Ақуыз синтезі және оның табиғаттағы маңызы

Жоспар:

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

ІІ. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4.29
2.1 Белоктар тұралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.8
2.2 Белок конформациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.17
3. Клеткадағы белок синтезі және оны реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.22
3.1 ДНҚ репликациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23.25
3.2 РНҚ құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26.27

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.29

IV. Әдеби шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30
Кіріспе

Организм клеткасының химиялық құрамы аса бай және алуан түрлі. Онда көптеген реакцияларға қатысатын және метаболизм түзетін әр түрлі заттар бар. Мұндай алмасу нәтижесінде заттар үздіксіз өзгеріп, ыдырайды және осының арқасында жаңа заттар түзіледі. Алмасу реакциялары белгілі бір қатаң тәртіппен өтеді және әр түрлі ферменттердің әсерімен реттеліп отырады. Тірі клеткада болатын ерекше жағдайлардың арқасында реакциялар жоғары жылдамдықпен өтеді. Клетканың немесе протопластың химиялық құрамына талдау жасағанда, біріншіден, ондағы заттардың аса көптігі мен алуан түрлілігіне, екіншіден, талдау барысында тірі клеткаға тән емес заттардың пайда болуына байланысты көптеген қиындықтар туады.[3]
Академик В.И.Вернадский жер қыртысындағы элементтердің барлығы да (тіпті сирек кездесетін элементтер де) клеткада белгілі бір мөлшерде кездеседі деп санайды. Алайда тірі заттың құрамына бар болғаны 22—27 элемент кіреді. Кез келген организмнің тірі затының элементтік құрамы мынадай: С, О, Н, N. Р, S, Na, К, Мg, Са, С1, Мn, Ғе, Со, Сu, Zn, В, Аl, V, Мо, I, Si, Ni, Сг, Sе, Sn, Аs. Көрсетілген элементтердің 16-сы барлық организмдерде кездеседі.[3]
Тірі клетка затының құрамын дәлелдеу әлдеқайда қиын. Ішекте тіршілік ететін бактерия Escherihia coli осы мәселені зерттеуде ыңғайлы материал болып табылады. Оның құрамында мынадай заттар табылған: су — 70%, бейорганикалық иондар — 1%, көмірсулар — 3%, амин қышқылдары — 0,4%, нуклеотидтср — 0,4 %, липидтер — 2 %, белоктар — 15%, ДНҚ — 1 %, РНҚ -6%. Барлық басқа организмдердің тірі затының құрамы да осы сияқты деген пікір бар. Тірі заттың құрамына кіретін молекулаларды биомолекула деп атайды, демек олардың ерекше құрылымы және өзара әрекеттесуі тіршілік негізінде жататын процестерді қамтиды. Бұл заттардың молекулаларының құрылымы, физикалық-химиялық қасиеттері және олардың тірі клеткадағы атқаратын физиологиялық ролі жөнінде қысқаша мәліметтерге тоқталайық. Осының ішінде белоктар және оның синтезделуіне тоқтап өтсек. [3]
Қолданылғын әдебиеттер:

1. С. Ж. Стамбеков, В. Л. Петухов. Молекулалық биология. Новосибирск-2003г.
2. А. Ж. Сейтембетова, С. С. Лиходий. Биологиялық химия. Алматы «Білім»-1994ж.
3.Н. Кенесарина. Өсімдіктер физиологиясы және биохимия негіздері. Алматы «Мектеп»-1988ж.
4. К. Вилли. Биология. Москва «Мир»-1966г.
5. Э. Де Робертис, В. Новинский, Ф. Саес. Биология клетки. Москва «Мир»-1973г.
6. Под редакцией Д. И. Трайтака. Биология. Москва «Просвещение»-1988г.
7. А. В. Костантинов. Общая цитология. Минск «Вышэйшая школа»-1968г.
        
        Ақуыз синтезі және оның табиғаттағы маңызы
Жоспар:
І.
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
ІІ. Негізгі
бөлім.......................................................................
...........................4-29
2.1 Белоктар тұралы жалпы
түсінік.................................................................4-8
2.2 Белок
конформациясы...............................................................
.................9-17
3. Клеткадағы белок синтезі және оны
реттеу..............................................18-22
3.1 ДНҚ
репликациясы................................................................
...................23-25
3.2 РНҚ ... ... ... ... ... аса бай және ... түрлі. Онда
көптеген реакцияларға қатысатын және метаболизм түзетін әр ... ... ... ... ... ... үздіксіз өзгеріп, ыдырайды және
осының арқасында жаңа заттар түзіледі. Алмасу реакциялары белгілі бір қатаң
тәртіппен өтеді және әр ... ... ... ... ... ... ... ерекше жағдайлардың арқасында реакциялар ... ... ... ... ... ... ... талдау
жасағанда, біріншіден, ондағы заттардың аса көптігі мен алуан түрлілігіне,
екіншіден, талдау ... тірі ... тән емес ... пайда болуына
байланысты көптеген қиындықтар туады.[3]
Академик В.И.Вернадский жер ... ... ... да ... ... ... де) клеткада белгілі бір мөлшерде кездеседі деп
санайды. Алайда тірі заттың ... бар ... 22—27 ... ... ... организмнің тірі затының элементтік құрамы мынадай: С, О, Н, N. ... Na, К, Мg, Са, С1, Мn, Ғе, Со, Сu, Zn, В, Аl, V, Мо, I, Si, Ni, Сг, ... Аs. ... элементтердің 16-сы барлық организмдерде кездеседі.[3]
Тірі клетка затының құрамын дәлелдеу әлдеқайда қиын. Ішекте ... ... ... coli осы ... ... ... ... табылады. Оның құрамында мынадай ... ... су — ... ... — 1%, ... — 3%, амин ...... — 0,4 %, липидтер — 2 %, белоктар — 15%, ДНҚ — 1 %, РНҚ ... ... ... тірі ... ... да осы ... ... пікір
бар. Тірі заттың құрамына кіретін молекулаларды биомолекула деп атайды,
демек ... ... ... және өзара әрекеттесуі тіршілік негізінде
жататын ... ... Бұл ... ... ... қасиеттері және олардың тірі ... ... ролі ... қысқаша мәліметтерге тоқталайық. Осының ішінде
белоктар және оның синтезделуіне тоқтап өтсек. ... ... ... ... ... ... ... құрайтын белоктардың маңызды ролін Ф.
Энгельс: «Тіршілік-белокты денелердің ... ету ... ... ... - организмдегі заттардың ең күрделісі, ал оның элементтік
құрамы ... ... ... ... Онда 51-53% ... ... ... 7% сутегі, 21-23% оттегі, 0,7-1,3% күкірт болады. Кейбір
белоктарда бұған ... ... да ... ... ... тұқымында белоктың мөлшері едәуір көп болады. Бұл өсімдіктер
тұқымының үгілген массасын сумен, ... ... және ... ... тұндыру жолымен олардан белокты бөліп алу қиын ... ... және ... ... ... ... сондай-ақ
ферменттердің әсерімен белок амин қышқылдарының қоспасына ыдырайды.[3]
2.1.1 Амин ... ... ... ... тікелей аминдеу немесе
қайта аминдеу деп аталатын екі негізгі реакция арқылы синтезделеді. Олардың
құрамында карбоксил тобынан ... амин тобы да ... Амин ... ... үшін физиологиялық маңызы бар екі қасиетіне ... Оның бірі ... ... ... активтік. Сулы
ерітінділерде амин қышқылдарының СООН және NH2 тобы ортадағы ... ... ... ... ортада амин қышқылының
карбоксил тобы диссоциацияланғанда минус заряд, қышқыл ... NH2 ... плюс ... ... ... амин қышқылы ортадағы реакцияға байланысты бірде қышқыл, бірде
сілті ретінде қызмет атқарып, амфолиттік қасиет көрсетеді. ... ... қос ... цвиттерион түрінде болады.[3]
Амин қышқылдарына оптикалық активтік тән. Олардың ерітіндісі арқылы
полярланған ... ... ... ... ... өзгереді.
Оптикалық активтік кеңістіктік изомерияға, яғни ... ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы аланин
амин қышқылы екі ... ... ... ... ... ... астам амин қышқылдары табылған. Олардың көбі
фотосинтез кезінде немесе топырақтан ... ... ... ... процесінде түзіледі. Адам организміне қажетті амин кышқылдары
азықпен бірге қабылданады. Олардың ішінде ... ... ... ... фенилаланин, лизин, аргинин, гистидин және триптофан
ерекше қажет. Азық-түліктің құрамында осы амин қышқылдарының ... ... ... ... ... түседі. Олар міндетті ... амин ... деп ... ... ... ... ... амин қышқылдары 4
класқа бөлінеді. I класка ... амин ... ... ... ... ... ... триптофан, метионин жатады. II
класқа поляризацияланған, электр ... жоқ амин ... ... треонин,
тирозин, цистеин жатады. Бұл амин қышқылдары сумен Н-байланыс ... III ... плюс ... лизин, аргинин, гистидин амин кышқылдары
жатады. IV ... ... ... ... және глутамин амин қышқылдарын
біріктіреді. Олар рһ бейтарап аймақта тұрғанда теріс зарядқа ие ... амин ... кең ... Ал ... ... ... қышқылы кіреді. Белок молекуласының конформациясы амин қышқылдарының
бүйірлік радикалдарына байланысты.
