік құнына тікелей байланысты емес
шығындарды жазу фактілерін орындауы да мүмкін. Қандай жағдайда болмасын
бухгалтерлік есеп өзара сабақтастық байланыстағы жүйеден тұратындығын
ескере отырып, бір баптың тиімділігін ұлғайту мақсатында есеп
объектілерінің басқа баптарына зиян келтірмеу жағы есеп саясатын жасау
барысында жан-жақты қаралуы керек.
Әрбір жанама жағдайдағы оқиғалардың қайшы жағы (екінші) болатындығын,
мұның өзі экономикалық қарама-қайшылық тудыратынын білген жөн. Барлық
ұйымдар қызметіне тән байырғы есеп саясатын жасау өте қиын және ауыр
процесс. Әйткенмен де есеп саясатының мазмұнын ашып көрсету арқылы дербес
түрде шешімдер қабылдап, қаржылық қорытынды есеп өрісіндегі объективтік
ұғым қалыптастыру қамтамасыз етіледі [4].

2. Ұйымның есеп саясатын қалыптастыру

Есеп саясатының тиімді бағытын қалыптастыру үшін бухгалтерлік есеп
принциптері мен мұның қолайлы нақтылы әдістерін, салық салу процесін,
қаржылық менеджментті және басқа да көптеген экономикалық қатынас
мәселелерін кімде-кім болмасын жақсы білуі керек. Өкінішке орай, кейбір
ұйым басшылары мен атқарушы бухгалтерлер айтылған мәселелер өрісін терең
түсініп біле бермейді.
Есеп саясаты бухгалтерлік есеп жүйесіне тән қойылған талаптар мен
принциптерге жауап беруді қамтамасыз етуі керек.
Осы кезеңдегі нарықтық қатынастар, меншіктік экономика және
кәсіпкерлік процестің дамуына сай бухгалтерлік қорытынды есептің шынайы
жасалуына ең әуелі ұйымдардың басшылары жауапты. Ал бухгалтерлік есеп
саясатының сапалы қалыптасуына ұйымдардың атқарушы бухгалтерлері жауапты.
Бухгалтерлік есептің ең негізгі функциясы сенімді жасалған қорытынды
есеп мәліметтерін толығымен бекіту және пайдаланушыларға тапсыру болып
табылады. Сенімділік пен толықтылық терминдері бірінің маңызын бірі
сипаттайтын кең ұғымдағы терминдер. Яғни осы терминдерді негізге ала
отырып, тәжірибеде қолданылатын есеп әдістері мен критерийлерді
бухгалтерлік есеп саясаты шеңберінде жақсы қолдану керектігі туындайды.
Осыған байланысты ұйымдардың бухгалтерлері тәуелсіздік пен кәсіби
мамандықты және техникалық мүмкіндіктерді ұштастыра отырып, ұйымдардағы
есеп саясатын сапалы қалыптастыруы керек. Есеп саясатын қалыптастырушы
бухгалтерлер бухгалтерлік есеп теориясын біліп қана қоймай, сонымен қатар:
мазмұны мен мәніне қарай есеп саясаты тәжірибеде қандай дәрежеде
қолданылатындығын; есеп саясатын қалыптастыруда әр түрлі варианттардың іске
асырылуын және қандай әдістерді қолдану керектігінде білулері қажет.
Есеп саясатын қалыптастыру процесінде бухгалтерлер белгілі авторлардың
және ресми органдардың жариялаған арнайы оқулықтарын, мақалаларды,
әдістемелік құжаттар мен материалдарға жүгінуі керек.
Сонымен қатар бухгалтерлер білімі мен кәсіби деңгейі жоғары дәрежеде
танылған басқа бухгалтерлердің іс-тәжірибесін, сондай-ақ есеп саясатын
қалыптастыруға жақсы негіз болатын бұған дейін жарияланған қаржылық есеп
қорытындыларын зерттеп пайдалануы керек. Есеп саясатын қалыптастыру кезінде
мүмкін болатын ұйғарымдарды қолданудың жауапкершілігі бас бухгалтерлерге
жүктеледі. Есеп саясатының негізін қалаушы әдіснамалар мен ережелерді т.б.
ресми құжаттарды қолдану процесі қаржы көрсеткіштерін талдаушыларды
шатастырмайтындай жинақы жасалынуы керек. Өткен жылдағы қорытынды есеп
жүйесінде қолданылған әдістерге қарағанда осы жылға жасалған есеп
саясатындағы әдістер едәуір сенімді болып қалыптасқандығын көрсете білген
жөн.
Есеп саясатын жасаушы мамандар есеп саясатының негізгі элементтерін,
бастапқы құжаттардың мазмұны мен ерекшеліктерін, бухгалтерлік есеп
счеттарынын типтік жоспарын, активтер мен міндеттемелерді бағалаудың
әдістерін, амортизация есептеу тәртібін, мүліктерді түгендеу, аяқталмаған
