Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ашу

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І . тарау.
1.1 К.Қасымұлы бастаған көтерілісінің басталу себебі ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Ұлт.азаттық көтерілістің қозғаушы күштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3 Орыс қамалдарына шабуыл, көтерілістің қарқын алуы ... ... ... ... ... ...16

ІІ . тарау.
2.1 К.Қасымұлы бастаған көтерілістің жеңілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.2 К.Қасымұлы бастаған көтерілістің тарихтағы маңызы ... ... ... ... ... ... 29

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34
Жұмыстың мақсаты :

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ашып көрсету.

Жұмыстың мақсатына орай мынадай міндеттер алға қойылды:
• Көтерілістің алғышарттарына талдау жасау;
• Көтерілістің барысы және тарихи маңызын зерттеу;
• Статистикалық мәліметтерге тарихи тұрғыдан назар аудару;
• Көтерілістің жеңілу себептері мен сипатын ашып көрсету.


Кіріспе.

Кенесарының саяси көзқарастарының қалыптасуына әсер еткен әкесі- сұлтан Қасым. Сұлтан Қасымның 40 шаңырақты ертіп Көкшетау маңынан қоқан шекарасына көшуінің басты себебі - оның патша үкіметінің округтік приказдарды құруына қарсылығы.
Көтеріліс бүкіл үш жүзді түгел қамтып ұлтазаттық сипат алды. Көтерілістің басты қорғаушы күші қазақ шаруалары сонымен қатар ірі ақсүйектер да қатысты. Олардың мақсаты:
- Көтерілісті пайдаланып , бұрынғы артықшылықтарын қайтарып алу.
- Көшпелі феодалдың дербес мемлекеттің негізін салу.
Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілістің тарихта алатын орны ерекше. Сонымен қатар негізгі міндет жұмыстың ішіндегі Кенесары бастаған көтерілістің негізгі тауарлары мен пунктерінің мәнін ашып, оларға сәйкестік беру.
Кенесары көптеген шайқастарда өз мақсатына жету жолында асқан қайсар мінезі мен жауларына қатыгездігі оның әмбе қолбасшылық, әмбе ұйымдастырушылық ролі- тіпті патша генералдарының өзін таңқалдырып отырғандығы да тарихтан белгілі.
Көтерілістің негізгі мақсаттары:
1. Қазақ елінің патшалы Ресейдің құрамына қосылып үлгермеген өңірлерінің дербестігін сақтау.
2. Қазақ жерлерін бекіністер мен округтік билеу арқылы отарлауды тоқтату.
3. Қоқандықтардың тепкісіндегі қазақтарды азат ету.

Кенесарының орыстарға күресі емес, орыс империясына қарсы күрес. Бұл үрдіс оған ұлт – азаттық сипат береді, оның үстіне Кенасары күресті империя ішінде емес, отаршылдар басып алған өз жерінде жүргізді.
Қырғыздарға қарсы күрес бұл екі туыс халықтың арасындағы қарым – қатынастарды, қайшылықтарды дұрыс түсінбеушіліктен туындаған жәйт.
Қазақ – қырғыз қатынастары, орыс – поляк қарым – қатынастары тәрізді бір жақты ғана түсіндіруге көнбейтін құбылыс. Қаз ССР-ның ҰҒА С.Асфандияровтың туғанына 100 жыл арналған ғылыми теориятикалық конференцияда сөз сөйлеген М.Махмудовтың Кенесары Қазақ халқының ұлттық батыры деуі әбден жөн сияқты. Алдағы зерттеулер бұл ғалымның осы ойын расқа шығаруы әбден ықтимал. Кенасары Қасымовтың тағдырын ірі жазушы Жюль Верн де айналып өте алмаған. Оған жазушының Лениград архивінен табылған Кенасары жайлы романның қолжазбасы куә бола алады.
Қазақстанды түгелдей шарпыған Кенесары көтерілісі ойдым – ойдым түрде дамыған көтеріліс ошақтарының жиынтығы іспеттес еді. Міне, көтерілістің осал жері де осында.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. А. Кенесарыұлы «Кенесары және Сыздық сұлтандар» Алматы 1992 ж
2. Б.Амалбеков Көкшедегі Кенесары асы» Көкшетау 1992 ж.
3. Вяткин М.П. «Қазақ КСР тарихының очерктері» 1941 ж.
4. Е.Бекмаханов «Қазақстан ХІХ ғ. 20-40 жылыдарында» Алматы 1999 ж
5. К.Қасымбаев «Кенесары хан» Алматы 1993 ж.
6. К.Есмағанбетов «Қазақстан шетел әдебиетінде» Алматы 1914 ж.
7. «Қазақстан тарихы» Т-3 Алматы 1994 ж.
8. «Қазақстан тарихы» Алматы 1994 ж.
9. М.Ементаев Тарихтағы қаһарман тұлға» Көкшетау 1992 ж.
10. М.Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» Алматы 1994 ж.
11. М.Зерендіұлы «Кенесары үңгірі» Көкшетау 1992 ж.
12. Серебрянников «Түркістан өлкесі» Ташкент 1914 ж.
13. Рязанов А. «Орынбор өлкесі» Орынбор 1928 ж.
14. Х.Маданов, Ч. Мусин «Ұлы дала тарихы» Алматы 1994 ж.
15. Хан Кене Алматы 1993 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
.............................................3
І – тарау.
1.1 К.Қасымұлы бастаған көтерілісінің ... ... ... ... Орыс ... ... көтерілістің қарқын
алуы.......................16
ІІ – тарау.
2.1 ... ... ... ... бастаған ... ... ... мақсаты :
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі мәнін ... ... орай ... ... алға ... Көтерілістің алғышарттарына талдау жасау;
• Көтерілістің барысы және тарихи маңызын зерттеу;
• Статистикалық мәліметтерге тарихи тұрғыдан назар аудару;
• Көтерілістің жеңілу себептері мен ... ашып ... ... ... ... әсер ... ... Қасым. Сұлтан Қасымның 40 шаңырақты ертіп ... ... ... ... ... себебі - оның патша
үкіметінің округтік ... ... ... ... үш ... ... ... ұлтазаттық сипат алды.
Көтерілістің басты қорғаушы күші қазақ ... ... ... ... да ... Олардың мақсаты:
- Көтерілісті пайдаланып , бұрынғы артықшылықтарын қайтарып алу.
- ... ... ... ... ... салу.
Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтерілістің ... ... ... Сонымен қатар негізгі міндет ... ... ... ... ... ... мен ... мәнін ашып,
оларға сәйкестік беру.
Кенесары көптеген шайқастарда өз ... жету ... ... ... мен ... ... оның әмбе қолбасшылық, ... ... ... ... ... өзін таңқалдырып
отырғандығы да тарихтан белгілі.
Көтерілістің негізгі мақсаттары:
1. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... сақтау.
2. Қазақ жерлерін бекіністер мен округтік ... ... ... Қоқандықтардың тепкісіндегі қазақтарды азат ету.
Кенесарының орыстарға күресі емес, орыс империясына қарсы ... ... оған ұлт – ... ... ... оның үстіне Кенасары күресті империя
ішінде емес, отаршылдар басып алған өз жерінде ... ... ... бұл екі туыс ... ... қарым –
қатынастарды, қайшылықтарды дұрыс түсінбеушіліктен туындаған ...... ... орыс – ... қарым – қатынастары тәрізді
бір жақты ғана түсіндіруге көнбейтін ... Қаз ... ... ... 100 жыл арналған ғылыми теориятикалық
конференцияда сөз ... ... ... ... ... ... деуі әбден жөн сияқты. Алдағы зерттеулер бұл ... осы ... ... ... ықтимал. Кенасары Қасымовтың тағдырын ірі жазушы ... де ... өте ... Оған жазушының Лениград архивінен табылған
Кенасары ... ... ... куә бола ... ... ... Кенесары көтерілісі ойдым – ойдым түрде
дамыған ... ... ... ... еді. ... ... жері де ... тарау
1.1 К.Қасымұлы бастаған көтерілістің басталу себебі
1822 жылы Сібір ... ... ... ... ... ... өзгертіп жіберді. Енді басқарудың округтік жүйесі енгізілді. Ал
ол бойынша қазақ қоғамы ... ... ... бөлінді. Төмендегі
әкімшілік бірлестігі ретінде ауыл ... 50-70 -ке ... ... Осындай 10-12 ауылдан болыс құрылды. 10-15 ... ... ... ... бір ... ... ... билігін
сақтап қалған аға сұлтандар негізінен алғанда сол үкімет ... ... ... тиісті еді.