2.1.2 Белок молекуласының құрылымы. Белок химиясының ... ... ... "Белок ғылым және өнер институтының комментарийларында (хабарла-
маларында)" ... Я. ... ... ... басталған бо-
лар. Бидай ұнынан бұрын белгісіз зат алғанын ғалым осы еңбегінде
хабарлаған. Бидайдан ... ... ... болған.[3]
Осылайша алғашқы белок препараты дайындалған. Сөйтіп, белоктық заттарды
зерттеудің ұзында және өте қиын ... ... ... ең ... - ... ... ... ашқанша 200 жылдан артық уақыт
өтеді. Осы мезгіл бойы ... ... оның ... жөнінде ондаған
болжамдар ұсынылып және олар бекерге шығарылған. Барлық болжамдар ғылыми
мұрағаттарда ... орын ... 1945 ж. ... ... ... ... ... ұзын тізбекке жалғанған амин кышқылдарынан тұратыны анықталды. Белок
молекуласын түзетін амин қышқылдары көп емес - ... 20. Ал ... ... амин ... ... ... бір ... Мысалы, бір белокта валиннен кейін триптофан келеді. Олардың
орнын ауыстыру арқылы ... ... бар жаңа ... ... ... егер ... ... маңызды қызмет атқарса, екіншісі мүлде
қажетсіз болуы мүмкін.[3]
Ал енді математикаға оралайық. Егер біз ... ... ... 20 амин ... ... төрт амин ... тұратын пептид
20-20-20-20= 160000 әртүрлі тізбек, ал амин қышқылының п ... - ... ... ... ... ... 300-ге таяу амин ... тұратын
10390 әртүрлі белок болуы мүмкін. Ал ... амин ... ... ... белок молекулаларымен салыстырғанда өте кұртымдай құрылым.
Осыдан бар жоғы 20 амин ... ғана ... ... ... ... болатынына көз жеткізуге болады.
Белоктар - биологиялық ... ... ... ... көп ... ... ... құрғақ заттың жартысы
белоктардың үлесіне тиеді. Клетканың құрылымын және ... ... ... қатар, молекулалық тану және катализдік құрал қызметін
атқарады. Клетка ... ... ... ДНҚ ... ... клеткалық
процестерге тікелей араласпай, ұстайды. Мысалы, оттегін ... тән ... бұл ... жауапты геннің оған қатысы жоқ.
Компьютерлік терминологияны қолдансақ, ... ... ... ... ... ... ... етеді". Белоктар "аппараттың
қамсыздандыру" - клетканың жадында ... ... ... іске ... Осындай нуклеин кышқылдары мен белоктар қызметінің
айырмашылығы, оларды құрайтын ... ... ... және РНҚ ... ... жағынан өте ұқсас алып молекулаларды
құрайтын нуклеотидтерден тұрады, олардың ... ... ... емес. Ал белоктар әртүрлі 20, бір ... ... ... ... ... ... ... қасиеті ерекше.
Атқаратын қызметінің шеңберінің кеңдігі, олардың химиялық құрылымының
және ... ... ... ... ... белоктардың
химиялық қасиеттерінің әмбебаптығы да осыған негізделген.
Белок макромолекуласының ... ... ... болады. Оның ішіндегі алғашқы ең қарапайымы ... ... ... ... ... ... амин қышқыл буындарының тізбегі.
Бұл – белоктың алғашқы қүрылымы деп аталады; мұндағы байланыстардың ... яғни ... ... ... ... ... ... бөлігінің ... ... ... ... ... есептемегендегі сол фрагменттегі негізгі
тізбектің конформациясын айтады. Мұнда белок ... ... ... ... ... орамдары тығыз ... да, ... ... мен амин ... ... ... ... пайда болады. Атап ... ... ... орналасқан
пептидтік байланыстар арасында (NH-пен СО-топтары арасында) сутектік
байланыстар ... ... ... ... ... әлдеқайда
әлсіз, алайда, бірнеше қайталанғаннан кейін ол да ... ... ... көп ... ... "жөрмелген" полипептидтік шиыршық едәуір
тұрақты құрылым болып саналады. ... ... ... одан әрі ... Ол ... ... ... келіп оралады, бірақ соның өзінде де
ол бір қалыпты және әр белокта ерекше пішінде болады.[3]
Жекеленген полипептидтік ... ... ... ... ... үшінші құрылымы деп атайды.
Кейбір белоктар бірнеше полипептидтік ... ... ... - бір ... ... ... Үшінші құрылымды жалғастырушы
байланыстар сутекті байланыстардан да әлсіз болады. Оларды гидрофобты ... - ... ... ... полюссыз радикалдардың арасындағы
ілініс күші. Ондай ... амин ... ... ... ... ... радикалдардың бір-біріне тартылып,
жабысу себебі суға шашыраған майдың немесе басқа бір гидрофобты ... ... ... ... Гидрофобты ілінісу күші өте әлсіз байланыс
болғанымен де, бірнеше рет қайталанатындығынан олардың барлығы қосылғанда
едәуір әрекеттесу қуатын ... ... ... аса ... ... ... ... байланыстардың қатысуының салдарынан, ол анағұрлым
тұрақты және өте қозғалғыш болады. ... ... ... ... ... амин қышқылы цистеиннің арасында ... S-S ... деп ... ... ... байланыс әжептәуір
роль атқарады, бірақ тұрақты үшінші ... ... үшін ... ... ... ... миоглобин және гемоглобин молекулаларында S-S
байланыстар жоқ. Көпшілік жағдайларда белоктың бірнеше ... ... ... өте үлкен агрегаттар түзеді. Мысалы, гемоглобин осы
белоктың төрт макромолекуласының жиынтығы болып саналады. Тек ... ... ғана ... ... қызмет атқарады, яғни оттегі молекулаларын
қосып алып тасымалдай алады екен.
Белоктың төртінші құрылымы деген ұғым – мономердің ... ... олар ... ... ... белок молекуласын құрады.
Гемоглобин молекуласы әдеттегі тетрамер ... оның ... ... (-тізбек және екі ұқсас (-тізбек кіреді. Төртінші ... ... ... ... ... ал кейде S-S-
байланыстармен де жүзеге асырылады.
Дисульфидтік көпірше – бұл екі ... ... ... ... ... ... кейбір секреторлық белоктарда
кездеседі. Көпірше ... ... де, ... оның ... де ... ... белоктарда, қалыпты цистеиндер болғанмен, дисульфидтік
көпіршелер болмайды. Атқаратын қызметіне сай ... ... ... ... ... пішіндес, катализ, транспорт немесе реттеу сияқты
арнаулы процестерге қатысады. Кейбір белоктық ... ... ... аз ... ... ... мыс, йод, хлор, бром және т.б. элементтер
де кездеседі.[3]
Белоктардың құрылымдык элементіне амин қышкылдары ... ... ... ... ... ... біріге алады. Әсіресе
жануарлар мен өсімдіктер организміндегі кездесетін белоктардың ... ... ... ... ... ... ... амин
қышқылы үшінші бір амин ... ... ... Осы пептидті
байланысты анықтаған және дамытқан немістің атақты ғалымы ... ... ... ... ... ... орны тек ... ғана тән.
Егер амин қышқылы басқа амин қышқылымен орын алмастырса, қасиеті өзгереді.
Сенджер ... ... ... ... ... ... олардың
табиғатын анықтады. Инсулин белогы ұйқы бездерінің гормондарынан алынады.
Қарапайым белокка жатқанымен ... ... зор. Осы ... ... ... ... ... молекуласына кіретін амин қышқылдарының саны өте көп. Гликокол
немесе ... ... ... ... ... амин ... немесе
аминопропион қышқылы сол сияқты цистеин амин қышқылы, метионин және
т.б. ... ... ... ... ... және ... қышқылдар
енеді. Белоктардың біріншілей құрылымы кейбір белоктар үшін ғана
анықталады. Мысалы: инсулин, рибонуклеаза, т.б. І950 ж ... ... ... ... ... ... ... Белоктар 2 үлкен
топқа бөлінеді:
1. Протеиндер - қарапайым /жай/ белоктар.
2. Протеидтер - күрделі белоктар.
Белоктар өте күрделі жоғары полимерлі заттар. ... ... ... амин ... ... ... полипептид береді, осы
полипептидтердің бірігуінен белок молекуласы пайда болады. Әр ... тән ... ... Неміс ғалымы Абдер Гальден былай деген "егер 32
әріптен канша сөз ... ... 22 амин ... ... ... ... болады".[6]
2.1.3 Белоктың физикалық және химиялық қасиеттері организмнің тіршілік
әрекетінің ... ... ... ... ... ... денатурация құбылысына ұшырауы, сумен байланыс жасай отыра
гидрадтануы, электр заряд ... ... ... роль ... ... атқаратын қызметі. Организмде белок алуан түрлі қызмет
атқарады. Белоктың қызметін көбіне жекелеген молекулалар да жүзеге ... ... ең ... ...... қызмет. Барлық тірі
организмдерде зат алмасу реакциялары ... әсер ... ... ... ... ... ... құралған.
