Қан және оның жас ерекшеліктері


I. Кіріспе.
II. Тақырып. Қан және оның жас ерекшеліктері.
III. Негізгі бөлім.
• 1. Қан және оның маңызы.

• 2. Қанның қызметі.

• 3. Қан жасалудың жас ерекшелігі.

• 4. Қанның құрамы мен қасиеті.

• 5. Иммунитет.
IV. Қорытынды.
Қан жүйесінің маңызы. Адам организмінің тіршілігі денеге қуат беретін қоректік заттарды қабылдап, оларды қорыту арқылы сақталады. Тамақ құрамындағы қоректік заттар организмде қорытылып, оттегінің қатысуымен болатын тотығу барысында энергия бөледі. Қоректік заттардың осы өзгерістерінің нәтижесінде адамның денесінде зат алмасудан пайда болған организмге қажетті заттармен қоса, қажетсіз, тіпті денені уландыратын заттар да пайда болады. Мұның бәрін тасымалдау қызметін денедегі қ а н атқарады. Қан бүкіл денені аралап, оның ұлпаларындағы клеткалардағы заттың алмасуына қажетті химиялық заттарды әкеліп, қажетсіз заттарын әкетеді. Мұны мен қоса, қан дененің тұрақты температурасын сақтауға қатысады, организмнің иммундық қасиеттерін қамтамасыз етеді және мүшелердің қызметін гуморальдық реттеуге қатысады.
Адамның денесіндегі қан — организмнің сұйық негізгі ішкі ортасы. Қанның жалпы мөлшері ересек адамда 4,5-6 л шамасында, яғни дененің жалпы салмағының 6-8 %. Жаңа туған нәрестеде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста 7-8 % болады. Организмдегі барлық қанның 50% қан деполарында қор болып сақталады. Ондай мүшелерге бауыр, көк бауыр, өкпе және тері жатады.
Қан бауырда, көк бауырда, сүйек кемігінде түзіледі
Қанның құрамы мен қасиеттері. Қан қан клеткаларынан және сұйық плазмадан тұрады. Қан клеткаларына эритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер жатады. Қанның бұл клеткалары бүкіл қанның 40-45%-ын, ал плазма 55-60%-ын құрайды. Қан плазмасының құрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 % белоктар, 2 % түрлі органикалық және бейорганикалық заттар. Оның құрамында белок 0,3-0,6%, май және липидтер 0,1%, 120 мг/% глюкоза қанты, 0,9% көмірсутегі, минерал заттар - натрий, калий, кальций, хлор түздары, амин қышқылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, түрлі ферменттер, гормондар, холестерин т. б. заттар болады. Плазманың белоктарының негізгілеріне альбуминдер 4,5%, ά,β,γ-глобулиндер 2-3 %, фибриногендер 0,2-0,3 % жатады.
Плазманың осмостық қысымы мен белсенді реакциясы қанның маңызды физикалық және химиялық қасиеттеріне жатады. Плазманың осмостық қысымы деп оның құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттардың ерітінділерін тудыратын қысымын айтады. Плазманың осмостық қысымы ондағы минерал заттарының мөлшеріне байланысты: неғұрлым олардың плазмадағы концентрациясы көп болса, соғұрлым осмостық қысым да көп болады. Қан клеткалары мен денедегі ұлпалардың тірлігі үшін, плазманың осмостық қысымының гүрақтылығының маңызы зор.
Қанның белсенді реакциясы оның құрамындағы сутегінің иондарының концентрациясына байланысты және оны рН реакциясы (сутегінің корсеткіші) деп белгілейді. Қанның белсенді реакциясының тұрақтылығы денедегі бүкіл ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды. Қалыпты жағдайда қанның рН = 7,36 тең, Бұл әлсіз сілтінің реакциясы.
Қанның белсенді реакциясының тұрақтылығына қанның б у ф е р л і к жүйесінің үлкен маңызы бар. Кейбір бейорганикалық қосындылар, белок заттары қанға келетін зат алмасуының нәтижесінде қышқыл немесе сілтілік қасиеттері бар заттармен қосылыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен шұғылданғанда қанға зат алмасуынан пайда болған қышқыл заттар келеді. Қанның буферлік қасиеті гемоглобин, карбонаттар, плазманың белоктарының буферлік жүйелеріне байланысты. Бұлардың ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік және карбонаттық буферлік жүйелер.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 11 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

I. Кіріспе.
II. Тақырып. Қан және оның жас ерекшеліктері.
III. Негізгі бөлім.
• 1. Қан және оның маңызы.

• 2. Қанның қызметі.