өндірісті бағалау, құжат айналысы ережесін, ақпараттарды өңдеу
технологиясын т.б. көптеген бухгалтерлік есеп өрісіндегі мәселелерді
зерделей білуі керек.
Есеп саясатын қалыптастыру барысында мына төмендегі базистік
принциптер маңызын басшылыққа алу керек: осы ұйымның активтері мен
міндеттемелері меншік иелерінің активтері мен міндеттемелерінен дербес
жүргізілетіндігін; ұйым өз қызметін белгісіз уакытқа дейін үздіксіз
жалғастыра беретіндігін, осы ұйымның жуық арада жойылмайтындығын және ұйым
өз қызметі көлемін кысқартпайтындығын; таңдалып алынған есеп саясаты бір
жылдан келесі жылдарға сабақтастықпен қолданылына беретіндігін; дайын
өнімдерді сатудан түскен немесе түсетін ақшалардың қашан түсетіндігі
уақытына қарамастан сатылған өнімдер сатып алушыларға жөнелтілген кезде
түскен табыс түрінде осы жылы көрсетілетіндігін.
Ұйымдар есеп саясатын ыңғайлы қалыптастыру мақсатында активтер,
меншікті капитал және міндеттемелер мына төмендегіше топтастырылуы керек:
бухгалтерлік есептің счеттар жоспарына қарай материалды емес активтер мен
олардың амортизациясы, негізгі құралдар мен олардың тозуы, айналыс
сыртындағы активтерге салынған табыстық инвестициялар сабақтастығы бойынша;
бухгалтерлік баланс құрамындағы активтік баптардың, яғни өтімділік
дәрежесінің жоғарылауына қарай айқындалған материалды емес активтер,
тауарлы-материалды құндылықтар, аяқталмаған өндіріс, берешектер қарызы
сабақтастығы бойынша; активті қаражаттар көздерінің пайда болуына қарай
арнайы сабақтастық принципі бойынша.
Ұйымдар есеп саясатын жасауға ыңғайлы және икемді басқа да топтастыру
әдістерін қолдануға болады.
Жоғарыда айтылған мәселелер мен ұсыныстар мазмұны түгелімен есеп
саясатын жасауға қолданылады деген ұғым болмауы керек. Ұйымдардың есеп
саясатын жасау барысында есеп элементтері мен әдістерді кеңінен қолдануына
құқылы және бұлардың өрісін кеңейтіп, бірімен-бірін байланыстырып
қолдануына олардың мүмкіндігі бар.
Ұйымдардың есеп саясаты мына төмендегі принциптерді сақтау арқылы
қамтамасыз етіледі: шаруашылық өрісіндегі фактілерді бухгалтерлік есеп
жүйесіне толығымен тіркеу; пассивтердің азаймайтындығын қамтамасыз ету,
сондай-ақ жасырын резервтер құру жолдарын болдырмау; әрбір айдың біріне
қарай аналитикалық счеттар айналымы мен қалдығы синтетикалық счеттардағы
осындай мәліметтермен сай келуі, сондай-ақ бухгалтерлік қорытынды есеп
мәліметтерінің синтетикалық және аналитикалық счеттардағы мәліметтермен
бірдейлігі (тепе-теңдік принцип).
Есеп саясатын қалыптастыру барысында ұйымдар төмендегі факторларды
есепке алуы керек: меншіктің түрі, шаруашылық қызметінің ұйымдық және
құқықтық үлгісі; ұйымның көлемі және технологиялық ерекшеліктері;
шаруашылық өрісі; кадрлармен қамту; салық салу және салық есебі
ерекшеліктері.
Есеп саясатын тәжірибеде қолдану мен қалыптастыру барысында ұйымдар
құқылы тұлғалар ретінде өздері тіркелген жердегі салық органдарымен келісті
жағдайда болуы керек.
Егер ұйымдар қызметінің нәтижесін шығару кезінде есеп мәліметтерінің
кейбір объектілерінде ауытқушылық оқиғалар болса, есеп жүйесін жүргізу
кезінде өзгерістер енгізілсе, бұларды реттеу мен дұрыс жолға қоюдың тәртібі
есеп саясатын қабылдаушы органдарға хабарланады.
Есеп саясатын қалыптастыру процесі - қаржылық қорытынды есепке,
басқарушылық және салық есебіне тән барлық бухгалтерлік есеп элементтер
мазмұнын сабақтастық жолдармен ашып көрсетуге, сондай-ақ ұйымдардың қаржы
нәтижесі көлемін арттырып отыруға арналған.
Есеп саясатын жасау алдында ұйымдардың міндет атқарушы бухгалтерлері
осы кезеңде басшылыққа алынған және ез кызметін атқарудың негізін құраушы
ресми заң актілері мен нормативтік базаларды зерделеп, өткен жылдары
жасалған есеп саясатының тиісті тараулары мен объектілерін сараптауы керек.