Заттарды тасымалдау да белоктың маңызды бір қызметі. Заттардың клетка
мен органоидтар ішінде ... ... ... отырады, яғни оларды активті
түрде тасымалдайды. Соңғы кезде клетка ... ... ... ... ... ... сондай-ақ организмнің иммундық қасиеттерін жүзеге асырады. Сонымен
бірге белоктың тағы маңызды қызметінің бірі — оның ... ... ... ... ... ... органоидтардың негізін
кұрайды. Ол құрылым ... бірі ... ... ... ... ... ... сұйық гомогенді цитоплазмалық
матриксте де белок кездеседі.[3]
2.2 Белок конформациясы.
Белок молекуласының конформациясы амин ... ... ... ... ... байланыстардың төңірегінде
айналым болуы мүмкін, ... ... кез ... молекуласы өте көп,
әртүрлі пішін немесе конформация түзетін қабілеті бар. ... ... ... ... ... осы ... ... ғана кездеседі.[1]
Бұл амин қышқылдарының бүйірлік топтарының өзара және сумен өте ... емес ... ... ... бір ... ... тұрақты бола алады, ал оның қандай болатыны - амин қышқылдарының
полипептидтік ... ... ... ... белоктардың
полипептидтік тізбектері өз бетімен ... ... ... ... ... немесе денатурациялау (лат. «denaturare» - табиғи
қасиетін жою) арқылы алғашқы конформациясын жоғалтқан ... ... ... ... ... ... ... денатурациялау әсері
әдетте қайтымды, жазылған полипептидтік тізбек ... ... ... Оның ... ... белок молекуласының конформациясын
анықтайтын ақпараттың бәрі амин қышқыл бірізділігінде екендігінің айғағы.
Полипептидтік ... ... ... ... ... бірі -
полярлық және полярлық емес бүйірлік топтардың орналасу тәртібі ... ... ... олар дың көпсанды гидрофобты (гр. "һуdог"
-су, "рһоЬоs" - қорқу) ... ... ... ... ... жиылуға
тырысады, себебі ... ... ... туады. Сол кезде
барлық полярлық ... ... ... ... ... онда бұл
түзілімдер сумен және басқа полярлық ... ... ... Пептидтік топтар өздеріде жеткілікті полярлы, ... ... ... және ... бүйірлік ... ... ... жолмен белок глобуласының ... жуық ... ... ... жүреді. Сөйтіп, ... ... ... ... бір ... ... ... арақатынасында басты роль
атқарады. Сонымен қатар, олар белок молекуласының үстіндегі арақатынастарда
да маңызды орын ... ... тыс ... (секреторлык белоктар
немесе клетка үстіндегі белоктар), бір ... ... ... арасында косымша коваленттік
байланыстар түзеді. ... ... екі ... ... ... ( SS-көпіршелер деп те ... ... ... ... ... ... ... жүреді,
олар клеткадан тыс белоктардың ... ... ... ... үшін ... ... қажеті жоқ.
Амин қышқылдарының барлық жеке арақатынасының нәтижесі, ... ... ... тән ... ... түрде келе береді: әдетте
қомақты глобулалық, бірақ ішінара фибриллярлық созылған пішінде де болады.
Глобуланың ... ... ... ... ... қапталған,
кристалдың ішіндегідей, ал полярлық бүйірлік топтар күрделі ... ... ... ... Белоктың кіші молекулалармен және басқада
молекулалардың үстіңгі қабаттарымен байланысу ерекшелігі әртүрлі адамдардың
осы күрделі беткі ... ... және ... қасиеттеріне
байланысты. Химиялық тұрғыдан белоктар - белгілі молекулалардың ішіндегі ең
күрделілері.
Тізбектің бір-біріне ұқсас ... ... ... ... ... ... ... тізбектердің амин қышқылдарының
бірізділігінде олардың түйінделуіне қажетті ақпарат болса да, ол ... ... әлі ... сондықтан белоктың кеңістіктегі болашақ
құрылымын бірізділік бойынша дәл болжайтын мүмкіндік жоқ. ... ... ... ... кристалдарын анықтайтын өте күрделі
рентгенқүрылымдық талдау әдісінің көмегімен ғана табады. Бұл әдісті қолдану
арқылы осы күнге дейін ... ... ... талданған. Лизоцим белогының
мысалында көлемді немесе қаңқалық ... ... ... толық құрылымын
көруге болады.
Әртүрлі белоктардың ... ... ... ... әрбір
белоктың конформациясы бірегей болғанмен де макромомолекуланың ... ... орам ... ... қайталанып отыратындығы
анықталды. Әсіресе, жиылудың (орамның) екі жолы жиі кездеседі, себебі олар
пептидтік топтардың ... ... ... ... дұрыс
ұйымдасуынан болады, ал оған ... ... ... ... жоқ. Осы екі тәсіл де 1951 ж. үлгінің көмегімен
жібек және шашқа жасалған рентгенқүрылымдық талдау ... ... ... ... бұл ... кұрылымдарды (-қатпарлы қабат және ... ... ... ... жібек фибрионының а-кератинде тері және
оның туындыларының (шаш, тырнақ және қауырсындар) белогында кездеседі. ... ... ... көптеген глобулалық белоктардың өзегінің басым
бөлігін құрайды. (-қабат полипептидтік тізбектің (-құрылымдық (-бөлшектері
деп ... екі, не одан да ... ... ... ... ... - ... жағынан бір-біріне
ұқсас болғанмен де, мүлдем бірдей емес ... ... ... ... ... амин қышқылдары. Әрбір амин ... ... ... және аты ... амин ... үшін ... топтастыруға негізгі амин тобы (-NH2)
және қышқылды (-СООН) кіреді. ... ... ... кезінде амин қышқылдары
осы ортақ топтастыру арқылы ілініседі. Амин ... ... ... мен ... карбоксилінен су молекуласы бөлініп шығады да,
босатылған валенттік есебінен амин ... ... ... ... ... амин ... арасында NH - СО байланысы
пайда болады, бұл пептидтік байланыс деп, ал ... ... ... ... Амин ... ... қосылғанда дипептид (димер), үшеуі
қосылса үшпептид (тример), бірнешеуі, яғни көп ... ... - ... ... ... өзі ... болып саналады, яғни ол бірнеше ондаған
немесе жүздеген амин қышқылдары буындарынан құралған ... ... ... құрамы, амин қышқылдары буындарының саны және олардың
тізбектегі орналасу тәртібі ... ... Егер амин ... әріппен белгілесек 20 әріптен құралған алфавит шығады. Енді сол
алфавиттегі әріптерден 100, 200, 300 ... ... ... ... ... ... ... Сондай сөз тіркестерінің әрбіреуі қандай да болса
бір белокқа сәйкес келеді. Мұның бір ... ... ... сөз
тіркесінің мағынасы бұзылады, сөйтіп, жаңа сөз тіркесі және оған ... жаңа ... ... ... Сонда бұлардан алынатын ... ... оңай көз ... болады. Шынында да, жануарлар мен
өсімдіктер клеткаларында болатын әртүрлі белоктардың саны қисапсыз көп.
