Экологиялық-экономикалық даму


І. Кіріспе
Экологиялық.экономикалық даму
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Өндірістің тоқтаусыз өсуі
2.2. Орнықты дамудың бағдарлануы
2.3. Орнықты даму үлгісіне көшу
ІІІ. Қорытынды
Экологиялық-экономикалық дамудың осы заманғы үлгісін экономикалық дамудың техногендік түрі ретінде анықтауға жəне оны табиғатты көп қажетсінетін (табиғатты бүлдіретін) даму есебінде сипаттауға болады, осы даму өндірістің жасанды құралдарын пайдалануға негізделеді, олар экологиялық шектеулерді есепке алусыз құрылған. Техногендік үлгідегі өзіндік ерекшеліктер болып табылатындар:
• табиғи ресурстардың қалпына келтірілмейтін (жаңғыртылмайтын) түрлерін (ең алдымен пайдалы қазбаларды) асығыс жəне сарқып пайдалану;
• қалпына келтірілетін ресурстарды (топырақ, орман жəне т.б.) оларды ұдайы өндіру мен қалпына келтіру мүмкіндігінен алып кететін жылдамдықпен пайдалану;
• қоршаған ортаның ассимиляциялық мүмкіндігінен асатын орасан көп ластанулар мен қалдықтар.
Бұл ретте адамның денсаулығының нашарлауының, табиғи ресурстардың азуы мен адам əрекетінің нəтижесінде қоршаған ортаның ластануының құндық бағасы болып табылатын елеулі залал келтіріледі. Экономикалық дамудың техногендік үлгісі үшін елеулі теріс экстерналиялар (сыртқы əсерлер) тəн.
Ең соңғы кезеңге дейін экономикалық теорияда экономикалық өсудің екі факторы – еңбек пен капиталға баса назар аударылып келді. Табиғи ресурстар сарқылмайтын болып ұйғарылып келді жəне оларды қалпына келтіру мен қорларының мүмкіндіктеріне байланысты тұтыну деңгейі анықтаушы параметрлер қатарында қаралынбады. Бұл экономикалық теория мен экономикалық зерттеулерде кең тараған өндірістік қызметтері мысалынан көрінеді. Түрлі ластанулар, адам денсаулығына зиян келтіру, қоршаған орта мен ресурстар тозуы түріндегі экономикалық даму салдарлары қараудан тыс қалды. Кері ықпал да, экологиялық тозу мен ресурстардың экономикалық дамуы арасындағы кері байланыс та зерттелген емес. Осындай экономиканың мақсаттық қызметін И.В. Мичуриннің мына сөздерімен анықтауға болады: “Табиғаттан рақым күтуге болмайды, біздің міндетіміз – оны тартып алу”.
Экономикалық дамудың осындай тұжырымдамасының мəн-мағынасы ең соңғы уақытқа дейін наразылыққа ұшыраған емес. Ол əбден түсінікті де, өйткені шектеусіз экономикалық өсу өндіріс күштері дамуының салыстырмалы төмен деңгейіне, биосфераның өзін-өзі реттеуінің үлкен мүмкіндіктеріне қарай жаһандық экономикалық өзгерістерге ұшыратқан жоқ. Тек соңғы уақытта ғана экологиялық факторды есепке алу бағытындағы экономикалық көзқарасты түбегейлі өзгерту қажеттілігін түйсінудің сəті түсті. Осындай жете ұғынуды көбіне өндірістік күштердің жойқын өсуі мен халық санының теңдессіз өсуі нəтижесінде қоршаған ортаның жай-күйінің терең тұрақсыздануы сабақтады, ол табиғат пен қоғам қатынастарындағы сапалық өзгерістерге, экожүйеге түсетін салмақтың орасан көп өсуіне ұшыратты. Мына жəйт айқын болды, адамзат тұйық ресурстапшылықты жүйеде сансыз көп шектеулерді есепке алу арқылы тұруға тиіс.
1. Қазақстандағы адам дамуы: Оқулық / жалпы редакцйясын басқарған Н.Қ. Мамыров және Ф. Акчура. – Алматы: «Taimas Printhouse», 2004.-412 б.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 8 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Жоспар

І. Кіріспе

Экологиялық-экономикалық даму

ІІ. Негізгі бөлім

2.1. Өндірістің тоқтаусыз өсуі

2.2. Орнықты дамудың бағдарлануы

2.3. Орнықты даму үлгісіне көшу

ІІІ. Қорытынды

Экологиялық факторлардың адам дамуына ықпалы

Экологиялық-экономикалық дамудың осы заманғы үлгісін экономикалық
дамудың техногендік түрі ретінде анықтауға жəне оны табиғатты көп
қажетсінетін (табиғатты бүлдіретін) даму есебінде сипаттауға болады, осы
даму өндірістің жасанды құралдарын пайдалануға негізделеді, олар
экологиялық шектеулерді есепке алусыз құрылған. Техногендік үлгідегі
өзіндік ерекшеліктер болып табылатындар:
• табиғи ресурстардың қалпына келтірілмейтін (жаңғыртылмайтын) түрлерін
(ең алдымен пайдалы қазбаларды) асығыс жəне сарқып пайдалану;
• қалпына келтірілетін ресурстарды (топырақ, орман жəне т.б.) оларды
ұдайы өндіру мен қалпына келтіру мүмкіндігінен алып кететін
жылдамдықпен пайдалану;
• қоршаған ортаның ассимиляциялық мүмкіндігінен асатын орасан көп
ластанулар мен қалдықтар.
Бұл ретте адамның денсаулығының нашарлауының, табиғи ресурстардың азуы
мен адам əрекетінің нəтижесінде қоршаған ортаның ластануының құндық бағасы
болып табылатын елеулі залал келтіріледі. Экономикалық дамудың техногендік
үлгісі үшін елеулі теріс экстерналиялар (сыртқы əсерлер) тəн.
Ең соңғы кезеңге дейін экономикалық теорияда экономикалық өсудің екі
факторы – еңбек пен капиталға баса назар аударылып келді. Табиғи ресурстар
сарқылмайтын болып ұйғарылып келді жəне оларды қалпына келтіру мен
қорларының мүмкіндіктеріне байланысты тұтыну деңгейі анықтаушы параметрлер
қатарында қаралынбады. Бұл экономикалық теория мен экономикалық
зерттеулерде кең тараған өндірістік қызметтері мысалынан көрінеді. Түрлі
ластанулар, адам денсаулығына зиян келтіру, қоршаған орта мен ресурстар
тозуы түріндегі экономикалық даму салдарлары қараудан тыс қалды. Кері ықпал
да, экологиялық тозу мен ресурстардың экономикалық дамуы арасындағы кері
байланыс та зерттелген емес. Осындай экономиканың мақсаттық қызметін И.В.
Мичуриннің мына сөздерімен анықтауға болады: “Табиғаттан рақым күтуге
болмайды, біздің міндетіміз – оны тартып алу”.
Экономикалық дамудың осындай тұжырымдамасының мəн-мағынасы ең соңғы
уақытқа дейін наразылыққа ұшыраған емес. Ол əбден түсінікті де, өйткені
шектеусіз экономикалық өсу өндіріс күштері дамуының салыстырмалы төмен
деңгейіне, биосфераның өзін-өзі реттеуінің үлкен мүмкіндіктеріне қарай
жаһандық экономикалық өзгерістерге ұшыратқан жоқ. Тек соңғы уақытта ғана
экологиялық факторды есепке алу бағытындағы экономикалық көзқарасты
түбегейлі өзгерту қажеттілігін түйсінудің сəті түсті. Осындай жете ұғынуды
көбіне өндірістік күштердің жойқын өсуі мен халық санының теңдессіз өсуі
нəтижесінде қоршаған ортаның жай-күйінің терең тұрақсыздануы сабақтады, ол
табиғат пен қоғам қатынастарындағы сапалық өзгерістерге, экожүйеге түсетін
салмақтың орасан көп өсуіне ұшыратты. Мына жəйт айқын болды, адамзат тұйық
ресурстапшылықты жүйеде сансыз көп шектеулерді есепке алу арқылы тұруға
тиіс.
Өндірістің тоқтаусыз өсуі мен соңғы 50 жылдың ішіндегі əлемдегі
тұтынудың ұлғаюы қоршаған ортаға алапат əсерін тигізеді. Мəселен:
• 1950 жылғымен салыстырғанда қазба отынның жанатын түрлерінің
көлемі 5 есе дерлік ұлғайды;
• тұщы су тұтыну 1950 жылғымен салыстырғанда 5 есе дерлік өсті;
• өндірілетін теңіз өнімдері 4 есеге өсті;
• өнеркəсіптік жəне тұрмыстық мақсаттажағылатын ағаш осыдан 25 жыл
бұрынғы тиісті көрсеткішпен салыстырғанда 40 %-ға өсті.
Адамзат өзінің өскелең қажеттіліктері мен оларды биосфераның есебінен
қамтамасыз етуге қабілетсіздігінің арасындағы қарама-қайшылықпен бетпе-бет
кездесті. Осы қарама-қайшылықты адамзат тіршілігінің мүмкіндігі мен одан
əрі орнықты дамуын кепілдей отырып, өзінің табиғи негізін бүлдірмейтін
өркениетті дамуға көшу жолында шешу идеясы туындады. Өркениет дамуының жаңа
стратегиясы дүниежүзілік қоғамдастықтың беталысын анықтап үлгерді, ол өз
күш-жігерлерін планетаның орнықты дамуына қарай жолдарды іздестіруге
біріктіру.
Орнықты даму идеясының өзі ХХ ғ. 70-ші жылдарының соңынан бұлыңғыр елес
сияқты ауада шарықтап жүрді, бірақ алғаш рет азды-көпті нақтыланған
тұжырымдама ретінде тек 1987 жылы “Біздің ортақ болашағымыз” баяндамасын да
тұжырымдалды, баяндаманы қоршаған орта жəне даму жөніндегі Халықаралық
комиссия даярлады (Брундтланд Комиссиясы ретінде көбірек танымал, ол
комиссия төрағасы – Норвегияның премьер-министрі Гру Харлем Брундтланд
атымен аталған). Орнықты дамуға қазіргі заманның қажеттіліктеріне жауап
беретін, бірақ болашақ ұрпақты өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру
мүмкіндігінен айырмайтын даму ретінде анықтама берілді. Үш жылдан кейін
маңызды айқындама енгізілді: “Орнықты прогреске қойылатын талап – табиғи
ресурстар мен жүйелерді біршама бұзылмаған қалыпта сақтау, ол көз жетерлік
болашақта одан арғы экономикалық пайдалар алу мүмкіндігін жасауы тиіс”. Жер
планетасының проблемалары жөнінде 1992 жылы Рио-де-Жанейрода ең жоғары
деңгейде өткен конференция осы тұжырымдаманы анағұрлым нақты мазмұнмен
толықтырды: іс-əрекеттер бағытының басымдықтары тұжырымдалып, қажетті
бағдарлар белгіленді жəне тіпті орнықты дамуға жету жөніндегі іс-
əрекеттердің жоспары да əзірленді, жоспарға “ХХІ ғасырдағы күн тəртібі”
деген ат берілді.
ХХ ғ. 50-ші жылдарынан бері қоғамның қоршаған ортаның хал-жағдайына
жəне табиғи ресурстардың сарқылуына алаңдаушылығы қарама-қайшы
көзқарастардың кең таралуына жетелеп əкелді, ол Рим клубының жұмыстарында
ең айқын түрде бейнеленді. “Өсу шектері” кітабының авторлары 1972 жылы
мынадай қорытынды жасады, егер табиғи ресурстарды сарқу мен аздырудың
байқалып отырған қарқындарын өзгертпейтін болсақ, онда қоршаған ортаның
ластануының өсуін тоқтату мүмкін емес, ақыр соңында, егер адамзат
материалдық тұтыну көлемін азайтпаса, онда 100 жылдан кейін-ақ биосфераның
орнықтылық шектері асып кетеді, ол өз кезегінде планетадағы халық санының
күрт азаюына, осыдан туындайтын барлық қайғылы əлеуметтік салдарлармен
бірге өндірістің құлдырауына ұшыратады.
Осы байлам дереу қолдау тапты жəне “жасыл” қозғалыстың жалауына
айналды, қозғалыс өзінің төтенше (экстремалды) көріністерінде – материалдық
өндірістің өсуін біржола тоқтатуға, синтетикалық материалдардан, ауыл
шаруашылығында тыңайтқыштардан (əсіресе пестицидтерден) бас тартуға шақырды
жəне т.с.с.
Сонымен бірге мынадай жəйт айқын болды, техникалық прогресті тежеу,
“экологиялық өктемдіктің” пайдасына көптеген материалдық игіліктерден бас
тарту əрекеттері көпе-көрінеу сəтсіздіктерге ұшырады, ал кейде тіпті
дəрменсіз болды. Тіпті тұтынудың жоғары ағымдағы деңгейіндегі дамыған
елдерде де адамзат мұндай “өзін-өзіқұрбандыққа шалуға” дайын емес. Оның
үстіне дамушы елдердегі осындай үндеулер күрт теріс əсер туындатады, осы
елдерде пестицидтер мен өзге де ең “антиэкологиялық” технологияларды
мезетінде қолдану ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Экологиялық туризм географиясы
Жаһандық экономикалық дағдарыс
Жергілікті деңгейдегі тұрақты даму саясаты мен стратегиясы
Әлемдік мәселелердің экономикалық жақтары
Кологиялық туризмнің Қазақстандағы дамуының алғышарттары мен перспективалары
Тұрақты даму концепциясы-2024
Әлеуметтік экологияның өзекті мәселелері туралы
Қазақстан Респбуликасындағы экологиялық қауіпсіздікті жетілдіру жолдары
Мұнай өндіру саласының пайдалылық деңгейіне әсер етуші инвестиция көрсеткішінің тренд үлгісі
Экологиялық проблемаларды экономикалық жолмен шешу тәсілдері
Пәндер