Нормативтік құжаттар мазмұнын талдау мен іске асыру жұмыстары ұйымдар
қызметінің барлық объектілері деңгейінде жүргізілуі тиіс. Егер ұйымдар заң
актілеріне қайшы келмейтін бухгалтерлік операцияларын жүргізіп, алайда
бухгалтерлік есеп жүргізуді реттеуші құжаттарда кейбір операциялар мазмұны
көрсетілмеген жағдайда, ұйымдар өз еркімен жаңа әдістерді құру мен жасауға
және мұндай операцияларды есеп саясатына қосуына құқылы. Мұндай
мүмкіндіктер Қазақстандық 30 Қаржылық қорытынды есеп тапсыру стандартының
2-ші тарауындағы 19-шы бапта қаралған.
Сонымен есеп саясатын қалыптастыру процесінде ұйымдар өз таңдауы
бойынша және нақтылы жағдайды ескере отырып, есеп саясатын құраушы
объектілер мен операцияларға тән басқа да әдістерді бухгалтерлік есеп
жүйесінде қолдануына болады.
Есеп саясатын қалыптастыруға тән бухгалтерлік есеп жүргізу әдістеріне
мыналар жатады: шаруашылық операциялары мазмұнын экономикалық тұрғыда
топтастыру; бухгалтерлер арасында атқаратын міндеттерді бөліп тарату және
бухгалтерлік есеп счеттарын қолданудың тәртібін белгілеу; құжат айналысы
және есеп регистрларын жүргізу әдістерін белгілеу; түгендеуді ұйымдастыру,
шаруашылық фактілері операцияларын бағалау және активтер құнын жою
әдістерін белгілеу процестері.
Қысқасы ұйымдар өрісінде қалыптасатын есеп саясаты бухгалтерлік есеп
жүргізудің барлық процестерін қамтуға тиісті. Ұйымның бас бухгалтері есеп
саясатын қалыптастыруға жауапты екендігін тағы да қайталаймыз. Есеп
саясатын сапалы және тура жүргізу үшін бас бухгалтерлерге бухгалтерлік
есептің әдіснамалар жиынтығымен, қолданылып келе жатқан нормативтік
құжаттар мазмұнын мұқият білу талабы қойылады [5,22б].
Есеп түрлерін бөліп қарау мен бұлардың көптігі (оперативтік,
бухгалтерлік, қаржылық, басқарушылық, салық, статистика) барынша жоғары
дәрежеде есеп ақпараттарын пайдаланушы әр түрлі топтарының мүддесін, есеп
саясатын жасау мен қалыптастыру арқылы қанағаттандыру болып табылады.
Ұйымдардағы есеп саясатын қалыптастырудың негізгі элементтері есеп
саясатының әдіснамалық жекелеген аспектілерінен тұрады.
Бухгалтерлік есеп жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылатын есеп
саясатының мазмұнын жекелеген объектілер бойынша ашып көрсетеміз.
1. Негізгі құралдарды бағалау мен бұларға амортизация есептеу. Есеп
саясатының осы объектісі бойынша түгелімен төзған, пайдалануға жарамайтын
негізгі құралдарды бағалаудың әдісін таңдап алу керек. Түгелімен төзған
негізгі құралдарға тон бағалау әдісін қолданудың мақсаты, бұларды қайта
жөндеп, алдағы уақытта пайдалану мүмкіндігін анықтауға байланысты. Төзған
негізгі құралдарды бағалап, бұлардың құнын анықтаған кезде амортизациялық
сомалар мен салық салу базасы көбейеді. Түгелімен төзған негізгі құралдарды
бағалау кезінде мына әдістердің бірі: ағымдағы нарықтық бағамен бағалау
немесе жою құнымен бағалау қолданылынады.
2. Негізгі құралдарды қайта бағалаудан өткізу әдісі. Есеп
тәжірибесінде индекстік және тікелей бағалау әдістері қолданылынады. Қайта
бағалау нәтижесінде негізгі құралдар құнының өзгеруіне байланысты
бухгалтерлік баланс сомасы да өзгертіліп, негізгі құралдар құнын барынша
дәлдікке келтіріледі. Негізгі құралдар құнын жоғарылатудың әсерінен есепті
жылдың шығындары (амортизациялық соманың көбеюі есебінен) көбейіп, тиесінше
таза пайданың көлемі азайтылады, сондай-ақ баланстық сома мен төленбеген
капитал сомалары да көбейіп отырады. Негізгі құралдар құнын төмендетудің
әсерінен есепті жылдың шығындары да азайып, баланстық сома мен салық салу
базасының сомалары да азайып отырады.
3. Негізгі құралдар бойынша амортизация есептеу тәсілдері бірқалыпты
түзу сызықты, өндірістік, құнын шапшаңдатып есептен шығару тәсілдерін
қолданудан тұрады.