12 Разрядты шенеуніктерге ... ... ... ... ... құқығы жөнінен селолық старосталарға
теңестірілген ауыл ... ... ... ... ... олардың неғұрлым
шексіз билігін алып тастады. Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханнның иелігіндегі
және Көкшетау ... ... ... ... құру ... ... және Ұлы жүздерінің түйіскен тұсында Қазақ жерлерін бірте – ... ... ... Қасы ... мен оның балаларының қаза табуы бой
көрсетулердің алдыңғы ... ... ... ... ... кең етек жая ... ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда ... ... ... ... ... ... оған үш ... халқы түгел қатысты. Олар күреске ... ... ... ... қозғалысқа тартылған кезде өзге аудандардағы
қозғалыс басылып ... ... ... ... ... ... –ақ ғаламат кең құлаш жайып, ... ... ... айналды.
Қозғалыстың бүкіл халықтылығы, кең қанат ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшелігі еді деу
керек.
Кенесарының ... ... ... ... бәрі қатысты.
Олар Ұлы жүз бен Орта жүздің ... ... ... қол
астына біріккен 1838 жылдан ... ... ... ... ... ... яғни ... бастапқы кезеңіне қатысуы туралы
мәліметтердің тым шашырандылығы себепті біз ... ... ... арналған очеркте береміз. Кестегеқатысты ескертулерде ... ... ... растайтын жеке адамдардың ... ... осы ... ... ... және
Кенесары жақтастарының айғақтарын ... ... осы ... 1838, 1839, 1841, 1844 және 1845 ... ... ал 1842 – 1843 ... ... қозғалысқа қатысуы ... ... ... жоқтығынан бұл кезең үшін кестеде
көрсетілмеген. ... олар ... ... да ... бірақ
олардың сол жылдардағы күресі қолға түскен деректерде ... ... ... ... ... ... ... Қазақ мемлекетін құрамыз деген ... ... ... ... ... ... қазақ кедейлерінің де,
сонымен қатар байғұстардың да, ... мен ... ... ... ... күреске белсене қатысуы табиғи еді.
Көтеріліске байғұстардың ... ... ... ... ... орыс ... ... Екатерина станицасы
маңында ... ... ... ... кейін тұтқыннан
оралған соң болған тергеуде: « ... қол ... 1500 ... ... мен ... бар» деп ... ордасына арнайы барған ... ... ... ... ... қарусыз екендігін көрдім. Олар зорығып өлген
жылқының етін жейді, әрі киім ... де ... Олар ... ... өмір сүреді» деп хабарлады.
Ақырында ... де: « ... ... ... ... ...
күйсіз ер жүрек жігіттер ғана жиналған» деп ... ... де ... ... ... ... Сырдария бойын
мекендеген. Шекті, Кішкене ... және ... ... ... ... ... айтылады.
Сонымен бірге, көтеріліске ... және ... ... аңғарын
мкендеген егінші қазақтар да қатысқан. Ал Торғай мен ... ... ... ... ... ... ... берген жауабында Кенесарының ағасы Әбілғазы:
«Менімен бірге ұсталған қазақтар ... ... ... ... олар кедейліктің кесірінен егіншілердің ішіне күн көру
үшін ... ... деп ... ... ... Асатов былай деп хабарлады. «Кенесарының
жақтастарынан басқа оның ... 300- ден ... үй ... олар ... бірдей солармен бірге көшіп-қонып жүреді.Орта
және Кіші ... ... ... ... ... мен қоса,
олардың ... ... ... ... Керейлер де бар».
Соғыс жағдайында төлеңгіттер Кенесары үшін ... күш ... ... ... ... да ... қосылған
төлеңгіттер негізінен әскери ... ... ... ... емес. Тіпті көтерілісшілерге қосылған кейбір жеке ... ... ... ... деп ... ... өзі уақытша болса
да төлеңгіттердің ... күш ... ... ... ... ... ... құрамы біркелкі емес ... ... ... ... мен ... ... ... феодал бекзаттардан шыққан аты әйгілі ... ... ... биі ... Тіленшиев те болды. Орынбор Шекара Комиссиясының
төрағасы ... ... ... ... 800 ... 2000 ... 50 түйесі болған[1] .
Аталған батырлардың барлығы ... ... ... ... Олардың әрқайсысы туралы көптеген ... ... ... ... ... өздерінің жеке естеліктерін қалдырған. Сонымен
бірге, архив құжаттарында ... ... ... ... да ... ... Бұл ... Кенесарының Орталық
Қазақстанның сайын даласынан Ұлы жүздің ... ... ... ... ... ... Ұлы жүздің Тәуік, Сыпатай ... ... ... бас ... ... материалдарында кейбір
батырлардың көтеріліске қатысудан бас ... ... ... ... оның толық мән- жайын білудің реті ... ... бір жай, ... ... ... ... ... өздерінің әр түрлі ... ... ... белгілі бір уақытқа дейін бірлесіп қимыл жасады. Алайда,
түптеп ... ... әр ... ... тегі ... қарай өз салқынын тигізбей қоймады. Батырлардың әлеуметтік тегі
туралы мәліметтерді біз ... ... ... ... Ұлт – ... көтерілістің қозғаушы күштері
Архив деректері тек қана ... ... ... ғана ... ал ... жеке бастары туралы
мәліметтер үзік- үзік қана ... және оның ... ... ... материалдарының
құндылығы сонда, олардың көпшілігі ХІХ ғ. ... ХХ ғ. ... ... ... және ... басқа да қатысушыларының
өз аузынан ... ... ... ... сол ... ... ... жазып қалдырған. Т.Титақовтың Кенесарының батырлары
Шынбай Мыңбаев пен Бектеміровтың ... 1900 ж. ... ... ерекше қызықты[2]. Олардың айтуына қарағанда, Ағыбайдың әкесі
Олжабай Шұбыртпалы руынан шыққан, Ол ... ... ... ... мен бірге көтеріліске алғашқы күнінен бастап қатысқан. Олардың
бәрі де ... ... ... ... ... ... Кенесары
қолбасшыларының бірі және ... ... аса ... ... өзі де ... кісі ... ... деген ерекше құрметі туралы оның
әйелдерінің ... ... ... ... болады. Бірде
ханым Кенесарыдан: «Сіз әскеріңіздегі кейбір ... мың ... ... басы ... ... ... жатырсыз, неге сіз «көсеге» ... ... ... оған ... : « Егер ... легі ұрысқа « Абылай!» деп ұрандап кіріссе, ал олардың ... ... ... ... ... ... да
мен оған әскери атақ ... ... деп ... ... көтерілістің соңына дейін Кенесарыға деген адалдығынан
айныған жоқ. Кенесары қаза ... соң ... ... ... ... облысының жеріне қоныс аударып, 83 жасында Қайрақты
деген ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... батыр» қиссасы оның ерлік жолына арналған.