Пептидтік ... ... ... амин қышқыльның бөлігі, яғни -HN-
RCH-СО- (R1, R2, ... Rn ... ... амин ... ... ... ұзындықтағы пептидтік тізбектер, құрамында 50-ге дейін амин
қышқыл қалдықтары кіретін ... ... 6000 ... ... ... деп ... Ұзын пептидтік тізбектер немесе бірнеше
тізбектен тұратын ... ... ... ... ... ие болады; бұлар белоктар болып табылады. Белок молекуласы 50-
ден 5000-ға ... ... одан да ... амин ... қалдықтарынан
түзіледі. Бір пептидтік тізбектегі қалдықтардың саны ... 600-ге ... одан да ... ... ... молекуласының құрамына пептидтік
тізбектен басқа химиялық құрамы өзгеше, простетиттік топтар деп ... ... ... ... ... ретінде гемоглобин
молекуласының құрамына кіретін гемді ... ... ... ... ... ... ... болса солай орналасушылық жоқ екенін, оның түінделуі әрбір ... тән және ... ... ... зерттеулер көрсетті.[1]
2.2.1 Генетикалык кодтың ... ... ... қуу ... ... ... ... генетикалық
ролі ашылғаннан кейін генетикалық информацияның тұқым қуатындығы жөнінде
концепцияның негізі қалана бастады. ... ... ... негіздердің бір
ізділігіне тәуелсіз екені маңызды факт болды. ... ... ... бір ... ... құрылымына емес, оның белоктағы
амин ... бір ... ... зор ... бар ... ... белгілі бір амин қышқылдарының тұрақты санынан тұратыны жөніндегі
көзқарас 1950 жылдары ... ... ашу ... ... негізінде басталды. Клеткадағы белоктардың катализдік және
құрылымдық белсенділіктерінің жиынтығы оның ... ... ... ДНҚ-
да белокты кодтайтын бір ізділіктерден басқа, әдетте белоктың қасиеті бар,
реттеуші молекулалармен танытатын ерекше ... ... Бұл ... ... ... бір ізділігіне тәуелді және ... ... ... ... осы бір ізділіктердің екі түрінен, белок
түрінде көрінетін (экспрессияланатын) гендерден және ... ... ... ... ... ... жалпы қабылданған көзқарасқа сәйкес, организмнің
әрбір клеткасында бірдей ... ... ... ... ... ... иеленеді. Бірақ осы барлық информация әр клеткада
экспрессияланбайды (көрінбейді). Бұл ... ... ... ... ... ретінде білу. Әрбір клеткада осы материалдың
тек бір бөлшегі ғана экспрессияланады, ал қалған информация үнсіз ... тек кана амин ... бір ... кодтауға қажет. Геннің және
белоктың бір ізділігінің арақатынасы генетикалық кодтың көмегімен ... Амин ... ... ... ... ... Ол ... бір амин қышқылының амин топтарының (NH2 ) екінші
топтың карбоксилдік ... ... ... ... ... ДНҚ-дан - белокка. Ген ДНҚ-дан тұратынын, ал ДНҚ қос ... ... ... Егер ДНҚ шын ... генетикалық молекула болса, ол
белгілі бір ферменттің құрылымын да белгілеуі тиіс. ... мен ... ... ... нақ осы ... ... ... орналасуымен түсіндіруге болады, мұнда ДНҚ ... ... ... ... Бірақ, ферменттер химиялық жағынан
белоктардың молекулалары, ал ... ... ... - амин
қышқылдары болып табылатындықтан, ол ... ... ... ... де) ... реті ДНҚ ... орналасуына, дәлірек ... ... ... тізбектерінде орналасуына қарай белгіленеді.[1]
Тұқым қуалау информациясы ДНҚ-да қалай жазылған? Бұл мәселені ... ... жылы ... ... Г. ... болатын. ДНҚ-ның құрылысы толық
анықталғаннан кейін бір жылдан соң, ... амин ... ... ... бір ... төрт түрлі нуклеотидтердің белгілі
тәртіппен тізбектелу жолы арқылы белгіленуі керек деген ой ... Г. ... ... төрт ... ... тілін жиырма әріпті (амин
қышқылдары) белок тіліне аударатын ... ... ... деп ... ... ... ... ДНҚ-ның тізбегінде төрт түрлі
нуклеотидтермен жазылған нақты бір белоктың аты сол ... гені ... Ал енді ... ... ... ... ... биохимиктердің, цитологтар мен басқа да мамандардың күш
салуы арқасында қазіргі уақытта генетикалық ... ... ... ... Крик бастаған ғалымдар 50-60 жылдары жүргізген ... әр амин ... ... үш ... ... ... келетінін
(сол үш нуклеотид амин кышқылының аты болып табылады) ашты. Оны ... ... Бір ... ... ... ... бейнелеуді
кибернетикада кодпен жазу деп атайды. Белок құрамына 20 түрлі амин ... ... ... ... бір-біріне ұқсамайтын 64 кодон
алуға болады (43 =64). Артық 44 кодонның не ... бар? ... ... ... ... ... сәйкес ... үш ... ... амин ... сәйкес келмейді, олар мәнсіз
(нонсенс) кодондар - УАА, УАГ және УГА ... АТТ, А ТЦ жөне АЦТ ... ... ... ... кодондармен бітеді және соның нәтижесінде
кодондармен жазылған ... "аты" ... ... ... ... кодондық белгілері тікелей ДНҚ-да ... жоқ. ... ... дәл ... болып табылатын и-РНҚ-ның қызметі пайдаланады.
ДНҚ- дағы геннің нуклеотидтік құрамын сәйкес нуклеотидтермен ... ... ... (У) ... өз ... жазып алған соң и-РНҚ сол хабармен
белок жасайтын рибосомаға ... ... ... ... ... ... сәйкес амин қышқылдарын бір-бірімен тізіп, жалғастыра береді.
1940-шы жылдарда американдық генетиктер - Дж. Бидл мен Э. ... ... ... ... ... және ... белгілі бір генмен
бақыланатынын эксперимент ретінде көрсетті. Олардың теориясы "бір ген - ... ... ... сипатталады. Бұл гендерді тануда бір адым ілгері
аттау еді, ол кезде гендердің өзі белоктар деп ... 1961 жылы ... ... Ф. ... пен Ж. Моно ДНҚ ... жинағын
тікелей басқармайды деген ғылыми болжамды ұсынды. Сарапшы ролін РНҚ-ның
ерекше молекуласы орындайды, оның ... ДНҚ ... ... ... ... ... болады, бұл жағдайда ДНҚ-ның ... ... ... ... ... ... ... ДНҚ тізбегінде орналасуына сәйкес келеді. ... ... ... аттарының бас әріптерімен белгілейік. ДНҚ-
ның жазылған спиралінде ... ... ... реті бойынша
тиісті "жұппен" және нуклеотидтердің қосымша орналасуымен РНҚ тізбегі пайда
болуға тиіс, атап ... ДНҚ ... РНҚ ... жауап қайтарады.[1]
Өзі түзіліп болғаннан кейін РНҚ тізбегі ДНҚ тізбегінен ажырайды ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда РНҚ молекуласы үшін ДНҚ мен "хабарласатын"
болғандықтан, РНҚ ... яғни ... ... ... ... ... одан әрі жөнелтеді. Әрине, мұндай ұғым, әліде болса ғылыми
болжам, экспериментті түрде дәлелдеуді талап еткен еді. Ол ... ... ... ... М. Нирнберг эксперимент арқылы дәлелдеді. Ол
арнайы ... ... ... ... ... клеткаларын
ыдыратты және белоктарды жинақтауға қабілеті келетін клеткасыз ... ... ... ... пен Моно шамалаған и-РНҚ-ны жасанды и-РНҚ-ға алмастыруды,
оны соңғы химиктердің тілінде полиуридин қышқылы (қыскартып жазғанда поли-
У) деп ... және ... ... ... (А, У, С, Г) ... төрт ... ... тек қана біреуін - уридил қышқылын (У)
қалдырды.[1]
Поли-У РНҚ тізбегі мына күйде ... ... ... ... ... ... ... бере қойған жоқ: әртүрлі 20
амин қышқылдарынан белоктар құрамына бір ғана амин ... ... ... Одан тек қана ... ... ... түзілді. "Нуклеотидтік үштіктерге"
(триплеттерге) сәйкес поли-У-да ... У-У-У ... ... ... ... ... қосу үшін "кодон" болып табылады. Осы
зерттеулер өткеннен кейін көп кешікпей Нирнберг фенилаланиннің түзілу үшін
и-РНҚ-ны ... ... тағы бір ... РНҚ ... ... ... амин ... үшін клеткада осындай траиспорттық РНҚ-ның "тРНҚ" ерекше
түрі болуға тиіс.[1]
Генетикалық кодтың ашылуы және белоктың ... тыс ... тірі ... ... жөніндегі мәселені мүлде жаңаша ... ... ... ... ... ... ... және бұл арқылы тірі
материяның мәнін неғұрлым терең танып білу жолындағы ... ... ... ... ... ... ... сырын ашу. Клеткадағы
құрғақ массасының жартысынан көбінің үлесі белоктарға тиеді және ... ... ... және ... ... ... ... синтезінің зор әсері тиеді. Белок синтезінің басы ДНҚ-ның көшірмесін
информациялық РНҚ (и-РНҚ) арқылы ... ... ... оған ... бір ... басқа кезеңдер қажет: әдеттегі 20 амин қышқылдарының
әрқайсысына ... тән ... РНҚ ... ал ... - ... ... ... жалғасуы тиіс. Белок синтезі
барысында барлық осы компоненттер клетканың ... ... ... ... ... Мұнда болатын жалғыз и-РНҚ молекуласы
бірте-бірте рибосоманың бойымен жылжи бастайды да оның ... ... ... амин ... бір ... аударылады
(трансляцияланады), осының нәтижесінде белгілі белок тізбегі түзіледі.[1]
2.2.3 Полипептидтік тізбекті ... ... ... ... ... ... ... елестетеді, онда рибосома үнемі и-РНҚ-ға
сәйкес жылжи отырып ... ... ... шын ... - ... ... жеткізеді. Рибосома өз алдына
кішкене фабрика тәрізді, онда тығыз жиналған белоктар және тРНҚ ... орта ... Ол ... ... ... ... Қосымша факторлардың әртүрлі топтары рибосоманың жұмысына белок
синтезінің әрбір үш кезеңі: инициация, ... және ... ... ... энергиямен GTP ның гидролизі арқылы қамтамасыз
етіледі.
Инициация - бұл ... ... ... екі амин қышқылдарының
пептидтік байланысы түзілмей тұрғандағы жұмыстар жүреді. Инициация ... ... ... ... ... ... ... қажет. Бұл белок синтезіндегі баяу саты.
Элонгация -бұл кезеңде барлық реакциялар - бірінші пептидтік байланыстың
пайда болуынан бастап, ақырғы амин ... ... ... ... ... Бұл ... синтезінің ең жылдам сатысы, мұнда рибосома ... ... ... ... ... ... дейін баяу жүреді.