Кесте -1 Негізгі құралдарға бірқалыпты түзу сызықты амортизация
есептеу тәсілі

Жылдар Бастапқы құны Бір жылдық Жинақталған Қалдық құн
амортизация амортизация сомасы
сомасы сомасы
І 950 000 190 000 190 000 760 000
ІІ 950 000 190 000 380 000 570 000
ІІІ 950 000 190 000 570 000 380 000
ІV 950 000 190 000 760 000 1 900 000
V 950 000 190 000 950 000 0

Қайнар көзі: Затонова И. Амортизация есептеу тәсілі Бухгалтер
бюллетені.-2008.- № 3. – 4б.
Көрсетілген осы тәсіл арқылы амортизациялық сома негізгі құралдардың
бастапқы құны және бұлардың амортизациялық нормасы бойынша осы объектіні
пайдалану мерзіміне қарай есептелініп шығарылғандығын көруге болады.

Кесте-2 Қалдықты азайту немесе шапшаңдату тәсілі мен амортизацияны
есептеу

Жылдар Бастапқы Жылдық Жинақталған Қалдық құн
құны амортизация-лық амортизация сомасы
сома (шығындар сомасы
шотының дебеті)
І 950 000 380 000 380 000 570 000
ІІ 950 000 228 000 608 000 342 000
ІІІ 950 000 136 800 744 800 205 200
ІV 950 000 82 080 826 880 123 120
V 950 000 73 872 950 000 0
Жинағы х 123120 х Х

Қайнар көзі: Затонова И. Амортизация есептеу тәсілі Бухгалтер
бюллетені.- № 3. – 4б.

2-ші мысал. Мына төмендегі көрсеткіштерге қарай негізгі құралдарға
шапшаңдату амортизацияланбаған қалдықты анықтау немесе қалдықты азайту
әдісімен амортизация есептеудің тәсілі көрсетілді.
Мұның үшін шапшаңдату коэффициентін 2-ге тең деп алып, негізгі құралды
жоюдың құны 73872 теңге болып анықталды. Жылдық амортизациялық сома (ЖА)
мына формула бойынша анықталады:

ЖА = Нқ х Ан;
(1)
Мұндағы:
ЖА - жылдық амортизацияның сомасы;
НҚ - негізгі құралдардың қалдық сомасы;
Ан - амортизациялық норма.
Бұдан амортизациялық норма төмендегі формула бойынша анықталады.