Кенесарының ... бір ... ... - ... ... ... ... Иман еді. Ол 1780 жылы ... ... ... ... ... жерде туған. Иманның әкесі Дулат
дәулеті ... адам ... Иман ... 1839 жылы қосылды. ... ... ... ... ... ... ... алғанда,
гарнизондағылар көтерілісшілерді жақындатпай ұзақ ... ... ... ... тобымен байқатпай барып, қамалдың сыртынан соққы
беріп, оған басып кіреді. Шайқас ... соң ... ... ... ... ... айтып, «Менің қасымда ... ... ... ... ... өте ... ... кейін Кенесары құрметінің белгісі ретінде батырды «Аяке» деп
атап ... Иман жасы ... адам ... ... ... ... де болған. Табын руынан шыққан
Бұқарбай батыр да ... ең ... ... бірі ... ... өз ... қызықты кезеңдері туралы
әңгімелері халық ... кең ... ... Ол ... ... ... ... шабуыл жасағаны туралы былайша әңгімелеп
берген.Ауылдың ... ... ... айналып кеткендігін
естіген Бұқарбай батыр ... ... мен ... ... ... ... қуып жетіп, малды ... ... ... ... арасынан Күреш байдың сұлу ... көзі ... ... соң ... ... Күреш байдан ... ... ... ... ... ... малымды айдап, жұрдай
қылып тонап кетті, сондықтан ... ... 47 бас мал ... саған бере алмаймын» дейді. Сонда ... ... ... ... жоқ, ... көп ... ... табамын»,- депті де,
қызға қарапты. Сонда қыз орнынан тұрып, әкесіне ... ... ... ... ... ... мен ... бір қоқан
бегінің күңі болып ... ... ... бұл ... ... одан ... талап етпеуге лайық емес пе! Мен тек ... ... серт ... - ... ... ... ... әлеуметтік жоғарғы тобының
өкілдері – сұлтандармен ру шонжарлары да қатысты. Олардың бір ... ... ... ... ... Кенесарыға ерді
және соңына дейін оған адал болды. ... ... ... туыстары еді. Сұлтан Сейілханның жауабына қарағанда, 1846 ... ... ... ... ... ... ... мыналар:
Наурызбай, Ержан Саржанов, Құдайменді, Сейілхан Бегалиев, Ораз ... ... ... ... және ... ... жақтастарының арасында патша өкіметіне ... 1822 ... ... туралы жарғы» енгізілгеннен кейін өздерінің бұрынғы
артықшылықтарынан айрылып қалғандар ... ... ... ... да бір ... Кенесарыны көтерілістің соңына дейін
қолдады[4]. Патша өкіметіне наразы ... бірі ... ... ... ... қосылған себебім «арамыздан біріміздіде
аға етіп сайламай, бұл ... ... биге ... ... ... қатысқан сұлтан Қосай Жолбарысов туралы
шекаралық басқарманың чиновнигі ... ... ... нашар және
адамдары да жоқ» деп хабарлады[5]. ... ... бір ... ... бұқарасының қысымымен байлығынан айрылып қалудан
және халық арасындағы ... ... ... ... ... Олардың
арасында даланы басқарудың жаңа бір жүйесінде белгілі бір ... ... ... ... да бар еді. ... ... ... полковник Талызиннің 1838 ж. жазған мәліметінде:
«Жыртқышқа Ақмола округі сұлтандарының ... ... қана ... ... ... Баянауыл, Қарқаралы және ... ... да ... анық. Басқа барлық сұлтандар сырттай
үкіметке адал ... ... ... жасырын байланыста
болды» \6\ , деп ... ... ... Бұл ... ... ... ... Олар көтерілісшілерді көтерілістің алғашқы
кезеңінде ғана қолдады. Көтеріліс бір ... соң ... ... ... ... едәір бөлігіне тарала бастаған ... ... ... ... , жау ... ... кетті.
Күшік Айшуақов көтерілісшілер қосынында жүріп ... ... ... деп жазған: « Менің округке келе ... ... ... Кенесарыдан бірте-бірте алшақтап ... біз ... деп ... Сұлтан Дайыровта Талызинге жолдаған хатында
өзінің көтерілісшілер ... ... ... ... хабарлайды.
Ол: «Патша ағзамға қарсы шығу және қару ... ... ... және зиян ... де ойламаймын, қай жерде ... ... да ... адал ... ... дайынмын»- деп жазды.
Кенесары көтерілісіне ру ... және ... ... ... ... Шаң ... Шорман Күшіков, Мұса Шорманов
және т.б. Мұса Шорманов көтерілісшілерге ... ғана ... алып ... Егер ... жағдайда « ызаланған бүлікші
оның бар малын барымталап ... ... ғ. 20-30 ж. ... ... ... ... ... күштеп империяның шет аудандарына көшіре бастады, соның ішінде
Қазақстан мен шекаралас ... де ... ... ... ... ... ... наразы болды және қазақтардың
көтерілісіне тілектестікпен қарады. Патша ... ... ... ... ... ... қызметке жаңадан алынғандар да наразы
болды.
Көтерілістің алғашқы ... ... ... көтеріліс
аймағында тұратын әр түрлі ұлттардың ... ... ... ... – патша өкіметіне- ... ... мен ... ... ... орындарының қудалауынан қашып жүрген ... ... да ... Олар ... әскерінде қару-жарақшы,
отрядтар жетекшісі ... ... ... ... ... бас ... поручигі Герн былай деп жазды: «Кенесарының қасында
Сібір және ... ... ... ... ... ... бар. Олармен бірге бес орыс, төрт башқұрт және алты ... ... ... ... ... ... оқ дәрі
жасайды».
Қару-жарақ шеберлері ... ... ... орыстардан басқа
қашқын солдаттар да болды, олар ... ... ... ... ... және ... осындай солдаттар еді. Малкин ... ... ... ... ... былай деп
хабарлайды: «Кенесары оны бай ... ... қол ... ... ... ... ... бәрін өз ордасы маңында ұстайды... Қазір
Кенесарының қасында ... ... ... ... ... ... ... Кішіктің онда балуан ретінде даңқы шығыпты. Ал ... ... деп ат ... ... ... және ... арқылы Кенесары
әскерінде қызмет ететін ... ... ... ... ... ... тырысты. Герн бастаған елшілікті ... ... ... ... ... « Кенесары ауылдарында қашқын ... бар ма, жоқ па, соны ... егер бар ... ... ... Кенесарыны көндіруді» арнайы тапсырған.
Қашқын орыстың ... ... жеке ... ... та ... ... тұтқынға түскен орыс ... У-р ... ... ... ... ... киген тақырбас
белгісіз бір орысқа алып барғанын айтады. Белгісіз бұл орыс У- ... қай ... ... ... ... бас тартады. Осы
қашқын орыс ... ... ... ... мен ... ... да хабарлаған еді. « Оның тілмаш екі ... ... ... ... ... ... орыс, өзін офицермін дейді».
Кейбір қашқын орыс солдаттары ... ... ... әр ... ... жорықтарына қатысқан. Жаппастықтардан
зекет ... ... ... ... 200 ... ... оның
жеке адъютанты Николай Губин деген де ... ... ... ... ... мен бірге қоста еді, алайда
атына мінуге ... ... ... ... Кейіннен оны Орынбор
шекара өкіметіне ... ... ... орыс ... қалуға үгіттеп, жақсы
қалыңдық ... уәде ... ... да тұтқында болған П. ... ... деп ... « ... ... рет ... бас ... үгіттеп, қыздардың ең жақсысына үйленуді ұсынды,
алайда мен әр ... ... ... көнбей қойдым».
Кенесарының армиясында қашқын татарлар да ... ... ... басшылық қызметте болған. Татарлардың бірі- Әлім ... ... ... де ... ... жеңілгеннен кейін ол
Пермь қаласына жер аударылған. Сібір тарихын ... ... ... ... 1859 ж. Әлім ... тікелей таныс болғандығын
және бір кезде Жағудиннің «белгілі ... ... ... ... ... және ... досы ... жазады.
Басқа ұлыстар өкілдерінің көтеріліске қатысуының маңызы мен
дәрежесін толық ... өте ... ... ... ... ... ... көмектескенін, өз білгендерін көтерілісшілерге үйреткенін
сеніммен ... ... ... ... ... қарақалпақтар, түркмендер,
қырғыздар мен өзбектер де ... ... ... ... көзге
түскені Самарқанд пен ... ... ... ... ... ... еді. ... келіссөздерде және де ... ... ... ең ... ... ... ... үкіметі Сайдақ
қожа Оспановтың қызметіне айрықша үлкен маңыз бере ... ... қожа ... ... ... ... ресми құжатарында ол
туралы былай деп ... ... ... ... ... сөзге
шешендігімен ерекшеленеді. Кенесарының басты көмекшілерінің ... ... ... ... ... және ... ... жағына
тартуға пайдаланды. Қолға түскен кезде, онан әр ... ... ... арналған үндеулер табылды»[7].