Терминация -синтезделген полипептидтік тізбектің босауы; рибосоманың
иРНҚ-дан бөлінуіне қажет дәйекті ... ... ... Амин ... ... қосуға кажетті уақыттан салыстырғанда диссоциация
баяу жүреді. Тек ... ... ғана ... ... ... баяу ... деп есептеуге болады. ... ... өте ... ... ... ... ... тәуелді). Бактерияларда 37°
С элонгация жылдамдығы құбылмалы: өсіп келе жатқан тізбекке / с ... ... 17-ге ... амин ... ... ... ... жылдамдығының
мөлшері клетканың өсуіне байланысты. Көлемі 300 амин қышқылынан тұратын
орташа белоктың синтезделуіне 20 с ... ... ... ... ... ... ... мөлшермен 80% қатысады. Демек, бос күйінде
тек олардың азғантай-ақ мөлшері қалады. ... ... ... ... ... ... ретикулоциттерде 37° С элонгация
жылдамдығы / с 2 амин ... ... ... ... сатыларын зерттеу
тәжірибелері in vintro жүйесінде (клеткадан тыс) ... оған ... ... ... және ... көзі ... Бұл жүйелерде
in vintro мен салыстырғанда белок ... ... бір ... ... ... ... синтезі - өте күрделі процесс. Белок синтезінің негізінде
жатқан молекулалық процестер өте ... ... ... ... ... ... ... транскрипция, репарация және ДНҚ-ның
репликациясы тәрізді түсіндіру әзір мүмкін емес. Мысалы, ... ... ... кез ... бір класы емес, үш класы ... тРНҚ ... ... ... неге бұлай болатыны айқын түсінікті емес. Сондықтан
белок синтезінің егжей-тегжей негізінен, әліде ... бір ... ... ... ... ... керек.[1]
Белок синтезінің процесінде басты агент ролін тРНҚ молекулалары
атқарады. Оларға полимеризацияланбай тұрып, яғни ... ... амин ... жалғасады. тРНҚ-ның молекуласына карбоксилдік ұшымен
қосыла отырып, амин қышқылдары белсенді түрде ... бай ... ... ол өз ... пептидтік байланыс түзе алады, сөйтіп полипептидтерді
синтездеуге мүмкіндік туады. Бұл ... ... - ... ... ... ... бос амин ... полипептидтік тізбекке тікелей
жалғаса алмайды. Өсіп келе жатқан ... ... дәл сол ... ... ... амин ... ... емес, оны тіркеп алған
тРНҚ молекуласына тәуелді. Мұны бір ерекше әсем тәжірибенің ... ... ... онда ерекше тРНҚ-ға жалғанған амин қышқылын
химиялық әдіспен басқа амин ... ... ... ... мұндай будан молекулалар клеткасыз жүйеде жұмыс істегенде, дұрыс емес
амин қышқылы белок тізбегіне сол тРНҚ ... ... ... ... табысты шешу үшін қалыпты жағдайда белсендірілген амин қышқылы мен
оған сәйкес тРНҚ молекуласының әрекеттесу механизмнің дәлдігіне байланысты.
иРНҚ-ны ... шешу үшін ... ... тРНҚ ... дәл ... қажет.[4]
2.2.5 Белок синтезінің реакциялары рибосомада жүреді. Белок синтезінің
реакциялары жүру үшін ... ... ... ... Өсіп ... ... тізбек иРНҚ ... ... ... ... келесі кодондар тРНҚ-ның молекуласымен қосылуы үшін қажет. ... ... өсіп келе ... ұшы, әрбір жаңа амин қышқылы
қосылған сайын, иРНҚ-ның ... ... дәл үш ... ... сөз. ... синтезінің осы және басқа ... ... ... және ... ... ірі ... комплекс
рибосомада жүретініне байланысты.
Құрылымы және қызметі жағынан эукариоттар мен ... өте ... ... ... - ... және кіші екі
суббірліктен тұрады. Эукариоттық рибосомаларда, массасының жартысына жуығы
РНҚ-дан (рРНҚ) ... кіші ... ... ... (рРНҚ) бір
молекуласы мөлшермен 33 әртүрлі рибосомалық белоктармен, ал ... ... ... рибосомалық белоктармен, рРНҚ-ның үш молекуласымен байланысқан.
Прокариоттық рибосомалар кішірек, және компоненттерінің (құрамы) саны ... ... ... да өсіп келе ... ... ... иРНҚ молекуласын ұстап тұратын өзекшелер бар. ... ... 30 амин ... ал екіншісіне РНҚ-ның 35 жуық
нуклеотидтері сияды. Рибосома адымдап ... ... ... тРНҚ ... ... екі ... учаске бар. Біреуі
тРНҚ молекуласын, өсіп келе жатқан полипептидтік тізбек бойында, сондықтан
оны пептидил-тРНҚ байланыстырушы учаскесі ... ... деп ... амин ... ... ... ... тРНҚ молекуласын ұстау
үшін жұмыс жасайды; осы аминоацил-тРНҚ-ны ... ... ... ... деп ... Екі ... де тРНҚ ... қатты бекуі, тек оның
антикодоны иРНҚ-дағы оған комплементарлы ... ... ... А- және Р ... бір біріне өте жақын орналасқан, сондықтан
олармен байланықан екі тРНҚ молекуласы иРНҚ ... екі ... ... ... тізбектің өсу (элонгация) процесін үш түрлі
жеке сатылардан тұратын цикл ... ... ... ... сатыда
аминоацил-тРНҚ молекуласы рибосоманың бос А-учаскесімен байланысады, ол бос
емес Р-учаскесіне жанасқан; байланыс антикодонның ... ... ... иРНҚ-ның үш нуклеотидімен жұптасуы арқылы жүреді.
Екінші ... ... ... ... ұшы Р-учаскесінде тРНҚ-
дан бөлініп, А-учаскесіндегі тРНҚ молекуласына қосылған амин ... ... ... ... ... Үшінші
сатыда жаңа пептидил-тРНҚ рибосоманың ... ... ол ... иРНҚ ... ... дәл үш нуклеотидке жылжиды. Бұл кезең
энергияны көп қажет етеді; оның ... күші бір ... ... олар ... ... бірінде, онымен байланысты GTP
молекуласының гидролизімен индукцияланады.
Транслокация (орын ауыстыру) процесі - 3-сатыны құрайды, сондықтан ... ... бос ... ... ... амин қышқылы бар жаңа тРНҚ
молекуласын қабылдайды, яғни цикл қайтадан басталады. ... ... ... ... бір ... қалыпты жағдайда 1/20 с,
сондықтан көлемі 400 амин қышқылынан тұратын орташа белоктың ... 20 с ... көп ... ... ... процестермен
салыстырғанда - белок синтезі ең энергияны көп ... ... Жаңа ... ... ... төрт жоғары энергетикалық фосфаттық
байланыстар ыдырайды. Олардың екеуі тРНҚ-ға амин қышқылын ... ... - ... ... екі ... ... ... циклдың 1
сатысында аминоацил-тРНҚ-ны байланыстыру және ... ... ... ... және оны ... ... негізінен екі кезеңнен тұрады:
1. Ядролық кезең немесе транскрипция. Мұнда ДНҚ қос тізбегінің біреуінің
комплементарлы көшірмесі ... ... ... ... ... Осы ... ... әрі қарай синтезделетін белоктың негізі болып табылады.
2. ... ... яғни ... ... 4 әріптік генетикалық
информацияның триплеттік кодтың көмегімен 20 әріптік амин қышқылдарынан
тұратын белоктың ... ... ... ... ... ... ... үшінші, төртінші реттік құрылысының кеңістікте орын алуы және
олардың клетка метаболизміне тікелей қатынасуына ... ... ... әрбір кезеңге қажет өзінің ... ... ... ... ... ... тіршілігін зерттеу
осы факторларды ашуға мүмкіндік туғызды. Бұл қандай факторлар?
1. Белоктардың синтезі рибосомада жүреді;
2. Белоктардың синтезі үшін қажет ... АТФ және ГТФ ... ... айта кету ... бір ... ... түзілу үшін 4 макроэргтік
қосылыс қажет;
3. 20-ға жуық амин қышқылдары;
4. 20-дан астам аминоацил - т-РНҚ синтетаза ферменті;
5. 20-ға жуық ... Мg2+ ... конц 5-8 тМ ... ... 200-ге жуық ... ... ... қажет:
Трансляция - цитоплазмада жүретін кезең. Бұл кезең ... тек қана ... ... ... 20 әріптік аминқьшқылының тілге аударылуы ғана
жүріп қоймайды, сонымен қатар амин қышқылдарының белоктық тізбектегі ... табу ... ... ... өзі 5 кезеңнен тұрады.[2]
Трансляцияның І-ші кезеңі: амин ... ... Бұл ... ... 20 амин ... АТФ, Мg2+, ... 20 ... -т-РНҚ -
синтетаза ферменті. Бұл кезең жиырмадан астам аминоацил - т-РНҚ-синтетаза
ферментінің қатысуымен өтеді. ... ... ... ... атап ... осы ... ... амин қышқылы өзіне тән т-
РНҚ таныса, т-РНҚ өзіне тән амин қышқылдарын таба ... ... ... ... деп те атайды. Аминоацил-т-РНҚ-синтетаза ферменттерінің
осындай айрықша қасиет көрсетуіне т-РНҚ-ның ... ... ... ... құрылысы үйеңкі жапырағына ұқсас келеді. Міне осындай құрылысы бар
І20-ға жуық т-РНҚ ... ... ... аминоацил-т-РНҚ-синтетаза
ферментінің бір ерекшелігі, олар өздері жіберіп алған қателігін кезінде
жөндеп отырады.
Трансляцияның 2-ші кезеңі - ... ... ... Бұл
кезеңге қажетті компоненттер: и-РНҚ; белок синтезін бастаушы кодон /АУГ/.