Ан =К* 1Пм
(2)
Мұндағы:
Ан - амортизациялық норма;
К - шапшаңдату коэффициенті;
Пм- негізгі құралдарды пайдаланудың анықталған мерзімі.
Мұның үшін шапшаңдату коэффициентін 2-ге тең деп алып, негізгі құралды
жоюдың құны 73872 теңге болып анықталды. Жылдық амортизациялық сома (ЖА)
мына формула бойынша анықталады:
ЖА = Нқ х Ан;
Мұндағы ЖА - жылдық амортизацияның сомасы;
НҚ - негізгі құралдардың қалдық сомасы;
Ан - амортизациялық норма.
Бұдан амортизациялық норма төмендегі формула бойынша анықталады.
Ан =К* 1Пм
Мұндағы Ан - амортизациялық норма;
К - шапшаңдату коэффициенті;
Пм- негізгі құралдарды пайдаланудың анықталған мерзімі.
4. Негізгі құралдарды жөндеуден өткізу шығындарының резервін жасау
ссебінің тәсілі екі тәсілмен жүргізіледі. Олар: негізгі құралдарды толық
жөндеуден өткізуге дейінгі жинақталған шығындар сомасы Алдағы кезең
шығындары счетында кіргізіліп, жөндеу жұмысы толығымен аяқталғаннан соң
бұл шығындар Аяқталмаған өндіріс счетына ауыстырылады; негізгі құралдарды
жөндеуден өткізу шығындарының сомасы өндірілген өнімдер өзіндік құны
құрамына тікелей жазылып, осы кезеңнің шығындары болып есептелінеді.
Негізгі құралдарды жөндеуден өткізу шығындарының қалдығы осы есепті жылдан
келесі есепті жылға көшіріліп отырады. Мұндай жағдайда осы жылдың шығындары
көбейіп, алдағы жылдардың түсетін табысының сомасы азайып отырады.
5. Материалды емес активтер және бұлардың амортизациясы.
Материалды активтер мазмұны және бұларды пайдаланудың мерзімі нақтылы
объектілер бойынша арнайы құжаттар мен білгір мамандардың тұжырымдамасының
нәтижесі бойынша анықталады. Егер материалды емес активтерді пайдаланудың
нақтылы мерзімі анықталмаған жағдайда, арнайы заң актілеріне сәйкес 10 жыл
болып белгіленуі мүмкін.
Материалды емес активтер амортизациясы мына төменде келтірілген
тәсілдердің бірімен жүргізіледі: материалды емес активтердің бастапқы құны
және бұларды пайдаланудың мерзіміне қарай анықталған амортизациялық нормаға
сай бірқалыпты түзу сызықты тәсілмен; материалды емес активтердің баланстық
қалдық құнымен және бұларды пайдаланудың мерзіміне қарай анықталған
амортизациялық нормаға сай қалдықты азайту тәсілімен; материалды емес
активтердің бастапқы құнымен және бұларды пайдаланудың мерзіміне қарай
өндірілетін өнімдер көлемінің сомасына пропорционалдық тәсілмен тарату.
6. Инвестицияларды бағалау. Мұнда екі түрлі тәсіл қолданылады. Олар:
өзіндік бастапқы құн немесе нарықтық бағалау тәсілі. Инвестициялардың
өзіндік құны, бұларды сатып алу күнгі нарықтық бағадан және бұларды сатып
алуға байланысты жұмсалған шығындардан қалыптасады. Инвестицияларға
нарықтық бағаның қолданылуы бұлардың құнын реттеу мен нарықтық баға
деңгейіне келтіру үшін ұйымдардың есеп саясатында анықталып көрсетіледі.
Инвестицияны бағалауда қолданылатын екі түрлі бағалау әдісі баланстық
құн мәліметтерін сақтық принциппен бағалауды және бөлінбеген пайданы
қорытынды есеп құрамына қоспауды қамтамасыз етеді [6,45б].
Инвестицияларды ағымдағы құнмен бағалау - баланстағы инвестициялар
құнын ұдайы реттеп отыру үшін қолданылынады. Инвестициялардың баланстық
құнын реттеу әсерінен орын алған фактінің сомасы есепті кезең ішіндегі
табыстар мен шығындар көлеміне де әсер етеді. Яғни инвестициялар құнын
реттеу нәтижесінің сомасы табыстар немесе шығындар көлеміне қосылып немесе
азайтылып жазылады.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестицияларды бағалау тәсілі. Бұларды сатып
алу немесе қайта бағалаудағы құнмен есепке алынып, сатып алу және ағымдағы
құнның ең төменгі дәрежесімен бағаланады. Инвестицияларды сатып алу
бағасымен бағалау -инвестициялардың бастапқы баланстық құнын өзгертпейтін
дәрежеде көрсетіліп, инвестицияларды сатып алуға жұмсалған қосымша шығындар
сомасынан тұрады. Инвестицияларды қайта бағалау құнымен бағалау -
инвестициялардың есептегі құнын ағымдағы бағаға келтіру үшін
инвестициялардың жеке түрлерін қайта бағалау нәтижесінде бұлардың құнын
мерзімдік аралықтарда өзгертіп отыруға негізделген. Нақтылы құнымен бағалау
тәсілін қолданушы ұйымдар барлық ұзақ мерзімді инвестицияларды қайта
бағалаудың есебін жасап, қайта бағалау жүргізудің тәртібін инвесторларға
хабарлап отыруға міндетті. Әділетті құнмен бағалаудың нәтижесінде қайта
бағаланған инвестициялар мен есептегі инвестициялар құнының айырымы
шығарылып, әділеттілік құн дәлелденеді.
7. Тауарлы-материалды босалқыларды бағалау. Іске асырылып келе жатқан
бухгалтерлік есеп ережелеріне сай ұйымдар өз иелігіндегі тауарлы-материалды
босалқыларды көптеген әдістермен, тәсілдер арқылы бағалауына және қайта
бағалауына болады.
Тауарлы-материалды босалқылар : нақтылы өзіндік құнымен, есепті
бағамен, орташа өлшенген бағамен, ФИФО, ЛИФО әдістерімен, бөлшек саудадағы
бағамен бағаланады.
ТМБ-ны өзіндік құнымен бағалау - құндылықтарды сатып алуға немесе
дайындауға жұмсалған шығындар сомасынан тұрады. ТМБ-ны есепті бағамен
бағалау арнайы мерзімде қайта бағаланып отыратын белгілі кезеңде
көрсетілген есепті баға мөлшерінен тұрады. Есепті бағамен бағаланған
құндылықтар алдағы жұмсалатын шығындарға тән болады.
Орташа өлшенген баға сатуға жарайтын құндылықтардың орташа құнын
есептеу арқылы шығарылып отырады. Орташа құн барлық босалқылар сомасын
босалқылардың санына бөлу арқылы шығарылады.
Келесі әдіс ФИФО әдісі. Бұл әдістің мағынасы - бірінші түскен ТМБ-ның
құнымен - бірінші кезекте сатылады немесе бұрынғы түскен ТМБ ең әуелі
сатылады.
ЛИФО әдісі бойынша алғашқы сатылып алынған босалқыларды бағалау. Бұл
әдістің мақсаты - сатылған өнімдердің өзіндік құнын соңғы сатылып алынған
шығындар сомасына барынша жақындату.
Бөлшек саудадағы бағамен бағалау - есептегі (счеттардағы) тауарлар
бұларды сатуға дейін сатып алу бағасымен бағаланады.
Мысал. Қорларды бағалау әдісін келесі мәліметтер арқылы көруге болады.
Алғашқы мәліметте саны бағасы сомасы
1.Қорлар қалдығы 400 15 6 000
2.Түсті (5.04.2007) 300 17 5 100
3.Сатылды (7.04.2007) 200 - -
4.Түсті (15.04.2007) 400 13 5 200
5.Сатылды (18.04.2007) 300 - -
6.Түсті (24.04.2007) 100 12 1 200

Орташа бағамен бағалау әдісі.
Қорлар қалдығы 400 * 15 = 6000 тенге
Сатылып алынды 300 * 17 + 400* 13 + 100* 12 = 11 500 тенге
Сатуға жарамды тауарлар 1 000 өлшем 11 200 тенге.
Орташа баға (11 200 1000) = 11,2 тенге
Соңғы қалдық 300 * 11,2 = 3360 тенге
Сатылған өнімнің өзіндік құны 11 200 – 3360 = 7840 тенге

Кесте-3 Орташа бағамен бағалау әдісін сабақтастық жолдармен
көрсету

Ай-күні Түскені, тенге Сатылғаны, тенге Қалдығы, тенге
1 сәуір - - 400 х 15 = 6000

3-кесте жалғасы
5 сәуір 300 х 17 = 5100 - 11100 тенге, орташа баға
=11100:700=15,9
7 сәуір - 200x15,9 = 3180 500x15,9 = 7950
15 сәуір 400 х 13 = 5200 - 13150 теңге, орташа баға =
13150:900=14,6
18 сәуір - 300 х 14,6 = 4380 600 х 14,6 = 8760
24 сәуір 100 х 12 = 1200 - 9960 тенге, орташа баға
=9960:700=14,2
Жиыны X 7560 теңге 9960 теңге

Кесте -4 ФИФО әдісі арқылы
Ай-күні Түскені, тенге Сатылғаны, тенге Қалдығы, тенге
1 сәуір - - 400 х 15 = 6000
5 сәуір 300 х 17 = 5100 - 400 х 15 = 6000
300 х 17 = 5100
7 сәуір - 100x15 = 1500 500x17 = 8500
100x17 = 1700
15 сәуір 400 х 13 = 5200 - 500 х 17 = 8500
400 х 13 = 5200
18 сәуір - 100 х 17 = 1700 600 х 13 = 7800
200 х 13= 2600
24 сәуір 100 х 12 = 1200 - 600 х 13= 7800
100 х 12 = 1200
Жиыны - 7500 теңге 9000 теңге

Кесте -5 ЛИФО әдісі арқылы
Ай-күні Түскені, тенге Сатылғаны, тенге Қалдығы, тенге
1 сәуір - - 400 х 15 = 6000
5 сәуір 300 х 17 = 5100 - 400 х 15 = 6000
300 х 17 = 5100
7 сәуір - 100x15 = 1500 500x15 = 7500
100x17 = 1700
5 кесте жалғасы
15 сәуір400 х 13 = 5200 - 500 х 15 = 7500
400 х 13= 5200
18 сәуір- 300 х 13 = 3900 500 х 15 = 7500
100 х 13 = 1300
24 сәуір100 х 12 = 1200 - 500 х 15= 7500
100 х 13 = 1300
100 х 12 = 1200
Жиыны - 7100 теңге 10000 теңге

Салыстыру нәтижесінен, бағаның өсуі жағдайында ФИФО әдісін қолдануда табыс
сомасы көбейетіндігін, ал ЛИФО әдісі табыстың азаюын, сондай-ақ, өзіндік
құн-аралық орта керсеткіштері көрсететіндігін байқауға болады..

8. Өндірістік шығындар есебі және өнімдердің өзіндік құнын
калькуляциялау. Ұйымның өндірістік шығындар есебі мен өндірілген өнімдердің
өзіндік құнын калькуляциялау әдісін таңдан алуы технологиялық және ұйымдық
құрылымдық ерекшеліктерге байланысты болады. Өндірістік өзіндік құнды
қалыптастыру және калькуляциялау жүйесінде әр түрлі тәсілдерден тұратын
әдістер қолданылады.
Өндірістік шығындар және өндірілген өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау үшін мына төмендегі әдістер қолданылады: процестер;
тапсырыстар; нормативтік әдістер.
Процестер бойынша қолданылатын әдіс мына төмендегі ерекшеліктері бар
өндірісте қолданылады: қысқа өндірістік циклдағы; шектелген
номенклатурадағы өнімдер өндіруші өндірісте; көптеген жылдар бойы біртекті
өнімдер өндіру өндірісінде.
Процестер бойынша қолданылатын әдіс негізінен тау-кен өндірісі, газ,
мұнай, энергетика салаларындағы ұйымдарда қолданылады. Осы салалардағы
өндірісте өндірістік шығындар есебі бүтіндей ұйым қызметінің көлемінде
немесе өндірістік процестер бойынша жүргізіледі.
Тапсырыстар бойынша қолданылатын әдіс мына төмендегі ерекшеліктері бар
өндірісте қолданылады: ұзақ циклды; көп номенклатурадағы өнімдер өндіру;
жекелеген сипаттағы өнімдер өндіруші [7,4б].
Тапсырыстар бойынша жүргізілетін өндірістік шығындар есебі мен
өндірілген өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялаушы тапсырыстық әдіс жеке
және уақ сериялы өндірісте қолданылады. Тапсырыстардың нақтылы өзіндік
құны орындалатын тапсырысты ашқан күннен бастап тапсырыстың орындалғанға
немесе жабылғанға дейінгі жұмсалған барлық шығындар сомасының жинағымен
анықталады. Тапсырыстарды орындауға дейінгі жұмсалған шығындар есепті осы
жылдан келесі жылға көшірілсе, онда мұндай шығындар аяқталмаған өндіріс
болып танылады.
Нормативтік әдіс бойынша өндірістік шығындар есебі мен өндірілген
онімдердің өзіндік құнын калькуляциялау әдісі. Бұл әдіс кез келген
өндірісте қолданылып, төмендегі сипатта болады: қысқа циклды өндіріс; көп
санды және көп номенклатурадағы өнімдер өндіру; көп санды есеп объектілері
бар өндірісте; шығындар объектілері мен өндірілген өнімдердің өзіндік құнын
калькуляциялаушы объектілер сәйкес келмейтін өндірісте; аяқталмаған
өндіріс.
Нормативтік әдістің ең негізгі принципі - шығындар деңгейін бірқалыпты
тексеріп отыру. Тексеру арқылы шығындардың нормативтік деңгейінен
ауытқымауы қадағаланады. Өндірілген өнімдердің нормативтік өзіндік құн
калькуляциясын жасау шығындардың технико-экономикалық нормасының деңгейіне
байланысты болады. Нормативтік калькуляция калькуляциялык объектілер
бойынша есептелінеді. Технологиялық нормалар прогрессивті технологиялардың
және өндірістік процесті тиімді ұйымдастыруға байланысты қайта қаралып
отырады.
Бухгалтерлік есеп тәжірибесінде барлық шығындар екі вариантпен -
жартылай фабрикатты және жартылай фабрикатсыз әдіспен жинақталады. Бұл
варианттар өндірістік шығындарды жинақтау тұрғысынан қарағанда шығындардың
баптары және бұларды шығындар объектілері бойынша бөлшектеп көрсетуге
арналған.
Жартылай фабрикатты әдіс жекелеген ауыспалы кезеңдер бойынша өңделген
өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялауға арналған әдіс. Жартылай
фабрикатты әдіс кезеңдік технологиямен өндірілетін өнімдерге жұмсалған
шығындар есебі мен бұлардың өзіндік құнын калькуляциялау үшін Өз
өндірісіндегі жартылай өнімдер (фабрикаттар) счеты белгіленген.
Кейбір өндірісте бір мағынадағы фабрикаттар әр түрлі мақсатта
пайдаланылуы мүмкін.
Жартылай фабрикатсыз әдіс. Жартылай фабрикаттар өндірістің бір
стадиясынан екінші стадиясына ауыстырылып отырылуына байланысты шығындарды
ауыспалы кезеңдер бойынша есептеуге арналған әдіс.
Жартылай фабрикаттар қозғалысы тек қана сандық өлшеммен өлшеніп,
бұлардың өзіндік құны калькуляцияланбайды. Калькуляциялауға цехтар ішінде
жинақталған шығындар сомасының негізінде дайындалған дайын өнімдер ғана
жатады.
Ұйымдар бухгалтериясындағы синтетикалық счеттарда тек қана дайын
өнімдер қөзғалысының есебі, ал әр стадиялар ішіндегі өндірілген өнімдер
есебі тек кана оперативтік тәртіппен есепке алынып, бұлар бухгалтерлік есеп
счеттарына тіркелмейді. Яғни жартылай фабрикатсыз әдіс әр стадиялар бойынша
сандық есеп жүргізуге арналған.
Өндірілген өнімнің бір өлшемін калькуляциялау әдістері. Өндірістік
шығындар есебін жүргізу және өндірілген өнімдердің (тауарлар, жұмыстар,
қызметтер) өзіндік құнын калькуляциялау ерекшеліктеріне қарай мына
төмендегі әдістер өндірілген өнімнің бір өлшемін калькуляциялау үшін
қолданылады: тікелей есептеу; коэффициенттік калькуляциялау; нормативтік
калькуляциялау; шығындарды сомалау; аралас калькуляциялау әдістері.
Тікелей есептеу әдісін қолдану арқылы өнімдер өндіруге жұмсалған
барлық шығындар сомасын өндірілген өнімдердің натуралды көлеміне бөліп,
өндірілген өнімнің бір өлшемінің өзіндік құны калькуляцияланады.
Өндірілген өнімнің нақтылы өзіндік құны мына формула бойынша
шығарылады:
Өқ= Жш : Нс,
Мұндағы: Өк - өнімнің өзіндік құны;
Жш - жұмсалған барлық шығындар;
Н - өндірілген өнімдердің натуралды саны;
Коэффициенттік калькуляциялау әдісі бойынша өндірілген өнімдердің
өзіндік құны арнайы коэффициенттерді қолдану жолдарымен есептелінеді.
Коэффициенттер құрудың негізі мына төмендегі базистік көрсеткіштерден тұруы
мүмкін: бір өлшемдегі өнімнің нормативтік өзіндік құны; өнімнің сметалық
ставкасы; өнімді жөнелтудегі (босатудағы) баға.
Нормативтік калькуляциялау әдісі. Бұл әдіс өндірістік шығындар мен
өнімнің өзіндік құнын нормативтік мөлшер мен деңгейде есептейтін ұйымдар
қызметіне арналған. Мұндай ұйымдар өнім шығару жоспарында қаралған және
есепті жыл ішінде нормадан ауытқушылық факторлар мен өзгерістерді есепке
алып отырады. Нормативтік калькуляция әдісі бойынша бүтіндей бұйымның
өзіндік құны анықталады.
10.Еңбек ақы төлеу есебінің саясатында еңбек ақы төлеудің түрлері мен
жүйесі, есептесу тәртібі, еңбек ұйымдастырудың қалыпты жағдайдан ауытқу
факторлары, өндірістегі акаулар мен тоқтап қалушылық себептері, сыйақы
төлеу, қосымша еңбек ақы есептеу тәртібі, жеңілдік сағаттар, демалыс
уақытына еңбек ақы төлеудің тәртібі, компенсациялар мен жәрдем ақы т.б.
есептеу мен төлеудің жолдары мен ерекшеліктері қаралады.
Сонымен қатар есеп саясатында еңбек ақы өрісіне тән бухгалтерлік есеп
счеттарының, субсчеттардың жүргізілу тәртібі, демалыс уақытын төлеу
резервін құру, есептеу мен есеп айырысу құжаттарының тәртібі көрсетіледі.
11.Ақшаларға тән есеп саясатында кассалық операциялар жүргізу,
шетелдік валютадағы ақшалар есебін жүргізу ерекшеліктері, дүкендер,
сату нүктелеріндегі, жеке баланс жасамайтын филиалдардағы, кассадағы ақша
қалдығын түгендеу т.б. акша қөзғалысына тән ерекшеліктер қаралады.
12.Табыстар мен шығындар жөніндегі есеп саясатынын мазмұнында негізгі
кызметтен және негізгі қызметке жатпайтын табыстар мұқият шектеліп
көрсетілуі керек.
Негізгі қызметтен түскен табыстар төмендегілерді сатудан түседі:
1) Тауарлы-материалды қорлар: дайын өнімдер; тауарлар; материалдар;
аяқталмаған өндіріс.
2) Орындалған жұмыстар: құрылыс-монтаж; зерттеу-жобалау; геологиялық
барлау; ғылыми-зерттеу; басқалар.
3) Қызмет көрсету: тасымалдау; байланыс; коммуналды және
энергетикалық; күзет және қоймалау; жалдағы активтер бойынша; делдалдық;
басқалар.
Негізгі қызметке жатпайтын табыстар мыналар:
1) Ұзақ мерзімді активтерді сату: материалды емес активтер; негізгі
құралдар; инвестициялар; ұзақ мерзімді берешектердің қарызын.
2) Дивиденттер: акциялар, облигациялар, басқа да құнды кағаздар
бойынша; басқа да ұйымдардың жарғылық капиталға үлес қосуынан; бірлескен
қызмет нәтижесінен;
3) Пайыздық түрдегі табыстар: берілген қарыздар мен займдардан;
сатылған қарыздардан; басқалардан.
4) Басқада табыстар: шетелдік валюта айырбастау операциялары бойынша
жағымды курстық айырым; шаруашылық келісім-шарт талаптарының бұзылғаны үшін
басқалардың төленген айып-пұлы, өсімдер, тұрақсыздықтары; қысқа
мерзімді қаржылық инвестициялар құнының ағымдағы өзгерістеріне сай; заңды
және жеке тұлғалардан ақысыз алынған активтер; заңды және жеке тұлғалардың
осы ұйымға шектірген зиянын төлеуден; есепті ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қысқа мерзімді активтер есебін зерттеу
ХҚЕС ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ АКТИВТЕРДІҢ ЕСЕБІМЕН ТАДАУЫН ұЙЫМДАСТЫРУ
Банктегі бухгалтерлік есептің шоттар жоспарының ерекшеліктерін сипаттау
Бухгалтерлік баланс түрлері
Кәсіпорынның қаржылық нәтижелерінің есебі
Есеп саясатын қалыптастыру
Негізгі құралдар объектілері шаруашылық
Кәсіпорынның қаржысын басқаруда қаржы есептілігін қолданудың экономикалық маңызы
Бюджеттік органдардағы негізгі құралдар қозғалысы
Негізгі құралдардың жөндеу шығындары есебінің аудиті
Пәндер