Кенесары ... ... ... ... ... ... ... өздеріне етене әрі түсінікті мақсаттар үшін
ең ... ... ... ... күреске кеңінен қатысуы
көтеріпістің аумақтылығын қамтамасыз еткені даусыз. ... ... ғана ... он жыл ... ... ... Екінші бір
даусыз нәрсе, ол көтерілістегі ... рөл ... ... ... бұрынғы патриархалдық-рулық ... ... орта ... топтардың қолында ... ... және ... ... ... ... ... көзіміз жетеді. Әзірге, көтеріліске қоғамдық күштердің ... ... ... атап ... ... ... Кенесарының ұлт-
азаттық ... ... ... ... - рулық тұрмыс
сарқыншақтары күшейіп алған шақта дамыған еді.азақстанда ... ... ... мен ... ... ... етіп тұрған
кезде халық бұқарасы өзінің ... ... ... ... ... шыға ... өлтірілуі қазақтардың ұлазаттық қозғалысының одан ... ұзақ ... ... ... жоқ. 1837 ж. ... аз ... даласының үлкен бір бөлігін қамтыған бұрынғыдан да ірі, ... ... Бұл ... ... ... інісі,
қозғалыстар бұрын – соңды болып көрмеген ... ... ... ... ... ... ... сұлтанның баласы Кенесары Орта
жүздің саяси өмірінде жүз жыл бойы ... рөл ... ... ... ... ... белсенді қызмет Кенесарының
атасынан бастап, аға-інілеріне және ... ... ... ... ... бұл жағдай болашақ ... ... мен ... ... көзқарасының қалыптасуына терең әсер ... 1802 ж. ... ... ... Көкшетау деген елді
мекенінде дүниеге келді.
Кенесарының атасы Абылай хан ( ... ж.ж.) ... ... адам болды. Ол орта жүз сұлтандарының кіші ... ... ... ... еді. Аса ... ... ... Абылай бытыраңқы қазақ жерлерін өз қол ... ... ... ... ... тырысқан көршілері
патшалы Ресей, Қытай, Жоңғар ... ... ... ... Абылай іс жүзінде өз елінің тәуелсіздігін сақтап
қала ... ... ... Абылай жас кезінде қуғындалып, кедейлікте
өмір сүріпті, ауқатты билерде жалшы ... ал ... ... ... ... ойраттарына қарсы шайқасқа ... ... ... ... және ... ... аса даңқты батырлар
қатарына тез қосып, сонан кейін мемлекеттік қызметке де кең ... 1731 ж. ол ... ... ... болды және соның
атынан 40 жылға жуық ел ... Тек ... ... ... 1771 ... ... ... Қытай да ресми мойындаған хан ... ... ... ... ... ... бала ... сүйікті болған деу ... Ол ... ... және ... әрқашан оның ісін жалғастырушы және оның
құқықтарының заңды мұрагері ... атап ... ... Міне, сондықтан
Кенесарының патша өкіметі орындарына жазған хаттарында және қазақтың
әр ... ... ... ... ... есімі жиі аталатынын
көреміз. Кенесары «атасы Абылайға ... ... ... ... ... ... ... ашық және бүкпесіз ... ... ол ... ... ... ... және ... сүргендігін еске салып отырады. Абылай есімі Кенесары әскерінің
жауға шапқандағы ... ... ... ... ... ... ... өзінің
әкесі мен ағасының өлтірілуінен кейін ғана ... атқа ... және ... тартуды бала кезінен
үйренген екен. Ол Көкшетау таулары мен ... ... ... ... ... өте ... ... Қазірге дейін ... ... тау ... мен ... оның ... ... деп ... Кенесары жас кезінен батылдығы мен ... ... Жас ... ... ол біржолы
құрдастарына: «Мен ешқашан өзімнің ... ... ... ... ... барып өлемін»- деп айтқан екен.
Кенесарының қызметінде ... ... ... ... ... ... жоюға және ... ... ... ... ... ... Шынында, тек осылай болғанда
ғана елді ... түсу ... ... қалуға болатын еді.
Кенесары 1837 жылы ... өзі ... ... ... ... ... және ... яғни Кенесарының ... ... ... ... ... бас ... ... көзін
жеткізу үшін әрекеттер жасаған болатын. Бұл ... ... ... ... ... ... осы ... патша өкіметіне
арнап, наразылық білдірген бірнеше хат ... мұра ... деп ... ол ... ... Есіл, Нұра, Ақтау, Ортау, Қарқаралы, Қазылық, Жарқайың, Обаған,
Тобыл, Құсмұрын, Оқият, Оралға дейінгі ... ... ... ... ... алынып, ол ... ... ... ... өте қиын ... ... Бұл тек біздің болашағымыз
үшін ғана емес, сонымен ... ... өмір ... де ... бұл хаттар жауапсыз ... Ал ... ... айрылып, ... ... ... ... тек ... ғана ... Хиуа мен ... да
көмек ала алмайтындығын түсінген соң, ... ... ... ... ... оралуға шешім қабылдайды. 1837 ... ... ... ең ... ... мен Орта жүздің Ақмола ... Бұл ... бар ... ... ... әсер ... Бұған
дейін ішінен тынып жүрген Қазақтар Кенесары Қасымовтың туы ... ... ... ... жыл ... ... Байдалы, Алексинск, ... ... ... ... ... көтеріліске шықты. Осыған
байланысты полковник ... ... ... ... деп ... ... ... округінің алты ... Кіші ... ... азат ... уәде берген Абылайхановтар ... ... ... ... ... ... Қыпшақ және ... ... көп ... ... ... ... приказынан жаппай
көшіп, Кенесарыға қосылуы Сібір өкімет орындарына аса ... ... және ... ... біраз уақытқа дейін абыржушылық,
сасқалақтаушылық туғызды.
Ақмола ... ... ... жаппай қозғалыстың пайда
болуы ... емес еді. Осы ... ... приказы патша
отарлауының тірек пунктіне айналған-ды. Ақмола ... қоса ... шебі ... байланысқан Ақтау қамалы салынған болатын ... ... ... ... де жол тарайтын.
Ақтау қамалын салу кезінде ағаш тасып жеткізуге ... ... ... аттары мен түйелерін тартып алып, ... ... Орта ... орталығында орналасқан Ақмола
приказындағы қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... ашық қыр көрсету болды.
Сібір ... ... ... ... ... ... ... пен аға сұлтан Қоңырқұлжа Құдаймендинді үш сұлтанмен бірге
жіберуді ұйғарды. ... ... ... ... шықпады.
Қазақтар туған жерлерінде приказдар жойылмайынша, өз ... ... ... пен ... ... шыққан болыстардағы қазақтарды бұрынғы ... ... ... ... ... түсінді, сонымен бірге олардың
күресуге бел ... да ... ... Осы ... олар ... ... жақын орналасқан басқа қазақ
болыстарына бармай-ақ кері қайтты.
Менкович 1837 жылы 4 ... ... ... ... ... « ... қатты көңілі қалған, ... мен ... ... ... ... ... ештеме
істей алмадым. Олар ... ... ... келген жерлеріне қайта
орала қояр ма екен».Көтеріліс күн ... жаңа ... ... ... ... ұсақ ... ... разьездер
мен бекеттерге қарулы шабуыл жасап, чиновниктер мен ... алып ... ... ... ... ... ... күресу үшін өздеріне отрядтар ... ... ... ... 1837 жылы 31 қазанда Менкович Омбы ... ... ... ... деп ... ... ауыздықтау үшін
отрядтар арқылы ... ... ... қажет, отрядтарсыз қандайда
бір табысқа жету мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... ... біреуге бағынуды ауыр езгі
деп санайды»[9].
Патша өкіметінің қоқан -лоқысы ... ... ... оларды Кенесары маңына топтастыра түскен.
Чериковтың шағын отряды ... саны көп ... тұра ... ... ... ... адамдарынан және
қару-жарағынан айырылған Чириков кері ... ... ... де ... шықпаған. Керісінше , үндеумен ... ... ... қорқытудан басқа ештеңе уәде етпейтіндігіне
қазақтардың көздері ... ... ... ... ... ... ... Өздерінің әлсіздігін мойындағысы келмеген
Омбы әкімшілігі ... бар ... ... ... аға ... ... ... оны «әрекетсіздігі» үшін кінәлады.