Бұл кодон барлық жағдайда ... ... ... тән ... ... ... үлкен және кіші суббірліктер; ГТФ; Мg2+-
иондары; ... ... ... белоктық факторлар, оларды Ғ1, Ғ2, Ғ3
деп белгілейді.
Бұл кезеңде ... ... ... ... түзілген, белгілі бір
полипептидтің, амин ... ... ... информациясы бар и-РНҚ
рибосоманың кіші ... ... ... соң бұл ... + ... комплексі белок синтезін бастаушы амин қышқылы метионинді
тіркеген т-РНҚ мен ... Енді бұл ... ... ... ... ... ... белок синтезін жүргізуге дайын рибосоманы
құрайды.[2]
Осы активті рибосоманың түзілуіне Ғ1, Ғ2, Ғ3 белоктық факторлар да ... ... ... кіші ... 21 ... және 1600 ... тұратын бір р-РНҚ-нан тұрса, үлкен суббірлік 34 ... ... және 120 ... ... тұратын екі р-РНҚ-дан тұрады.
Осы жоғарыда түзілген комплекстердің нәтижесінде үлкен суббірлікте ... ... ... ... пептидилді, амино-ацилді центрлер деп атайды.
Пептидилдік центрде синтезделетін пептид тізбегі орналасса, аминоацилді
центрде осы пептидтік ... ... ... ... Кез келген белоктың синтезі прокариоттарда М- формилметиониннен
басталса, эукариоттарда метиониннен басталады. Метиониннің ... ... амин ... активтелуі сияқты АТФ пен т-РНҚ-ның және метионил
- т-РНҚ - синтетаза ферментінің ... ... ... ... Метионин
+ т - РНҚ + АТФ Е метионил - т-РНҚ + АМФ + Рн Рп Е - ... - ... ... ... әрі ... ... ... қосылу реакциясы жүріп, N
-Формилметионин түзеді:[2]
Метионил - т-РНҚ+ N10- формил – ТГФҚ___ТГФ + формилметионин - ... 3-ші ... ... ... ... белгілі. Бұл кезеңге
қажетті заттар: екінші кезеңде түзілген активті рибосома; ... ... ... аминоацил - т-РНҚ; Мg2+; белоктық факторлар;
ГТФ; пептидилтрансфераза; транслоказа.
Бұл кезеңде амин ... ... ... кейін бірінің пептидтік
байланыс арқылы орналасуы нәтижесінде полипептидтік ... ... ... ... ... бір ... жылжуы үшін, аминоацил
т-РНҚ-ның кодонына сәйкес келіп комплементарлы түрде байланысуы үшін ... ... ... ... ... энергия жұмсалады. Аминоацил -
т-РНҚ и-РНҚ кодонына ... ... ... Транспептидаза ... ... ... ... ... амин қышқылымен пептидтік байланыс түзеді.
3/ Транслоказа ферментінің әсер етуімен рибосома ... ... ... ... ... ... ... центрде болады да,
аминоацилдік центр келесі аминоацил-т-РНҚ-ның байланысуы үшін бос ... ... ... ... өсе ... элонгацияның пептидилтрансфераза
және транслоказа ферменттерінің атқаратын жұмыстары қайталанып ... ... ... ... амин ... ... ... Бір пептидтік байланыс түзу үшін 3 молекула ГТФ және I молекула АТФ-
тың гидролизденгендегі энергиясы жұмсалады. ... ... ... ... өте көп ... ... синтез болғанмен, өте жылдам
жүреді. 400 амин қышқылдарынан ... ... 20 ... ... ... бір рибосомада өтуі ... ... бір ... ... /полисомада/ жүруі мүмкін. Полисома бір и-РНҚ бойында
бола алатын рибосомалар тобы /80-ге жуық ... ... ... ... ... ... ... бір уақытта бірнеше рибосоманың көмегімен
белок синтезіне қолдану синтездің тез және ... ... ... ... және трансляция бірімен-бірі ілесіп жүреді,
яғни ДНҚ-на тәуелді РНҚ-полимераза и-РНҚ-ның синтезін ... ... ... бір шетінде белок синтезі де ... ... ... бір ерекшелігі и-РНҚ-ның тіршілік ету уақыты бірнеше
минут ... ... соң олар тез ... ... ... ... ... 4-ші кезеңі - Терминация яғни синтездің ... ... ... ... ... ... ... біткенін білдіруші и-РНҚ-дағы кодондар;
3/ полипептидтің рибосомадан босап шығуына қажет белоктық факторлар, и-РНҚ-
да соңғы амин ... ... ... ... соң, ... ... басталады. Олардың саны үшеу: УАА, УАГ, УГА. Міне осы кодондардың
басталуы, полипептидттің ... ... ... ... ... ... факторлар /Ғ1, Ғ2/ ... ... ... ... I/ ... соңғы т-РНҚ-дан гидролиздік жолмен ыдырап
шығуын және ... ... 2/ ... ... ... бөлімнің
"бос" күйінде бөлінуін; 3/ рибосоманың 305 жане 505 ... ... ... 5-ші ... - ... полипептидтік тізбектің
орналасуы және процессинг. Бұл кезеңде ... ... ... , ... - ... ... ... биологиялық активті түріне
көшеді. Сонымен қатар бұл кезеңде ... амин ... ... ... керек емес амин қышқылдарынан ажырап, кейбір амин қышқылдарының
қалдықтары өзіне фосфат, - ... - , ... - , ... ... қосып
алуы мүмкін. Ал кейде белоктар өзіне олигосахаридтер мен коферменттерді
қосып, ... ... ... ... дайын болады. Белоктардың
синтезі көптеген антибиотиктер әсерінен ... ... ... Кейбір
микроорганизмдер үшін қорғаныш антибиотиктер, басқа организмдер үшін ... ... ... ... ... - ... кезеңінде әсер етсе,
тетрациклин аминоацил - т-РНҚ-ның ... ... ... кедергі жасайды; стрептомицин - рибосоманың кіші суббірлігімен
қосылып оның қызметін нашарлатады; дифтерия ... ... ... - пептидилтрансфераза ферментінің активтілігін
нашарлатады; эритромицин - ... ... ... ... ... ... ... синтезінің реттелуі. Белок синтезінің
реттелуі и-РНҚ-ның синтезі және трансляция /яғни белок ... ... Бұл ... аса көп ... ... француз ғалымдары Жакоб және Моно
болды. Бұл ... осы ... үшін ... ... ие ... ... синтездеу теориясын оперон теориясы деп атады. Бұл ғалымдардың
пікірі бойынша бактерияларда ең ... ... үш түрі ... I/ ... ... 2/ ... ген / R -ген/; 3/ белоктардың бірінші ... ... ... ген / S - ген/.
ДНҚ молекуласының осы үш ген ... ... ... деп атайды да,
бірімен-бірі тығыз байланысты ... ... ген ... геніне
репрессор арқылы әсер етіп отырса, ... гені ... ... ... ... белоктардың синтезін реттеуді үш топқа бөлуге болады:
I/ репрессибилді, яғни белоктардың синтезін тежеу;
2/ индуцибелді, белок синтезінің ... ... ... ... ... белоктар синтезінің жылдамдығының тұрақты
болуы.
I/ Белоктардың синтезін тежеу немесе ... ... ... ... ... ферменттердің синтезінде қолданылады.
Мұндай жүйелерде құрылымдық гендер / S - ... ... ... істеп
тұрады. Реттеуші ... ... ... ... - ... Енді осы ... - репрессорды активті күйге көшіру үшін
корепрессор қажет. Корепресеордың қызметін ... кіші ... ... ... түзілген немесе реакция аралық заттар, гормондар
атқара алады.
2/ Белок синтезінің жылдамдығын арттыру немесе ... ... жүйе ... реттеу катаболизм реакцияларына тән. Мұндай жүйелерде
құрылымдық гендер сыртқы орта туғызған жағдайларға ... яғни ... ... ... ... қажет болғанда ғана жұмыс
істейді.[2]
Бұл жүйелерде реттеуші геннің қатысуымен синтезделетін белок - ... ... да, ол ... ... ... түзеді. Сондықтан оператор
гені құрылымдық гендердің ... ... ... ... активті белок -
репрессордың сыртқы ортадағы клеткаға түскен төменгі ... ... ... активсіз күйге көшетін қасиеті бар. Ол ... ... ... босап, құрылымдық гендердің жұмысы басталады, яғни и-РНҚ
құрылымдық гендердегі сол клеткаға түскен заттардың катаболизмін қамтамасыз
ететін ферменттердің бірінші реттік ... ... ... синтезінің осы индуцибелді жолмен реттелуі Е. colire жүргізілген
тәжірибелер арқылы ... Е. coli ... тек ... ғана
қоректенеді. Ал егер осы ортаға лактозаны ... оны ... ... ... лактаза / β - галактоэидаза/ ферменті синтезделгенше,
микроорганизмдердің өсуі біраз уақытқа тоқтайды. Клеткаға ... ... ... атқарады/ активті белок репрессормен қосылып оператор
генінің балок - ... ... ... ... ... ... гені мен ... гендер қажетті и-РНҚ түзілуіне, ал ... ... ... ... β ... ... синтезін
қамтамасыз етеді.[2]
3/ Конституитивті немесе синтезделу жылдамдықтары ... ... ... ... - ... ... гендері тұрақты жұмыс
істейді де, басқа геңдердің ықпалы әсер етпейді. Бұл ферменттердің қатарына
гликолиз, үш карбон қышқылдарының цикліне ... ... ... ДНК репликациясы.