• 3. Қан жасалудың жас ерекшелігі.

• 4. Қанның құрамы мен қасиеті.

• 5. Иммунитет.
IV. Қорытынды.

Қан жүйесінің физиологиясы және оның жастық ерекшеліктері.
Иммунитет

Қан жүйесінің маңызы. Адам организмінің тіршілігі денеге қуат беретін
қоректік заттарды қабылдап, оларды қорыту арқылы сақталады. Тамақ
құрамындағы қоректік заттар организмде қорытылып, оттегінің қатысуымен
болатын тотығу барысында энергия бөледі. Қоректік заттардың осы
өзгерістерінің нәтижесінде адамның денесінде зат алмасудан пайда болған
организмге қажетті заттармен қоса, қажетсіз, тіпті денені уландыратын
заттар да пайда болады. Мұның бәрін тасымалдау қызметін денедегі қ а н
атқарады. Қан бүкіл денені аралап, оның ұлпаларындағы клеткалардағы заттың
алмасуына қажетті химиялық заттарды әкеліп, қажетсіз заттарын әкетеді. Мұны
мен қоса, қан дененің тұрақты температурасын сақтауға қатысады, организмнің
иммундық қасиеттерін қамтамасыз етеді және мүшелердің қызметін гуморальдық
реттеуге қатысады.
Адамның денесіндегі қан — организмнің сұйық негізгі ішкі ортасы. Қанның
жалпы мөлшері ересек адамда 4,5-6 л шамасында, яғни дененің жалпы
салмағының 6-8 %. Жаңа туған нәрестеде ол 10-20 %, 1 жаста 9-13%, 5-7 жаста
7-8 % болады. Организмдегі барлық қанның 50% қан деполарында қор болып
сақталады. Ондай мүшелерге бауыр, көк бауыр, өкпе және тері жатады.
Қан бауырда, көк бауырда, сүйек кемігінде түзіледі
Қанның құрамы мен қасиеттері. Қан қан клеткаларынан және сұйық плазмадан
тұрады. Қан клеткаларына эритроциттер, лейкоциттер және тромбоциттер
жатады. Қанның бұл клеткалары бүкіл қанның 40-45%-ын, ал плазма 55-60%-ын
құрайды. Қан плазмасының құрамы да күрделі: оның 90%-ға жуығы су, 7-8 %
белоктар, 2 % түрлі органикалық және бейорганикалық заттар. Оның құрамында
белок 0,3-0,6%, май және липидтер 0,1%, 120 мг% глюкоза қанты, 0,9%
көмірсутегі, минерал заттар - натрий, калий, кальций, хлор түздары, амин
қышқылдары мен полипептидтер 4-10 мг%, мочевина 10-25 мг%, түрлі
ферменттер, гормондар, холестерин т. б. заттар болады. Плазманың
белоктарының негізгілеріне альбуминдер 4,5%, ά,β,γ-глобулиндер 2-3 %,
фибриногендер 0,2-0,3 % жатады.
Плазманың осмостық қысымы мен белсенді реакциясы қанның маңызды физикалық
және химиялық қасиеттеріне жатады. Плазманың осмостық қысымы деп оның
құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттардың ерітінділерін
тудыратын қысымын айтады. Плазманың осмостық қысымы ондағы минерал
заттарының мөлшеріне байланысты: неғұрлым олардың плазмадағы концентрациясы
көп болса, соғұрлым осмостық қысым да көп болады. Қан клеткалары мен
денедегі ұлпалардың тірлігі үшін, плазманың осмостық қысымының
гүрақтылығының маңызы зор.
Қанның белсенді реакциясы оның құрамындағы сутегінің иондарының
концентрациясына байланысты және оны рН реакциясы (сутегінің корсеткіші)
деп белгілейді. Қанның белсенді реакциясының тұрақтылығы денедегі бүкіл
ферменттердің қатысуымен болатын реакциялар үшін маңызды. Қалыпты жағдайда
қанның рН = 7,36 тең, Бұл әлсіз сілтінің реакциясы.