Өзінің бір ... ... ... ... ... деп жазды:
«Сіздің округіңізде жаппай тәртіпсіздіктер болып, болыстар ... ... ... ... ... ... ... осы
сұлтандардың қарақшылары біздің адамдарға ... ... ... бір тілмашты ұстап әкетіп енді Ақмола приказын талқандап, ... ... ... ниет етіп отырғанда Сіз, сұлтан, приказ
ісін жауып қойып, ауылыңызда ... ... ... екі ... Кенесары патша отрядтарына, бекеттер мен
разьездерге, жек ... аға ... ... ... шабуыл
жасауды күшейте түсті. ... ... ... Тройцк мен
Петропавлдан шығып, Ташкент пен ... ... ... ... жиі
өтетін еді. Қазақтардың көтерілісінің басталуына байланысты ... ... ... ... ... ... ... 1837 жылы
27 қарашада Ақтау комендантының ... ... ... ... ... ... ... көпес керуенін қорғау үшін
хорунжий Рытовтың басшылығымен алты ... және 48 ... ... ... ... 50 км. ... соң 4 желтоқсан күні,
хорунжий Рытов 22 ... ... ... ... елді ... қалдырып, өзі қалған қазақтармен ... ... ... ... ... ... тобымен қалған қазақтарға
шабуыл жасап, ... ... ... ... соң ... ... ... Үш сағатқа созылған ұрыстың нәтижесінде 5 ... ... тобы ... ... ал өзі қаза ... 21 қазақ
ауыр жарақаттанады. Тірі ... ... ... ... ... ... бекінісіне жетеді. Онда олар болған ... ... ... ... соң, ол сол ... ... ... Оны қуып жете алмаған соң, ... ... ... ... ... ... Көп ... олар Омбыға жеткізіліп Омбының
жанындағы Ордонанс-Гаус сотының шешімімен ... ... ... айдалды. Патша өкіметі бұрқ ... ... ... міне, осылай бастады.
1837 жылдың соңына ... ... ... ... ... ... да ... Олар туған қоныстарынан ... ... көлі мен Шу ... ... ... Патша өкіметі
олардың кету себебін анықтау үшін ... ... ... ... ... бекінісі жойылмайынша және тартып алынған
жерлерін қайтармайынша, оралмайтындықтарын ашық айтты[10].
1.3 Орыс қамалдарына шабуыл көтерілістің ... ... жылы ... ... ... ... ... приказын
қоршауға алып өртеді. Бекініс коменданты әскери старшина Карбышев ... ... аға ... ... ... өртелген бекіністен
әрең дегенде қашып шықты. Көп кешікпей көтерілісшілер Торғай даласы өңіріне
қоныс аударды. 1841 жылы ... ... Үш ... ... ... хан сайлады. Хандық басына келген соң Кенесары қазақ жерлерін
азат ету ... ... ... да ... ... Күшік Айшуақовтың райларынан қайтармақ болған ... ... деп ... ... ... ... бар ... олар жас келіншектер мен қыздарды тартып алып, олардың
абыройын ... ... ... ... алып ... ... қойды. Егер осынша ... онда біз ... ... ... едік. Егер патша ағзамның бізге мейірі
түсіп, Ақтау дуанын ... ... онда біз ... едік» Кенесарының
шабуылы 1838 жылы 7 тамыз күні таң ата ... ... ... ... ... ұшына байланған, тез тұтанатын
майланған шүберекті жағып атқылады. ... ... ... ... ... солдаттардың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... бір ... қалаға
басып кірді. Қамалға тіке шабуыл ... ... ... ... тапты. Оның отряды гарнизонның ... мен ... ... ... ... ... тастамауды және алынған
шептен шегінбеуді бұйырды. ... ... ... ... Иман және ... ... ... қамалға
қайтадан басып кірді. Қантөгіс көше шайқасы ... ол ... ... ... ... созылды. Түнде әскери старшын
Қарбышев және ... ... ... мен ... ... ... ... үйінділерге
айналған қамал әлі де өрт ... ... ... ... әскери тұтқындарды қолға түсірді».
Ақмоланы ... соң ... 1838 ... ... жүйелі түрде приказдарға, ... және ... ... ... ... жем-шөптерін жойып, қатынас
жолдарын қиратып, партизандық күрес ... ... ... ... ... ... жиі-жиі шапқыншылыққа ұшыратып,
шекаралық Шеп маңындағы чиновниктер мен ... ... ... және ... ... қолға түсіріп отырды.
Саудагерлердің шығындары да ... ... ... ... ... ... Ташкент пен Хиуаға баратын
керуендерге жүйелі ... ... ... ... Кенесары белгілі
бір саяси мақсат көздеді. Орта ... ... ... Ресейге
көп пайда ... деп ... ол ... ... қашыруды
ойлады. Бұл іс қолымнан ... онда ... ... ... ... жояды ... ... бар ... ... ... ... ... еді. Азаттық
қозғалысының орталығы ... мен ... ... бұған
Кенесарының өзінің де көзі жеткен. Жоғарыда ... ... ... ... ... аз ғана шығыны
болмаса, жалпы ... ... ... ... ... ... ... емес.
Алайда 1838 ж. соңына қарай Кенесарының іс - ... ... ... ... ғана ... жоқ. Ол ... бұрыннан армандап жүрген мақсаты- бірлесіп күресу үшін ... бен Кіші жүз ... ... ісін ... ... ... ... мен ерекшелігін түсіну үшін елеулі мәні ... бір ... ... ... буржуазиялық тарихшылар тарапынан
ескерілмей келді. Бұл мәселені ... ... да ... ... ... зерттеушілер бұл бірігу процесін кездейсоқ ... ... ... ... мәні ... да еді.
Орта жүз аумағындағы қазақтардың бытыраңқы ... ... оны ... ... ... ... ... сонымен бір
мезгілде Кіші жүздегі көтерілістің ... ... ... ... Осындай алдын ала дайындық ... Кіші ... ... басшыларымен біріге Торғай мен Ырғыз аймағында
Кенесарыға қосыла қоймас еді. ... ... ... ... үшін бөтен рулардың жеріне жолшыбай жай соға ... ... ... ал бүтін округтің өзгенің ... ... ... туралы
сөз болуы да ... емес еді. Ал ... ... ... болған
себебі: бірлесіп күресу қажеттігін екі жақ та түсінгендіктен.
Кенесары өзінің ... ... Кіші ... ... да ... мен билеуші сұлтандардың ... ... және ... ... ... ... ... айырылған жекелеген
рулармен (Жағалбайлы, Жаппас, Тама-Табын және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қарсаңында Орынбор
өлкесіне келген стат ... ... ... К. ... ... ауыр ... сол жерде танысқан соң Орынбор өкімет
орындарына ... деп ... : «Осы ... қазір Қыпшақ, Жаппас,
Жағалбайлы рулары ... ... Олар ... ... ... ... ішіндегі ең дәулеттілері болып ... ... ... ... ... бұл күнде ... ... ... ... ал Жаңа ... арғы ... олар онан әрі ... ұшырайды, себебі Жаңа Шептің
арғы жағындағы жерлер ... ... және ол ... басқа рулары жайлайды. Орда басшылары осы ... екі ... ... көшіп-қонған қырғыздарға осы жерде
қала құруға рұқсат ... ... ... бұл ... казак
селениелері әзірше иелене қойған жоқ және ... ... ... ... жер ... ... ... қала тұрғаны жөн болар
еді, егер осылай болмаған ... олар ... ... үлкен
бөлігін сатуға және кішігірім ауылдарға бөлініп орда даласына тарқап
кетуге ... ... бұл ... ... ... шаруашылығының кері
кетуіне алып келеді»
Қыпшақ, Жаппас, Жағалбайлы руларының Орта ... ... ... және ... ... ұсынуы түсінікті де.
Бұл туралы Кенесары ... ... ... ... ... ... ... мәлімет береді: «Орынбор Шебіне қарсы бетте
көшіп -қонып ... Кіші ... ... ... ... апарып, оны өзінің ауылдарымен бірге бұларға көшіп ... ... ... және оның жасаған күшейту үшін ... ... ... ... де уәде етті» 1838 ж. ... ... Орта жүз ... Кіші жүз жеріне – Ырғыз бен
Торғай ... ... ... ... ... өте ... ... Батыс Сібір губернаторлығынан да, ... да ... алыс ... олардың Кенесары үшін
үлкен стратегиялық маңызы болды. Сондықтан бұл ... ... ұлт- ... ... ... ... кездейсоқ емес.
Орта жүз ауылдарының үлкен бір ... ... және ... жүз ... ... ... ... хабардың шындығына көздері
жеткен соң ... ... ... ... жаңа ... жариялады,
онда қыстың түсуі мен ... ... ... ... «Жаз өтті, күз түсті, ... ... қыс келе ... ... ... ... бәтшағарлар?».
Сібір өкімет орындарының ... ... ... мынадай
тәртіппен орналасты: Ақмола және ... ... ... ... ... Қарпық, Алшын Жағалбайлы, Қаракесек, Айтқожа
Қарпық, Төбе ... және ... елді ... ... ... ... ... орналасты. Ақмола және Баянауыл
округтері болыстарының бір ... ... ... ... ... ... бір ... Қозған, Айдабол,
Қаржас ... ... ... ... ... сағасына, Кенесары ордасына таяу барып орналасты.
Кенесары жағына шыққан сұлтандар жаңа ... ... соң ... және жекелеген феодал-байлармен хат ... ... ... ... ... аулақ салудың қарекетін қарастыруға
кіріскен. Кенесары мен оның ... ... ... ... үшін ... ... жүргізуге қажет еді. Кейбір ықпалды
рулар, Мысалы, ... руы әлі ... ... ... ... ... басшысы Шеген Мусин әлі де болса ... мен ... ... ... жүр еді. ... ... рулары- Шекті,
Кішкене-шекті рулары ... ... ... Жанқожа
Нұрмұқамедовтың бастауымен Кіші жүздің өзге көтерілісшілерінен бөлек
күрес ... ... Арал және ... ... ... көшіп-
қонған Адай руы да осындай жағдайда еді. Кенесары билеуші ... аға ... ... ... ... ... көп күш ... сұлтандарды өзіне жау санайтынын ... ... ... ... деп жазды: «Сібір мен мекемесіне бағынышты қырғыздар:
Қоңырқұлжа Құдаймендин, Құлжан ... ... ... Аққошқар
Кішкентайев-Қарауыл тармағынан, Жауқашқар, Орынбор мекемесіне қарасты
қырғыздардың билеушісі сұлтан ... ... ... ... ... Биғажандар... Осындағы есімдері аталған 8 адам ... ... ... ... көмек көрсетпей, қайта
олардың ішіне іріткі салуға ... қол ... ... ... араласуына тыйым салған ру шонжарларына
да дұшпандық пен ... ... ... ... жасауылдарына зекет
жинауға ғана кедергі жасап қойған жоқ, ... ... көп ... ... ... Кенесарының өкілдерін өлтірді, ... ... ... ... ауылдарын шауып, тонап ... ... ... ... күресі- Кенесары Ресейден толық
бөлінуге ... ... ... ... әсер етті. Бұл
мәселе әбден түсінікті деп ... ... ... ... ... ... жоқ. ... бұл бір ... ... ... мәселе толық анық емес. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... онда
Ресейден бөлінейін деп отырғандығын, империямен тек ... ... ... ... ... ... керек дегенін айтқан ... ... ... ... маңызы болғандықтан, бұған
толығырақ тоқталайық. Кіші жүздің ... ... ... ... ... 1730 жылы ... түрде орыстарға
бодан болғаны мәлім. Мұның өзі ... және ішкі ... ... ... ... ғ. 30 жылдарында ... ... ... ... ... ... төнген. Әбілхайыр бастаған қазақтар
өздерінің қуатты ... ... ... ... ... Сонымен бірге
орыстарға бодан ... ... ... ... және
сауда байланыстары да итермеледі. Бодандықтың ... ... ... ... жатқан мекенін және мемлекеттік дербестігін
сақтап қалды. Орта жүз ... басы 1740 ... ... ... ... ... ... атасы Абылай екі ...... және ... ... болуды қабылдады.
1840 жылдың басында Кенесарының ісі кешірілді, ... ... ... өзге де ... тұтқыннан босатылды.
Алайда Ресейдің ... ... болу ... туралы мәселе
шешілген жоқ. Осы мәселенің ... ... ... ... ... өлкесінде қарулы қарсылықты тоқтатты.
1840 жылдың ... ... ... ... мен ... ... бойынша Кенесары шекара Шебіне қандай да ... ... ... Бұл ... 1842 ... дейін созылды. Әйтсе
де, осы мерзім ішінде Сібір ... мен ... ... ... тұрған.
Бұл тыныстаудың Кенесары қозғалысының дамуына үлкен ... Орта ... ... әлі де ... ... аймақты қамтыды
және ... ... ... ісін тек ... ... ... еді. Торғай аймағында Кенесары Орта жүздің де, ... де ... ... ... басқарды. Қозғалыс аймағы
бұрынғыдан әлдеқайда ... ал ... өзі Орта жүз ... бөлігінің ғана аумағы жағынан шектелген ... ... ... ... күрестің дамуының соның ... ... бір ... Кенесарының Қазақ хандығын ... ... ... құпталып, оны халық хан көтерді.
Қазақ руларының ... ... ... хан ету ... ... ... туралы Жағалбайлы руынан Көлбай
Қоқанов былай деп ... ... мені ... қабылдады,
оның 40 ... ғана ... ... бар. ... оған ... ... келді, оның ішінде жаппастықтар, шөмекейліктер,
төртқаралықтар, алшындар мен ... де ... ... ... ... рулардың ханы етіп ... ... ... ... ... ... сөзіне қарағанда, олар өзара ымыраға
келіп, Кенесарыны хан сайлауға ... ... ... ... ... өкімет орындары өздерінің
жансыздары мен билеуші сұлтандар ... ... ... ... арасына іріткі салуға, рулық ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеуге тырысты.
Патша үкіметінің бұл жолғы ... ... ... Әскери
министрлікке жолданған бір ... ... хан ... күнмен хабарланған: «Қыркүйекте Кенесары өзіне хан ... ... ... қырғыз болыстарына өз атынан жарлық
беруге ... да, 1841 ... ... ... ... руларының
өкілдері ата-дәстүр салтымен ... ақ ... ... ... ... құбылыс еді.
Барлық ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... ... ... мемлекет құруға тырысатыны белгілі
ғой. 1838 ... ... мен ... ... ... ... пайдалануға тырысып, оған ... ... ... ... ... ... бодан болудан бас тартты.
Осы мәселеге байланысты В. А. ... граф ... ... ... «Өткен жылдың қазан ... ... ... ызалы
Кенесарыға сыйлықтар жіберді және оны дос ... ... ... ... ... ... егер келіссең саған көмектесетін
боламыз ... Ал ... ... күні кешегі ... одан бас ... ... Орта ... ... ... ... алу әрекетін тоқтатқан жоқ.
Мұндай бас ... ... ... тіпті де ... ... ... ... одақ құруды одан ... ... Ал оның ... ... басқаша болды.
Қоқан хандығын әлсірету үшін, Кенесары ... мен ... ... ... ... ... отырды. Осы жағдай туралы ... ... ... ... ... ... жолдаған құпия хабарында
былай деп жазды: « ... ханы ... мен ... қыр ... ... ... ... Бұқар ханы Кенесарыны ... ... ... жылы ... ... ... Шөмекей, Төртқара
және Табын рулары қазақтарының ең бір ... ... 4 мың ... әскерімен Ташкентке бет алды. ... ... ... ... шығу ... ... бөгеді. Алайда оның
әскерінің екінші бөлігі Созақ, ... ... және ... ... алды. Әсіресе, ... ... үшін ... ... Оны көзі ... адам әңгімелейді: « Кенесары Созақты
18 күн бойы ... ... осы ... ... ... шығу ... саты ... Кенесары Созақты және ... ... ... төңірегіндегі Қоқанға бағынышты қазақтарды
өзіне қосып, ... ... ... көшуге мәжбүр етті»
Созақтың, бірнеше ... мен ... ... ... ... алдында Кенесарының беделін көтеріп тастады, әрі
өзі үшін де ірі ... ... ... Ал ... ... ханы
Кенесарыға мәңгілік одақ құруды ұсынуға мәжбүр болды. Бірақ ... бас ... ... ... ... ... ... етті.