Кез келген клетка бөлінер алдында оның ДНҚ молекуласы екі еселенеді ... ... ... ... ... ... клеткадағыдай ДНҚ
молекуласына ие болады. Олай болса, бөлінетін ... ... ... ... тағы бір ДНҚ ... ... жасайды? 1940 жылы Л. Полинг пен
М. Дельбрюк ген (ДНҚ) өзінше бір бейненің қалыбы ... ол ... ... құйып, оның формасын алуға, содан кейін осы формадан қалып ... ... ... ... ... ... ... пікір айтқан.
Яғни, бұл геннің алғашқы құрылымына комплементарлы ДНҚ құрылымы ... ... ... ... ДНҚ ... болады деген сөз. Шынында да ДНҚ-
ның бір тізбегін бір бейне десек, оған ... ... ... ... ... ... ... Демек, Уотсон мен Крик көрсеткен ДНҚ-ның
еселенуінің немесе ... жүру жолы шын ... ... ... ... ... десе де болғандай.[1]
Сонымен, ДНҚ мынадай жолмен екі еселенеді. ... ... екі ... ... бастап ажырай бастайды. Сонан кейін бір-бірінен алшақтап
ажыраған әрбір тізбектердің бойына, ... ... жаңа ... синтезделіп,
жаңа тізбек жасалу барысында ажыраған екі ... ... ... ... ... ... өз ... жаңа спираль құрай бастайды.
Сөйтіп алғашқы ДНҚ-ның екі тізбегі толық ... ... екі жаңа ... ... ... ... ДНҚ тізбегі ажырамай тұрғанындағы екінші ескі
тізбегіне ... ... ... бұл ... де ... ... ... ДНҚ
тізбектерінің бағыттары қарама-қарсы екені белгілі. ... өте ... жаңа ... тек бір ... яғни 5'—>3' ... ... Олай болса, ферменттер ажыраған тізбектердің біреуінің бойымен
жаңа тізбекті жоғарыдан төмен ... ал ... ... ... ... синтездейді. Ең қызығы жаңа тізбектер үздіксіз жасалмайды,
ескі ... ... ... ... бірі шағын ДНҚ фрагменттері пайда
болып отырады. Ондай фрагменттердің ... ... ... ... ... ... ... ол 2000-ға жуық. ... ... ... ... ... Р. Оказаки, сондықтан оларды
оказаки фрагменттері деп атайды.[7]
1953 жылы Дж. Уотсон және Ф. Крик ... ДНҚ ... ... ... ... ... ... қысқарту), мутациялық
өзгергіштіктің және гендердің көшірмесінің (ДНҚ молекуласының бөліктері)
алынуын түсінуге мүмкіншілік берді. 1957 жылы М. ... мен Ф. ... ... және Ф. ... бактериялық клеткадағы ДНҚ-ның ... ... екі ... ... ... ... Г. ... ДНҚ-ның екі еселенуінің үш түрін ұсынды: 1) ... ... - ... ... ... сақтау) еселенуде ұрпақтың
ДНҚ-ларда аналық ДНҚ-ның материалы болмайды; 2) жартылай консервативтік
түрінде ... жаңа ... бір ... аналық ДНҚ-дан болса,
екіншісі - жаңадан құрылған тізбек; 3) дисперсиялық (лат. ... ... ... ... ... ДНҚ-ның материалы кездейсоқ шашырап жаңа
ДНҚ молекуласында орын алады.
М. Мезельсон мен Ф. Стальдың зерттеулері осы ... ... ... ... екі ... ... ... алуға көмектесті. ДНҚ екі
еселенуінің жартылай консервативті жолмен жүруін дәлелдеу Дж. Уотсон мен ... ... ДНҚ ... үлгісінің дұрыстығының айғағы болды.
Сонымен, ДНҚ-ның еселенуі оның тізбектерінің ажырауынан ... ... ... ... ... - спираль) - дезоксирибонуклеаза ферменттері -
ДНҚ молекуласының бойымен екі бағытта жоғары және ... ... ... ... шиыршықты тізбегінің арасындағы сутегінің
байланыстары молекуланың бір жақ ... ... ... ... ... ... екеуі де бірінен бірі босай отырып, жазылады. ... ... ... ... оське тік "қоя" отырып, дезоксирибоза
және фосфор қышқылының қалдықтары арасында байланыстар ... ... ... ... ... жинақталған бос нуклеотидтер бар, олар
ДНҚ-ның жазылған тізбегінің бос қосылыстарымен реакцияға түсе алады. Бірақ
әр қосылысқа бір жұп, ... ... ... қана ... ... Бұл ... ... басқа, ДНҚ-ның жетіспейтін тізбегі жалғаса
бастайды деген сөз. Осы процестердің нәтижесінде ... екі ... ... ... ... қайтадан жинақталған ... ... ... жартысы болады. Сонымен туынды молекулалар
ДНҚ-ның аналық молекуласына ... ... ... ... ... ... да ... Тізбектердің ажырауы мен қосылуы
ферменттердің ықпалымен жүреді. Ажыраған тізбектерде ... ... ... Әр ... он ... ... ... РНҚ тізбегінен
басталады. ДНҚ тізбегінің бойымен РНҚ түріндегі жаңа тізбекті праймаза (РНҚ
- полимераза) ферменті ғана бастай ... ... ... РНҚ ... ... "ДНҚ - полимераза-3" деген фермент ажыраған ДНҚ ... ... ... ... ... ... кейін басқа "ДНҚ - полимераза
- 1" ферменті фрагменттердің бастаушысы болған әлгі РНҚ ... ... Енді ... "ДНҚ - ... деген ферментке келеді. Ол ... ... ескі ... ... ... етіп ... Ең соңында "ДНҚ полимераза-2" ферменті көптеген ферменттердің
бірігуінен пайда болған жаңа тізбектің ... ескі ... ... ... Егер ... да бір ... өз орнында
тұрмаса соңғы аталған фермент оны кесіп алып тастап, оның ... ... ... әр ... ... ... ... үйлесімді жұмыс жасауы
тұқымдық белгінің ДНҚ арқылы ұрпақтарға дұрыс өсірілуін ... ... ... ... ... ... дегеніміз осы.[4]
3.1.1 ДНҚ ... ... ... түзету
(коррекциялау). Тірі ... ... ... ... және ... ... ... геномы еселенгенде 3 млрд. жұп нуклеотидтен тұратын ДНҚ-
да орташа үштен артық қате ... ... ... ДНҚ өте тез синтезделеді
(оның полимерлену жылдамдығы бактерияларда ... 500 ... 50 ... ... ... Репликацияның жоғарғы
дәлдігін, оның жылдамдығын, қатесін түзейтін арнаулы ... ... ... сыры - ... ... нуклеотидтің
матрицаға сәйкестігін екі мәрте тексеруінде: бірінші рет өсіп келе жатқан
тізбектің ... ... ... екінші рет келесі нуклеотидті қосардың
алдында. Кезекті фосодиэфирлік ... өсіп келе ... ДНҚ ... нуклеотиді, матрицаның сәйкес нуклеотидімен дұрыс уотсон-криктік жұп
түзгеннен кейін ғана ... ... ... ... жеке акт ... жүретін ДНҚ-ның
ұзындық бірлігін репликон деп ... ... ... ... ... болады. Онда репликация басталатын ориджин болады және
репликация терминаторы болуы мүмкін. ... ... ... ... құрайды, сондықтан бактериялық хромосома ең үлкен репликон болып
табылады. Сондай-ақ плазмидада жеке репликон болады.[1]
3.1.2 Репликация терминациясы ... Ішек ... (Е. ... ... ... бір ... ... (ағыл. "sites" -
генетикалық суббірлік, физиологиялық бірлікке ұқсас) деп аталады. ... (23-ке ... бір ... ... ... ... бірнеше
tег-сайттар болады.
Олар репликация ашалары кездесетін нүктеден 100 негіздер бір ізділігінен
бұрын орналасқан. Терминация үшін tus ... ... ... ол осы ... ... ... ... кіреді және репликация ашасының әрі
қарай жылжуын тоқтатады.
ДНҚ репликациясы кезіндегі молекулалық-биологиялық процестер эукариоттар
мен ... ... ... ... өзгешеліктері де бар.
Біріншіден, эукариоттарда ДНҚ репликациясы клетка циклының белгілі ... ... ... егер ... ... ... бірлігі
-репликон түрінде болса, эукариоттық хромосомадағы ДНҚ ... жеке ... ... ... ... ... бойымен
әр уақытта бір біріне тәуелсіз көптеген реп-ликациялық ашалар жүруі мүмкін.
Ашаның жылжуы тек басқа ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде хромосоманың түгел ДНҚ-сы
қысқа уақыттың ішінде репликацияланады.[5]
3.2 РНҚ құрылысы.