Қанның белсенді реакциясының тұрақтылығына қанның б у ф е р л і к жүйесінің
үлкен маңызы бар. Кейбір бейорганикалық қосындылар, белок заттары қанға
келетін зат алмасуының нәтижесінде қышқыл немесе сілтілік қасиеттері бар
заттармен қосылыстар жасайды. Мысалы, дене еңбегімен шұғылданғанда қанға
зат алмасуынан пайда болған қышқыл заттар келеді. Қанның буферлік қасиеті
гемоглобин, карбонаттар, плазманың белоктарының буферлік жүйелеріне
байланысты. Бұлардың ішіндегі аса маңыздылары гемоглобиндік және
карбонаттық буферлік жүйелер.
Қанның меншікті салмағы ересек адамда 1,055-1,063 кгм3. Жаңа туған
нәрестенің қанының меншікті салмағы аздап жоғарырақ 1,060-1,080 кгм3.
Сәбидің өмірінің алғашқы айында ол 1,050 кгм3 шамасына дейін төмендейді де
кейіннен қайта көтеріліп ересек адамдікіндей болып, өмір бойы сол мөлшерде
сақталады.
Қанның тағы да бір физикалық қасиеті - оның тұтқырлығы. Қанның тұтқырлығын
судың тұтқырлығымен салыстырады. Судың тұтқырлығы 1-ге тең деп алынса, жаңа
туған сәбидің қанының тұтқырлығы алғашқы күндері 10,0-14,8 болады. 1-ші
айдың соңында ол 4,8 дейін төмендеп шамамен тұрақты болып, осы күйінде
сақталады. Оның ауытқуы онша көп емес, алғашқы 1 жаста орта есеппен 4,6, 1-
3 жасқа дейін 4,57, 3-15 жас арасында 4,61 шамасында болады. Дегенмен 8-11
жас арасында ғана қанның тұтқырлығы айтарлықтай 2,9-дан 5,5-ке дейін (орта
шамамен 3,9) ауытқиды деген мәліметтер кездеседі. Қанның тұтқырлық шамасы
жынысқа байланысты емес, орта есеппен алғанда ер балаларда 4,6, ал қыз
балаларда 4,58-ге тең болады.
Қан плазмасының тұтқырлығы оның жалпы тұтқырлығына қарағанда аз, не бары
1,88.
Сонымен, қанның құрамы, оның мөлшері, физикалық және химиялық қасиеттері
шамамен алғанда тұрақты болуы тиіс. Бұл тұрақтылықты жүйке жүйесі мен
гуморальдық жүйелер реттейді.
Адамның қанының температурасы тұрақты болады. Бір тәуліктің ішінде баланың
денесінің температурасы 36,6-37°С шамасында ғана өзгереді. Температураның
аз мөлшерде көбейгені - денедегі аурудың белгісі. Ал температура төмендесе
адамның "әлі құриды", яғни әлсіздік байқалады. Қан бауырда және бұлшық
еттерде жылытылып, теріде салқындатылады.
Қанның мөлшері мен құрамының жасқа байланысты өзігерістері. Жаңа туған
сәбидің қанынның мөлшері дене салмағымен үйлестіре алғанда, жасы үлкен
балалар мен ересек адамдардан анағұрлым көп.
Қанның жалпы тұтқырлығы алғашқы күндері жоғары болып, 1-ші айдың соңында
томендейді де, осы мөлшерде шамамен тұрақталады, бірақ қан құрамындағы
клеткалардың санына байланысты өзгермелі келеді. Ал қанның плазмасының
тұтқырлығы 4 жасқа дейін төмендеп, содан кейін ғана түрақтанады. Қанның
құрамында кейбір заттардың мөлшерінің бала денесіне жеткіліксіз екенін
баланың тамақ талғауынан білінеді. Мысалы, кальций жетіспеген жағдайда
балалар бор, көмір, үйдің қабырғасындағы әкті, балшықты жейді, ал глюкоза
жетіспесе, тәтті тағамдарға зауқы тартады.
Сыртқы ауада оттегі жетіспегенде көптеген балаларда "биіктік ауруы" пайда
болады: әлсіздік байқалады, басы жиі ауырады, ұйқы "басады" (ұйқышыл
болады). Ал егер оттегенің жетіспеушілігі ұзаққа созылса, балада селқостық
күшейіп, өмірге қызығудан айырылады, есінен танған адам сияқты жүреді,
тіпті өліп кетуі де мүмкін.
Қанның құрамындағы белоктың түрлерінің бір-біріне қатынасының да жас
айырмашылықтары бар. Айталық, жаңа туған сәбидің қанындағы альбумин 57,71 -
56,78% Қанның құрамындағы белоктың түрлерінің мөлшерінің де жас
айырмашылықтары бар: глобулиндері 42,29 - 43,22%. Альбуминдері 6 айға дейін
біртіндеп көбейеді (59,25%), 3 жаста 58,97 %. Ал глобулиндері төмендейді
де, 3 жастап аса тұрақталады. 7-15 жаста ересек адамның альбумині мси
глобулииінің қатынасындай болады. Қандағы глобулиндер бала туған сәтте
жоғары болады да 1 жастан әрі төмендейді. Глобулиндердің түрлерінің мөлшері
де осы зандылықта байқалады. Глобулиндер жарты жасқа дейін жоғары (4,23-
5,43%) болып, 3 жаста 3,09% болады; ά-глобулиндердің мөлшері алғашқы жарты
жылда жоғарырақ (10,73-11,45%), ал 7 жастан аса ересектердегідей (9,20-
9,98%) болады. Β-глобулиндер де туған кезде жоғары болып, 7 жастан аса
ересек адамдардағы мөлшерге жуықталады. γ-глобулиндер туған кезде көп
болады да, алғашқы 3 айда ұрықтық глобулиндер ыдырап 3 жаста ересектердей
17,39 % болады.
Минерал тұздарының жалпы мөлшері ересек адамда 0,90-0,95%. Мұның ішінде
калий, натрий, кальций, фосфор, мыс, кремний, титан, марганец, темір т. б.
көптеген ілементтер бар. 3 жасқа дейін калий, кальций, натрий тұздарының
мөлшері аздап жоғары болып, 6 жастан кейін тұрақталады.
Эритроциттер. Қанның пішінді элементтеріне эритроциттер, лейкоциттер және
тромбоциттер жатады. Бұлардың ішіндегі ең көбі эритроциттер, яғни қанның
қызыл клеткалары. Олардың саны адамнын жынысына байланысты: ер адамда 1 мкл
қанда 4,5-5 млн., әйелде 4-4,5 млн. Қанның қызыл клеткалары ядросыз,
диаметрі 7-8 мкм, ал қалыңдығы 2 мкм. Эритроциттердің пішіні екі жағы
ойыңқы келетін линза іспетті болады Мұндай пішін клетканың бетінің ауданын
үлкейтіп тасымалдау қызметін атқаруын жеңілдетеді, әсіресе оттегі өкпеден
дененің бүкіл клеткаларына және ұлпаларына тасуға ыңғайлы етеді. Бұл
қызметі эритроциттердің құрамындағы белок заты гемоглобиннің қатысуымен
орындалады. Гемоглобин күрделі зат. Ол г е м деп аталатын, құрамында екі
валентті темірі бар бояулы заттан және г л о б и н белогынан тұрады .
Гемоглобин өкпе қуысында оттегімен оңай қосылып, оксигемоглобинге айналады.
Оксигемоглобин организмнің ұлпаларына қанмен тасылады да, ұлпаларға
келгенде оңай ыдырайды, нәтижесінде глобин мен 02 пайда болады. Босаған
оттегі ұлпалардың клеткаларының тотығуына қатысады, ал глобин белогы
ұлпаларда зат алмасуынан майда болған көмір қышқылын қосып алып карбокси-
гемоглобинге айналады. Бұл да жеңіл ыдырайтын қосынды, қанмен өкпеге барып,
көмірқышыл газын босатады, глобинге қайтадан оттегі қосылады. Сөйтіп
гемоглобин өкпеден ұлпаларға оттегін, ұлпалардан өкпе қуысына көмір қышқыл
газын тасиды. Көмір қышқыл газы деммен бірге сыртқа шығады. Оттегі мен
көмірсутегін қосып алу екі валентті темірдің қасиетіне байланысты. Кейбір
жағдайда (жыланның уымен немесе аиіс газымен" уланғанда) гемоглобиннің
құрамындағы екі валентті темір үш валентті темірге айналып, ол С02
карбоглоб и н деп аталатын берік қосылысқа айналады, содан барып уланған
адамның денесіндегі тотығуға оттегі жетіспей, гемоглобиннің көп мөлшері
карбоглобинге айналғанда бала өліп қалады. Мұндай жағдайда уланған адамды
жылдам оттегі мол жерге шығару қажет, сонда гемоглобин екі иалентті темірі
бар дұрыс қалпына келіп, адам тірі қалады.
Эритроцитгер қан плазмасының осмостық қысымының әсеріне аса сезімтал
болады. Осмостық қысымның төмендеуі эритроциттерді бұзып, оның құрамындағы
гемоглобин қан плазмасына шығады. Соның нәтижесінде эритроциттер өзінің
басты міндеті - оттегін тасымалдау кабілетінен айырылады. Гемоглобиннің қан
илазмасына шығуын г е м о л и з деп атайды. Гемолиздің әсерінен қанның
тұтқырлығы айтарлықтай күшейеді де, қан жүрісін киындатады.
Егер қанды алып, пробирканың ішіне біраз уақыт қойса оның құрамындағы
эритроциттер тұна бастайды да, бетіне қанның сары суы шығады.
Эритроциттердің тұну ж ы л д а м д ы ғ ы, қалыпты жағдайда ер адамда 3-9
ммсағ, әйелде 7-12 ммсағ шамасында болады. Эритроциттердің тұну
жылдамдығы аурудың диагностикасында аса маңызды көрсеткіш.
Жаңа туған сәбидің қанында 2 түрлі эритроциттер бар: а) ұрықтық
эритроциттер; б) қалыпты эритроциттер. Бала туар алдында оның қанына көп
мөлшерде қалыпты эритроциттер қосылады. Сондықтан жаңа туған сәбидің
алғашқы сағатында 1 мм3 қанында 6,5- 7,2 млн эритроциттер болады. Өмірге
жаңадан келген баланың қанына біраз шамада жаңа эритроциттер қосылады да
алғашқы 5-6 сағатында 1 мм3 6,62-7,5 млн эритроциттер болады. Бірақ алғашқы
күннен бастап, ұрықтық эритроциттер ыдырап, орнына жаңа эритроциттер
қосылады, сондықтан олардың саны бірінші тәуліктен бастап азая бастайды. 24
сағаттан кейін 1 мм3 қанда 6,11-7,06 эритроциттер болса, 1 аптадан кейін
5,54-6,21 млн, 10 күннен соң 4,80-5,70 млн шамасына дейін азаяды. Бұл
сәбидің ұрықтық эритроциттерінің бауырда ыдырауына байланысты жағдай.
Алғашқы 1-2 жаста эритроциттердің саны баланың тұрмыс жағдайына, ауа райына
т.б. сыртқы және ішкі әсерлерге байланысты өзгермелі келеді. Мұндай күшті
өзгерістер 5 пен 7 жас, 12 мен 14 жас арасында да байқалады. Жалпы алғанда
балалардың қанындағы эритроциттердің саны құбылмалы келеді. Оның мөлшеріне
баланың ұйқысы, тамағының құрамы, күн кестесінің бұзылуы да әсер етеді.
Мысалы, бала жасына лайық мөлшерден аз ұйықтаса, сол күні оның қанындағы
эритроциттердің саны 0,7-1,2 млн-ға дейін азаяды.
Эритроциттердің құрамындағы гемоглобиннің мөлшері нәрестеде ересек адамнан
жоғары болады. Егер ересек адамның эритроциттеріндегі гемоглобинді 100 %
деп алсақ, жаңа туған сәбидің қанындағы гемоглобин 140-145% болады яғни 100
мл қанында 17-25 г гемоглобин бар. Сонымен бірге сәбидің гемоглобиндерінің
оттегін қосып алу қабілеті де аздап жоғары: ересек адамда 1 г гемоглобии
1,34 мл оттегін, ал сәбиде 1,40 мл оттегін қосып алады. Сондықтан жаңа
туған сәбидің оттектік сыйымдылығы 35 мл (ересек адамда 18-21 мл) болып,
зат алмасуының қарқынды өтуіне мүмкіндік береді.
Екі-үш жастың арасында эритроциттердің саны 5-5,5 млнімкл. Бұл кезде
эритроциттердің диаметрі аздап кішірейеді, ал гемоглобиннің мөлшері 2 жаста
80-90 %, 3 жаста қайтадан 100 % дейін көбейеді, яғни ересек адамдардағыдай
болады, ал оттектік сыйымдылығы ересектерден әлі де болса жоғары. Тек 4-6
жаста эритроциттердің саны, пішіні, мөлшері және гемоглобинінің қасиеті,
оттектік сыйымдылығы ересек адамдардағыдай болады.
Эритроциттердің тұну жылдамдығы жаңа туған нәрестеде 0,5 ммсағ, туғаннан
кейін біртіндеп ол артады: 1 жаста 2 ммсағ, 2-3 жаста 3 ммсағ, 5-6 жаста
4-5 ммсағ, қыздарда 7-11 жаста, ер балаларда 7-13 жаста 3-9 ммсағ болып,
ересек адамдардың эритроциттерінің тұну жылдамдығына (7-12 ммсағ)
жақындайды.
Адам денесіндегі эритроциттердің өмір ұзақтығы 90-120 күндей, бірақ олар
үнемі жаңарып отырады: ескілері бауырда және басқа мүшелерде ыдырап, жаңа
жас эритроциттер сүйек кемігінде өндіріліп, қан айналымына қосылады.
Алғашқы аптадағы эритроциттер ыдырағанда босайтын темір иондары сәбидің
терісінде қор ретінде жиналады да, тотығып баланың терісі сарғыш тартады.
Мұны сәбидің "сары ауруы" деп атайды, бірақ ол жұқпалы Боткиннің сары
ауруына байланысты емес, қордағы темірдің тотығуынан болған. Кейіннен
терідегі темір иондары жаңа қан клеткаларын түзуге пайдаланылады да,
терінің түсі дұрыс қалпына келеді.
Лейкоциттер. Лейкоциттер - ядросы бар қан клеткалары. Ересек адамның 1 мл
қанында 6-8 мың лейкоциттер болады. Баланың иммундық қабілеті (ауруға қарсы
тұру , қорғану қабілеті) лейкоциттерге байланысты. Лейкоциттер бала
организмінің жұқпалы, яғни инфекциялық ауруларға қарсы тұру ын қамтамасыз
етеді. Қан клеткаларының бұл маңызды қызметін Нобель сыйлығының лауреаты
орыс ғалымы И. И. Мечников ашқан. Лейкоциттердің бірнеше түрлері бар: а)
дәнді лейкоциттер немесе гранулоциттер; ә) дәнсіз лейкоциттер, яғни
агранулоциттер; б) моноциттер.
Гранулоциттердің 3 түрі бар: нейтрофилдер, эозинофилдер және базофилдер. Ал
агранулоциттерге лимфоциттер жатады. Қанның құрамындағы лейкоциттердің
түрлері адамның жасына лайықты мөлшерде шамамен тұрақты болады. Бұл
тұрақтылықты лейкоцитарлық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
«Жас ерекшеліктер физиологиясы және мектеп гигиенасы» курсы бойынша лекция тезистері
Жас физиологиясы мен мектеп гигиенасы. Балалардың өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары
Жас ерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы пәнінің оқұ-әдістемелік кешені
Қыз балалар
Балалардың қан мен қанайналым жүйелерінің жас ерекшеліктері
Жас физиологиясы және мектеп гигиенасы
Жүректің қақпақшалық аппаратының зақымдалуы себептерімен даму механизмдері
Жасерекшелік физиологиясы және мектеп гигиенасы пәнінен дәрістер
ПЕДИАТРИЯ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ БАЛАЛАР ГИГИЕНАСЫ
Өсу мен даму заңдылықтары. Нерв жүйесінің физиологиясы және оның жастық ерекшеліктері
Пәндер