1842 жылы сәуір айының бас ... ... ... ... ... Қоқанның әлсірегенін пайдаланып қырғыз руларының
Ыстықкөл маңында ... ... ... ... тәуелсіз деп
танып «Қоқандықтарды Қаракөл, Барыстауы және ... ... ... ... ... қуып ... ... Хиуамен достық байланыстарын ... ... ... ... ... ... Осы ... Кенесарының
жақтастары Орта Азия базарларында сауданы қызу жүргізді, мал ... ... ... ... ... ... және ... да
қажетті тауарлар алып отырған.
Бекіністер салынған соң ... ... ... ... ... ... ... қалды. Сонымен бірге, қуғындаудан
сескенген ... ... енді ... бен ... ... көшпейтін
болды. Көтерілісшілердің жағдайы туралы Кенесарының ... ... ... ... ... жауабында былай ... ... ... дейін барлық қырғыздар Кенесары жақтастарымен
хабарласып, ... ... ... ... ал бекіністердің салынуы
мен осының бәрі тоқталды. ... ... ... ... қарым-қатынасы жоқ»[14].
Ырғыз бен ... ... ... ... ... Кенесары
Бұқар ханына және Алыстағы Адай ... ... ... ... жер ... ... ал Бұқар ханынан зеңбіректер ... ... ... ... 100 жігітке Наурызбайды басшы қылып, Алатау
маңын ... Ұлы жүз) ... ... ... ... Абылаевқа
аттандырды. Кенесары оған «Ырғызда, ... және ... ... сол ... өзінің көшіп-қонуына бұл ... ... жер ... ... өзін қол ... қабылдауын өтінді.
Рүстем Абылаев елшілерді жақсы қарсы ... ... ... ... алып қалды. Ал қалған адамдарға сол ... бас ... ... және ... ... ... жеткізуді ұсынды:
«Менің берер ақылым: ... ... ... кешіріп тұрғанда аталған
жерлерді тастап, менің жаныма көшіп келсін».
Сонымен ... ... ... ... ... және ... ... кеңесшілері мен батырларын жинап үлкен ... ... ... ... онан ары жаллғастырудың ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ көрші
мемлекеттерге, атап айтқанда, Қытайға қолдауларын ... сөз ... ... ... Шекара Комиссиясына билеуші сұлтан Ахиет Жантөрин
үзіп-жұлып ... ... Ол ... деп жазды: «Ресейден
қауіптенгендіктен, әйтеуір ерте ме, кеш пе, өзін ... ... ... ... ... жер табу үшін ... ордалықтарымен
кеңесті»[15].
Біршама нақты мәліметтер Көшімбет Балықов және ... ... ... ... кеңеске әртүрлі рулардың ... ... ... ... мына адамдар қатысты: Бегімбет руынан - Иман,
Тәуке ... ... ... ... - ... ... ... – Баубек , Керей руынан- Қошқар батыр, ... ... және ... Берді руынан - Сүгібай. Осы ... ... ... ... батырларға қырға ішкерілей ... ... ... ... Қошқарбай батыр: «Атта жал, ... қам ... ... ... қыс ... ... көшпекпіз»- деп жауап берген.
Сонда Иман батыр орнынан атып ... ... ... ... ... ... қылыш ұстамаған, үйінен аттап шықпаған момын халыққа
басшы ... ... ... ... ... ... ... Сен
басқа түскен істің ... ... өзің ... ... ... ... үйіп-төккенің қалай? Жағадан алып
жатқан жауға қарсы ... - ... ... ... емес пе ?»[16].
Кеңесте Торғай мен Ырғыз ауданын тастап кету ... ... ... ... ... ... ... Жәуке батыр, Төлебай
және басқалар кетті. Торғай мен Ырғыз ... ... ... ... ... Бегімбет руы болды.
Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... күресті жалғастыруды, сөйтіп оның қол ... ... өз ... ... алуду ұйғарды.
ІІ тарау.
2.1 К.Қасымұлы бастаған көтерілістің ... ... мен ... ... ... ... ... ол
үшін біршама ыңғайлы жағдай ... мен ... ... 1842 жылы басталған соғыс
бәсеңдеместен 1844 ... ... ... Екі жақта қатты ... Сол ... ... ... ростовтық екі гильдиядағы ... ... деп ... «Бұл үш ... екі ... созылған соғыстан
өздерінің күшін, қаржысын әбден әлсіретті және соғысты ... ... ... ... Әсіресе, Хиуа тым әлсіреген, оған ... куә: хан ... ... Мерв ... ... ... бай адамдарынан тіпті чиновниктерінен де әскерге
тарату үшін ... ... көп ... ақша ... ... оған тым наразы, эмир өз
әскерімен ел ішіне екінші рет кіре ме деп ... ... ... саудагерлерінің көптеген көрсетулеріне қарағанда,
ұзаққа созылған соғыстан ... да дәл ... ... ... мен Хиуа ... уақытша бітім 1845 жылы ... ... ... ... бірнеше жыл бойы ... ... ... ... ... да күйі ... созылған өзара соғыстан едәуір әлсіреген Орта ... енді ... үшін ... тым ... емес еді ... жау ... ... хандығы болған. Қоқанға көмектескен Хиуа
мен қатынасты бұзуға тура ... ... көзі ... мен ... ... туралы 1844 жылғы келіссөз кезінде
хиуа ханы оның ... мен ... ... ... бас ... етті. Сондықтан Кенесары әлбетте Бұқар эмирімен ... ... ... ... ... ретінде Кенесарыға «күміс сауыт
пен алтын қылыш сыйға тартты. Ал ... жылы ... ханы ... өтініші бойынша, кафтан тіккізу үшін екі орам ... Оны ... ... ... Мұндай киімнен оқ ... ... ... ... ... үшін ... маңында ыңғайлы ... ... ол Хиуа мен және ... бір мезгілде ... ... ... ... қарсы күресті Кенесары Шекті руының ... ... Хиуа ... ... ... көмек
берумен шектеді. Жанқожаның өзі ... жиі ... ... ... ... ... Борсық маңында көшіп- қонған шекті
руының биі Жанқожа Кенесарыға ... ... оның ... ... ... ... ... қарсы ... ... ... ... ... өтінді»[17].
Кенесары өзінің негізгі күштерін ... ... ... ... ... ... ... өзіне
ілескен ауылдар үшін Сырдария маңынан ... ... еді. ... ... ... ... ... бағытын дұрыс табуы. Осы
аймақ Кіші және Орта ... ... ... және Ұлы жүз
руларына да ... ... ... жағынан, бұл жерге патша ... ... ... қоймаған еді. Ал Орта Азия ... біз ... ... 1845 ... ... соңында Кенесары
Қоқанға қарсы күресін бастай отырып, Жанқожа Нұрмұхаммедовтен ... ... оған ... деп ... «Жанқожа батыр қоқандықтар
біздің қазақтарға тыныштық ... ... ... ... сіздің ағаңыз Сарман биді ... ... ... егер Сіз ... онда мен Ұлы және Орта ... жинап, Созақ қаласына келемін, ал Сіз Кіші ордадан жігіт ... ... үшін ... ... ... ... қуана келісті .Ол өзінің жігіттерімен Кенесарыға келіп,
біріккен ... ... ... ... ... ... алды.