Рибонуклеин қышкылдары (РНҚ) про- және эукариотты клеткалардың ... ... үш түрі бар: ... ... ... - ... (м) иРНҚ деп ... тасымалдаушы (транспорттық) - тРНҚ және
рибосомалық - ... ... ... ... РНҚ-ның төртінші
түрі - гетерогенді ядролық РНҚ болады (гяРНҚ).[1]
РНҚ-да ДНҚ тәрізді ... ... ... ... ... кішілеу, молекулалық массасы аздау және бір тізбектен ... де төрт (А, Г, Ц, У) ... ... ... ... негіздердегі
айырмашылығы: тиминнің орнына урацил ... ... тағы ... ... ... ... (қант) - рибоза (оның барлық көміртегі
атомдары гидроксилдік топтармен ... ... ... ... ядро және ... ... Бұлар бір-бірінен құрамы,
молекулалық массасы және атқаратын қызметі жағынан әр түрлі.
ДНҚ-дағы хабар толықтырушы ... ... сай ... Бұл процесс транскрипция деп аталады және ... ... ... ... ... ... ... заводы -
рибосомаға жеткізіледі. Қазіргі кезде ғалымдарға қай амин ... ... ... ... жіпшесі цитоплазмадағы рибосомаларда орналасады. Тірі клеткада 200-
300 амин қышқылынан құрылатын ... бір ... 1-2 ... ... ... иРНҚ-ның жіп тәрізді
молекуласының сол жақ ұшынан кіріп, ... ... ... бастайды.
Рибосомалар иРНҚ-ны бойлай бір үштіктен (үйлесім) екінші үйлесімге үзіле-
үзіле ... ... ... жазылған белок құрылымы тұралы хабардың
арқасында амин қышқылдарынан белок ... ... Бұл ... деп атайды.
иРНҚ-ның әрбір үш негізден құралған үйлесімі (кодон деп аталатын) ... ... ... ... тРНҚ ... ... амин қышқылы
қалдықтарын иРНҚ-ның белгілі учаскесіне тасымалдайды. тРНҚ өте жақсы
зерттелген.[1]
рРНҚ ... әр ... ... және белоктармен бірігіп күрделі
кешен - рибосоманы түзеді, ал рибосомаларда белок синтезі жүреді, ... ол ... ... ... ... ... ... олардың суббірліктері) эукариоттардың
цитоплазмалық ... ... ... өзгеше. Бұл ең алғаш осы екі
түрлі рибосомалардың седиментация ... ... ... бойынша
анықталды.
гяРНҚ-иың қызметі әлі толық анықтала қоймаған. Жоғарғы эукариоттардың
клеткаларында ... ... ... ... ... ... ... - ядро) жүреді. Бірақ
нуклеоплазмалық РНҚ ... ... Ол ... ... жағынан әлде қайда
үлкен, тұрақсыз және ... ... бір ... ... ... РНҚ-ның көлемі өте кең шамада
құбылғандықтан оны гетерогенді ядролық РНҚ ... ... hnRNA) деп ... ... ... кішірейту арқылы тұдырама, әлде гяРНҚ мүлдем
басқа қызмет атқарама деген сұрақ көпке дейін пікірталас ... ... ... ... ... ... ... РНҚ-ның көлемінің
кішірейді және күрделілігі сплайсинг (негіздерді жою) кезінде болады ... ... бар. ... ... ... құрылымдық гендер, сәйкес
иРНҚ-мен салыстырғанда, әлдеқайда көп ұзын болады, ал ... ... ... аз ... ... ... ... керек.
гяРНҚ-ның негізгі екі қасиеті - оның көлемі және тұрақсыздығы. гяРНҚ-ға
еңгізілген радиоактивті негізгі бөлшегінің ... іс ... ... ... Ол ... циоплазмаға өтпейді. Әртүрлі клеткаларда гяРНҚ-
ның өмірінің ұзақтығының айырмашылықтары бар. Радиоактивті РНҚ-ның ыдырау
жылдамдығына сәйкес бір ... екі ... ... алуға болады: бірақ оның
жарты өмірінің үзақтығы бірнеше минуттан 1 сағат мөлшеріне созылады.
Ядродағы РНҚ-ның өзгеруі гяРНҚ-ның негізгі бөлігі ... ... ... ыдырайтынын көрсетеді. Мұнда жеке молекулалардың немесе молекула
бөлшектерінің тағдыры белгісіз болып қала ... ... ... негізге ала отырып, ядродағы ыдыраған материалдың тек
интрондарға сәйкес екенін ... оның ... ... ... ... айтуға болмайды. гяРНҚ-ның нақты көлемін анықтағанда туатын бір
қиыншылық - оның ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар молекулааралық өзара қатынастардың барлығы
өте жылдам седиментацияланатын материалдар түзуі мүмкін.[4]
Қорытынды:
Белоктар - құрамында көп ... амин ... бар, ... ... ... ... Белоктың молекулалық салмағы өте жоғары:
альбуминнің молекулалық салмағы 17400, ал ... ... ... Кей ... ... салмағы 15 000 000-ға ... зат ... ... ... ... ... еттің жиырылуы, бездердің белоктармен тығыз байланысты. Белок ... ... те жоқ. ... организмде мынадай функцияларды атқарады:
1. Белоктар клеткалар мен тканнен құрылған пластикалық материал. ... ... ... ... да, ... да баса алмайды.
2. Белоктар ферменттер мен гомондарды құруға қатысады.
3. Белоктардан неше түрлі ауру ... және ... сол ... ... вирустар пайда болады. Емдеуші сывороткаларды, вакциндер, қан
алмастырушылар және ... ... ... ... ... ... ... Ядро ... ... ... ... ... және өсуде
үлкен роль атқарады.
5. Белоктар қышқыл-сілті тепе-теңдігін тұрақтауға қатысады.
6. Белоктар энергетикалық материал. Белоктардың ыдырауы ... ... 12 % ... ... ... белок өсімдіктерге қарағанда көп болады. ... ... 100-150 г ... ... ... ... бір белоктың синтезі
басталу үшін ядрода сәйкес иРНҚ ... ... ... ... ... ... өтеді. Бұдан кейін күрделі механизм жұмысқа кіріседі.
Процесс рибосоманың кіші ... иРНҚ ... ... ... ... РНҚ рибосоманың кіші суббірлігін иРНҚ-дағы
арнаулы старткодонмен байланыстырады. ... ... ... ... ... Одан ... ... фазасы келеді. Әрбір
кезекті амин қышқылы өсіп келе жатқан полипептидтің карбоксилдік ұшына
циклдік ... ... ... ол үш бір ізді ... ... ... байланыс түзу және рибосоманың
транслокациясынан тұрады. ... ... ... ... бір кодоннан екінші кодонға, үш стопкодонның біріне тап болғанша
жылжи ... Осы ... ... босату факторы жалғасады, ... ... және ... ... ... ... молекуласы кодты шешуші құрылым ролін (декодирование)
атқарады, оның ... ... үш ... ... ... бір ... трансляцияланады, яғни жаңадан түзілетін белоктың
құрамына мұқиятты түрде тек ... бір амин ... ғана ... 20 ... әрқайсысын сәйкес кодонға қиыстырып келтіру екі сатылық тану
процесі арқылы өтеді: бірінші сатыда амин ... ... ... ... ... ол оны арнаулы тРНҚ-ға жалғайды; екінші сатыда
иРНҚ-да үш нуклеотидтен тұратын белгілі бір ізділік тРНҚ ... ... ... амин қышқылына кем дегенде бір арнаулы
аминоацил-тРНҚ-синтетаза және бір ерекше тРНҚ бар.
Белок синтезінің механизмін, шын ... ... ... ... ... ... уақиғаларға да көз жүгірткен болар едік.
Шешуші рольді мұнда ... ... ... мен ... синтезінің
арақатынасы жөніндегі мәселе атқарады. Неге ... ... ... тәртібін бір кезде РНҚ-ның тізбегіндегі
нуклеотидтердің бір ... ... ... ... ... ... амин қышқылдарымен әдеттен тыс арақатынастары болу үшін оның ... ... жоқ, яғни ол ... ... түгіл, қай амин қышқылы бір бірімен байланысу керектігін
анықтай ... ... ... біз бұл ... еш ... ... ... бізге тек қана белок синтезінің ... ... ... келе, кезінде тіршіліктің шығу құпиясына көз жеткіземіз
деген ұғымға сенуге тура ... ... С. Ж. ... В. Л. ... ... биология. Новосибирск-2003г.
2. А. Ж. Сейтембетова, С. С. Лиходий. Биологиялық химия. Алматы ... ... ... ... және ... негіздері. Алматы
«Мектеп»-1988ж.
4. К. Вилли. Биология. ... ... Э. Де ... В. ... Ф. Саес. Биология клетки. Москва «Мир»-
1973г.
6. Под редакцией Д. И. Трайтака. Биология. Москва «Просвещение»-1988г.
7. А. В. ... ... ... ... ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Пластидтер4 бет
Түсті металдарды және темірді өндірістік айнымалы токпен поляризациялау арқылы олардың бейорганикалық қосылыстарын синтездеу109 бет
Басқару туралы4 бет
Биосферадағы бео, гео, химиялық айналымдар11 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың еңбегін ұйымдастыру әдістемесі28 бет
Насекомдар5 бет
Популяция11 бет
Популяция жайлы7 бет
Популяция және оның құрылымы4 бет
Популяция экологиясы және популяция8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь