Фонемаларды түзету


1. Фонема ұғымына түсінік. Дыбыстарды дұрыс айтылуы.
2. Дыбыстарды айту кемшіліктерін түзетуде логопедиялық жұмыс кезеңдері
Фонема – тілдің дыбыстық құрылымының негізгі бірлігі, сөйлеу тілінің ең кіші, одан әрі бөлінбейтін элементі. Фонема морфемалар құрамында, солар арқылы сөздерде мағына ажырату функциясын атқарады.
Фонетика – тіл ғылымында тілдің дыбыстық қырын зерттейтін бөлім.
Фонология – фонема жүйесін зерттейтін ғылым.
Тілдің жүйелі сипаты оның барлық деңгейлерінен – фонетикалық, лексикалық және грамматикалық деңгейлерінен көрінеді. Мысалы, белгілі бір тілдің фонетикасында «дауысты дыбыстар жүйесі», «дауыссыз дыбыстар жүйесі» деп аталуы тектен тек емес. Мысалы, түркі тілдерінде, оның ішінде қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жуан және жіңішке, еріндік және езулік т.с.с. топтасуы тілде дыбыстық жағынан жүйе бар екенін көрсетеді. «Ы» мен «і» дыбыстары айтылуына қарай «ы» - жуан, «і» - жіңішке ретінде танылса, бұл екі дыбыс еріннің қатысы жағынан біртектес, езулік болып табылады.
Буын – фонациялық ауаның кілт үзілуінің, не кедергіге ұшырауының нәтижесінде пайда болатын жеке дыбыс, не дыбыстар тобы.
Екпін – сөз ішінде бір буынның күшті айтылуы.
Грамматика – сөздердің өзгеруін, түрленуін, олардың сөйлемде тіркесу формалары мен заңдылықтарын зерттейді.
Лексикология – тілдің сөздік құрамын зерттеумен айналысатын тіл білімі бөлімі.
Лексема – атаулы немесе номинативті қызмет атқаратын, орта деңгейдегі тілдің екі жақты бірлігі. Лексеманың айтылуы фонеманың біртұтастығын құрайды, ал мазмұны заттың мағынасымен сәйкес келеді және әлем шындығын бейнелейді.
Біз тілді тіл туралы ғылымның бөлімдерін есепке алатын жүйелі құрылым ретінде қарастырдық. Ал енді тілді құрылым ретінде қарастырайық.
Құрылым дегеніміз тіл бірліктері мен деңгейлері арасындағы қатынас. Бұл қатынастың 2 түрі бар: парадигматикалық және синтагматикалық.
Парадигматикалық қатынас (парадигматика) – тіл жүйесіне тән типологиялық қатынасқа жатады. Сөйлеу үрдісінен тыс семантикалық ортақ белгілері бар сөздер, адам жадында ассоциацияланып, топ құрады. Олардың өзара қатынасы мүмкіндігінше әр түрлі болады. Мұндай қатынастарды ассоциациялық қатынастар немесе парадигматикалық қатынастар деп атайды.
О.С.Ахманова парадигмаға төмендегідей анықтама береді: «Парадигма деп тілдік бірліктің тілдік жүйе элементі ретінде бір біріне сыбайлас, не қарсы келетін қасиеттерімен адам санасында жинақтаған, яғни тіл элементтерінің сол тілді пайдаланушы адамның санасында жинақталуын айтамыз». Яғни, парадигма тек сөздер аралығында ғана болмайды, тілдің барлық элементтері арасында болады.
Синтагматикалық қатынас (синтагматика) – сөз бірліктері арасындағы қатынасты айқындайтын ережелер мен заңдылықтар жиынтығы. Фонемалардың жиынтығын – фонотактика, лексема жиынтығын – фразеология, сөйлемдердегі сөздер жиынтығын – синтаксис зерттейді.
1. Fenstermacher, G., & Richardson, V. (2005). Making Determinations of Quality in Teaching
[Оқытуда сапаны анықтаудың туындысы]. Teachers College Record, 107(1), 186-213.Frost, D. (2011).
2.Лапшин В.А., Пузанов Б.П. “Основы дефектологии”-М.,”Просвещение” 1990
6. Бадалян Л.О.”Невропатология”-М,1987.
8.Коберник Г.Н., Синев В.Н. Введение в специальность. Дефектология.-Киев 1984.
Қосымша: 4.8.10.11.
1. Власова Т.А., Певзнер М.С. О детях с отклонениями в развитии. М., 1973 г.
2. Расстройства речи у детей и подростков. /под ред. С.С.Ляпидевского. М., 1999 г.
3. Дефектологиялық сөздік. М., 1978 ж.
4. Выготский Л.С. собр.соч.-М. 1983- т.5
Электронды басылымдар тізімі: 5.6.
4. Китик Е.С. Применение информационных технологий в процессе подготовки логопедов: обучение компьютерной программе «Артикуляционный уклад звуков в норме» // Дефектология. – 2007. – № 3. – С. 73-82.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Фонемаларды түзету.

жоспары:
6.1. Фонема ұғымына түсінік. Дыбыстарды дұрыс айтылуы.
4. Дыбыстарды айту кемшіліктерін түзетуде логопедиялық жұмыс кезеңдері
Фонема – тілдің дыбыстық құрылымының негізгі бірлігі, сөйлеу тілінің
ең кіші, одан әрі бөлінбейтін элементі. Фонема морфемалар құрамында, солар
арқылы сөздерде мағына ажырату функциясын атқарады. 
Фонетика – тіл ғылымында тілдің дыбыстық қырын зерттейтін
бөлім. 
Фонология – фонема жүйесін зерттейтін ғылым.
Тілдің жүйелі сипаты оның барлық деңгейлерінен – фонетикалық,
лексикалық және грамматикалық деңгейлерінен көрінеді. Мысалы, белгілі
бір тілдің фонетикасында дауысты дыбыстар жүйесі, дауыссыз дыбыстар
жүйесі деп аталуы тектен тек емес. Мысалы, түркі тілдерінде, оның
ішінде қазақ тілінде дауысты дыбыстардың жуан және жіңішке, еріндік
және езулік т.с.с. топтасуы тілде дыбыстық жағынан жүйе бар екенін
көрсетеді. Ы мен і дыбыстары айтылуына қарай ы - жуан, і -
жіңішке ретінде танылса, бұл екі дыбыс еріннің қатысы жағынан
біртектес, езулік болып табылады.
Буын – фонациялық ауаның кілт үзілуінің, не кедергіге ұшырауының
нәтижесінде пайда болатын жеке дыбыс, не дыбыстар тобы.
Екпін – сөз ішінде бір буынның күшті айтылуы.
Грамматика – сөздердің өзгеруін, түрленуін, олардың сөйлемде тіркесу
формалары мен заңдылықтарын зерттейді.
Лексикология – тілдің сөздік құрамын зерттеумен айналысатын тіл білімі
бөлімі.
Лексема – атаулы немесе номинативті қызмет атқаратын, орта деңгейдегі
тілдің екі жақты бірлігі. Лексеманың айтылуы фонеманың біртұтастығын
құрайды, ал мазмұны заттың мағынасымен сәйкес келеді және әлем шындығын
бейнелейді.
Біз тілді тіл туралы ғылымның бөлімдерін есепке алатын жүйелі құрылым
ретінде қарастырдық. Ал енді тілді құрылым ретінде қарастырайық. 
Құрылым дегеніміз тіл бірліктері мен деңгейлері арасындағы қатынас. Бұл
қатынастың 2 түрі бар: парадигматикалық және синтагматикалық. 
Парадигматикалық қатынас (парадигматика) – тіл жүйесіне тән типологиялық
қатынасқа жатады. Сөйлеу үрдісінен тыс семантикалық ортақ белгілері бар
сөздер, адам жадында ассоциацияланып, топ құрады. Олардың өзара қатынасы
мүмкіндігінше әр түрлі болады. Мұндай қатынастарды ассоциациялық
қатынастар немесе парадигматикалық қатынастар деп атайды.
О.С.Ахманова парадигмаға төмендегідей анықтама береді: Парадигма деп
тілдік бірліктің тілдік жүйе элементі ретінде бір біріне сыбайлас, не қарсы
келетін қасиеттерімен адам санасында жинақтаған, яғни тіл элементтерінің
сол тілді пайдаланушы адамның санасында жинақталуын айтамыз. Яғни,
парадигма тек сөздер аралығында ғана болмайды, тілдің барлық элементтері
арасында болады.
 Синтагматикалық қатынас (синтагматика) – сөз бірліктері арасындағы
қатынасты айқындайтын ережелер мен заңдылықтар жиынтығы. Фонемалардың
жиынтығын – фонотактика, лексема жиынтығын – фразеология, сөйлемдердегі
сөздер жиынтығын – синтаксис зерттейді. 
Әр деңгей бірліктері арасындағы байланыстың осы екі түрінен басқа
үшінші иерархиялық байланыс бар. Сонымен, тілдің субстанциялық қасиеті
жүйелілік және құрылымдық осы үш деңгейде байқалады. Осы үш деңгей бірігіп
тіл жүйесін құрайды. Ол элементтердің төменнен жоғарыға қарай орналасуына
байланысты. Мысалы, фонологиялық деңгей бірліктері қосылып орта деңгей
бірлігіне айналады. Мысалы: с+т+о+л=жиһаз атауы; ш+ә+й+н+е+к=ыдыс аяқ
атауы. Ал лексема басқа лексемамен қосылып, грамматикалық жағынан өңделіп,
фраза, немесе сөз орамын құрайды. Мысалы, жазу столы, электр шәйнегі т.с.с.
Ал фразалардан, сөздерден сөйлем құралады, ол сөзге айналады. 
Сонымен, тілдің негізгі субстанциялы қасиеті жүйелілік пен құрылымдылық.
Олар жүйелі үш түрлі байланыста көрінеді: парадигматикалық, синтагматикалық
және иерархиялық. Осы үш байланыс тілді сөйлеу құралы ретінде сипаттайды.
Сыртқы лингвистика 
Сыртқы лингвистика тілдің функционалды қасиеттерін зерттейді. Бұл қасиеттер
тіл және тілдік емес объектілер жүйесінде қарастырылады. Аталмыш
объектілер адаммен, оның биологиялық құрылымымен, өмір сүру формаларымен
тығыз байланысты. Сыртқы лингвистика – ішкі лингвистика мен адамтану
пәндерінің шекарасында пайда болған пән. Тілдің жүйелі құрылымы ретінде
ғылымның адам туралы әр түрлі бөлімдеріне қатысына байланысты қазіргі тіл
білімінде сыртқы лингвистиканың төмендегідей бөлімдері бар:
1) Биолингвистика (нейролингвисттик а) – тіл - адам биологиясы
қатынастарын, яғни тіл жүйесінің мидың қабатына әсерін зерттейді. Болмыстың
тілдік бейнесі, оның ішінде сөзді айырып білу, нерв жүйесінің шеткі
аймақтарынан – көру, есту және мидың орталық зонасына (Брок зонасы) шейін
жүзеге асады, ал сөздің пайда болуы, кері бағытта, орталықтан шеткі
аймақтарға өтеді. Биолингвистикада фонологиялық, лексикалық және
грамматикалық нормалардан ауытқуына байланысты, тілдің парадигматика және
синтагматика ережелерін сақтамаудан пайда болатын сөздің (тілдің)
кемшілігін (афазия) зерттеуден өте құнды мәліметтер алынады. Бұл ауытқулар
мидың қандай да бір жарақаттан, немесе миға қан құйылудан пайда болады.
Биолингвистикалық мәліметтер билингвизмді зерттеуде өте маңызды: афазиядан
кейін ана тілінде сөйлеу қасиеті жоғалады, бірақ та шет тілінде сақталып
қалады, немесе, екі тілдің элементтері мен ережелері сақталған екі тілде
аралас сөйлеу пайда болады; 
2) Танымдық лингвистика (лат. cognescere ”танып білу, білу”) ”тіл - ойлау”
қатынастарын, яғни адамның танымдық қызметінің нәтижесі мен үрдістері тіл
мен сөйлеуде қалай көрінеді, ойлау категориялары тілдің идиоэтникалық
категорияларымен қалай сәйкес келеді деген сұрақтарға жауап іздейді:
ұғымның түрлері, концептер (сұлба (схема), сурет, фрейм және сценарий
түрінде) және жеке сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасы; пікір, пайымдау
және ұсыныстар. Танымдық лингвистика туралы айтқанда негізгі екі түрлі
үрдіс есте болуы керек. Олар: біріншіден, белгілі этностың ”әлемнің тілдік
бейнесі” мен оның ерекшеліктері, екіншіден, қарым-қатынас кезіндегі
менталдық үрдістер;
 3) Психолингвистика – психология мен лингвистиканың аралығындағы ғылым
саласы; ”адам - тіл” қатынастарын (адамның зейінін, жігерін, ниетін т.б.)
зерттейді, яғни сөйлеу үрдістерін зерттейтін ғылым. Ол сөйлеу үрдісін, оның
мазмұны, коммуникативті рөлі, сөздің ойға ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тіл мүкістігі бар балалар
«Жалпы тіл кемістіктері бар балалармен жүргізілетін логопедиялық жұмыстың ерекшеліктері»
Қазіргі қазақ тілінің фонетикалық жүйесі
Логопедиялық гимнастика өткізу технологиясы
Дауыссыз дыбыстар емлесі
Жазу және жазба тіл
Психика дамуы тежелген балалардың сөйлеу тілін қалыптастыру
Қазақ тіліндегі фонетика саласы
Фонема жайлы түсінік
Оқушының шетел тілінде еркін сөйлеу мүмкіндігін арттыру үшін қатысымдық құзыреттілігі мен шетел тілінде сөйлеу біліктілігін жетілдіріп, шетел тіліндегі материалдарды компьютермен оқытудың ұтымды әдістемесін ұсыну
Пәндер