Орынбор Шекара Комиссиясының төрағасы генерал-майор ... ... ... ... ... ... былай
депті: Кенесары «Сырдарияға, Қоқан жерінде көшіп жүрген ... ... де ... ... 700 ... өз жағына шығарып
алды, сөйтіп, олармен қосқанда 1000 қырғыз шабуылға шығып ... ... ... ... ... Шөмекей, Керей, Шекті, Алтын және Әлім
руларының қазақтарына сөз ... Оның бұл ... жұрт ... асты. Олар көмек беруге дайын екендіктерін білдірді. ... ... ... ... жасақтар құрып, оларды ... Оның ... ... ... - батыр Тоғанас ... ... және ... ... ... ... - ... би
мен сұлтан Тұғым Асанов, Шеген руынан сұлтан Ұшыр ... ... ... Мажағұлов және Әлім руынан Жанқожа келіп ... ... ... ... бәрі көп ... адамдарымен
Кенесарының жалпы күшіне қосылды».
Ұлы ... ... ... қиын жағдайға тап болды. Осы
кезеңдегі Ұлы ... ... ... ... ... фактор
Қазақстанның оңтүстік аудандарының орыс ықпалын ... еді. ... ... Ұлы жүздің Сүйік Абылайханов бастаған сұлтандардың
бір бөлігі орыс ... ... ... ... ХІХ ғ. ... ... патшалы Ресей бірқатар жағдайларға байланысты, ... де, ... ... ... ... да ... ... жүргізе алмаған еді. ... ... ... Орта ... мен, ең ... Қытаймен өз қатынасын бұзғысы келмеген ... Ұлы ... ... ... сөз ... ... ықпалында болған.
Сол кезде патша ... ... ... да ... ... ... ... әсер етер еді, бұл сауданы ... өте ... ... ... ... ... ... орыс көпестерне жыл сайын 15 ... сом ... ... ... ... зорға басқан кезде, 1839 жылы Қытай мен
Англия арасындағы ... ... ... кантондағы ағылшындардың
апиын ... ... ... болды. Апиын сатудан ағылшын
үкіметі үлкен пайда ... еді . ... мен ... ... ... ... аяқталды. Қытай үкіметі енді ... ... ... ... Амой, Нинпо, Фучжоу және ... да ... ... мәжбүр болды. Мұның бәрі Қытайдың ... ... Орыс ... енді Орта ... хандықтардан да
қауіптене ... жоқ. ХІХ ғ. 40 ... ... , 1845 ... ... ... соғыстың нәтижесінде Бұқар, Хиуа және ... ... ... сияқты
қуатты мемлеркетпен ашық күреске шыға алмайтыны түсінікті ... ... Орта ... ... өзара соғысы ... ... ... ... жоқ. Осы ... ... Азия ... сыртқы саясатына әсер ... ... ... ... Хиуа ханы ... мен ... шарт жасасты. Енді
Хиуада орыс ... баж ... ... жасауға мүмкіндік
алды. Хиуа ханы Ресейге ... ... өз ... таратпауға
уәде берді. Осыған қарамастан , Орта Азия ... ... ... орыс ... өте сақ қимылдады, Орта Азиялық ... ... ... тырысты. 1844 жылғы генерал-майор
Жемчужников басқарған Сібір және ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... қақтығыспау керектігі қатаң ескертілген болатын.
«Түсініспеушілік ... үшін Орта Азия ... ... ... да ... ... ... Бұқарлықтармен және
Қоқандықтармен сәл де ... ... ... үшін Орынбор
даласындағы жотуылды Сырдария мен ... әрі ... ... ... Шу ... ... ... шектей тұрған ләзім».
1845 жылы Ұлы жүз ... мен ... ... ... ... орыс үкіметі үшін Ұлы жүз ... ... ... жасады. Бұл жерде айта кететін нәрсе, Орта және ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... жағдайда болған еді. Ұлы жүз қазақтары Қоқан ... ... ... екі ... ... бастан кешіргендіктен
Ресейдің боданы болу шетелдіктердің ауыр ... ... ... Ұлы жүз ... ... қол астына ерікті ... ... ... осы. ... өкіметі жаңа отарлау ауданының
осындай ерекшелігін ескергені ... ... ол өзі Кіші ... ... ... ... ... қолданған отарлық езгі ... ... ... ... ... манаптары съездерінің шешімдерін кез
келген уақытта өзгерте алатын ... ... ... ... ... ... билігіне наразы қырғыздарды қамау үшін ... ... ... ... мен ... ... халқын қанау
құралы болған ісләм ... ... ... ... ... ... ... қырғыз рулары
көтеріліске шықты. Көтерілісшілерді жуасыту үшін ... ... би ... Ол ... ... ... ... былай деп жазады: «Бекназар би әйелдер мен ... ... ... ... елді түк қалдырмай тонап, көп олжа
және ... ... ... ... Қоқанға қайтты»[18].
Орыс әскерлерінің алдыңғы ... ... ... ... ... ішінен кейбірі орыс ... ... ... Оған ... ... ... 1821 ... Броневскиге жазған хаты куә: ... ... және ... ... ... ... Бірақ біздің ордада
бұзық
қырғыздар бар және ... ... ... ... ... ... ... билігіңізді қолдансаңыз екен»
Үкімет Кенесары көтеріліске Ұлы жүз ... ... ме ... ... Вишневскийдің ... ... ... және Карбышевтің отрядтары берілді. Вишневский
Батыс Сібір ... ... ... ... ... ие ... және оны ... қоса сол ... ал ... бола ... оның өзін ... қолымнан келетін
шаралардың бәрін қолданамын»- деп уәде ... ... ... өз ... ... ... ... және Кенесарыға қарсы бірігіп ... ... ... ... ... сендірді:
«Біздің мекенімізге келген Кенесары мен оның жақтастарына халық
тыныштығын бұзушы ... ... оны ... дұшпанымыз деп
есептейміз және Кенесарының да, ... да ... ... үшін онымен ешқандай мәмлеге келмейміз.Егер де ... ... ... ... ... оның орта ... әсіресе жақын
маңдағы округтердің қырғыздарына қарсы қимылы ... ести ... ... онда ... айуандық қастандығын болдырмау үшін
өздеріңізге ... ... уәде ... ... ... бірлесіп күресуге шақырып, қырғыз
халқына ... ... ... ... өзінің «Қырғызстан
тарихы» кітабында Сыдықовта айтады. Ол былай деп ... ... ... ... өзінің өкілін жіберіп, ортақ жауға қарсы бірлесіп
күресу үшін қырғыз, ... ... күш ... ... ... ... Ұлы ... жүрген өзіне басқа да
жүздерден адамдар келіп қосылады деп ... Ұлы ... ... ... ... ... ... қайтадан елеулі күш – 20 мың ... ... ... Шу ... ... ол енді ... сала ... бірақ соғыстың
басталуына байланысты құрылыс тоқтап қалады.
Қырғыздармен қатынасын шиелністірмеу үшін ... ... ... ... кезде тұтқындалған Қалша би бастаған ... 1846 жылы ... ... ... орта шеніне қарай біршама тыныштық ... да ... ... ... ... және ... бітім жасасуға келісе
бастады. Алдағы келіссөздер ... ... ... ... ... деп ... ... тағы қырғыздарға Кенесары өзінің
және Ғали ... ... ... туралы келісуге елшілер жіберіп
еді, бірақ олар әлі ... жоқ. ... бар ... ... ... ... тоқтатуға тырысты. Мұны ... та ... ол: ... « ... ... қолданып,
қырғыздармен бітімге келуді ойластыруда» деп ... ... елші ... ... болып белгілі манап
Қалығұл ... ... ол ... ... генерал-губернаторы
Горчаковка Кенесарының ... ... үшін ... ... ... ... ... бірнеше күн ордасында ... ... ... да қонақасы берді. Наурызбайдың кескін-келбетін ... рет осы ... ... ... ... ... киген,
мұрты енді тебіндеп келе жатқан, ұзын бойлы жас ... ... ... оның Наурызбай төре екенін білдім».
Кенесары Қалығұлмен ... ... ... ... ... ... қатынаста болады және қырғыздар Кенесарының ... ... деп ... ... ... халқының атынан: «Қырғыздар
мен ... ... ... ... ел ... және барлық
маңызды
істер бойынша Кенесарымен ақылдасып отырады және оның ... ... деп уәде ... ... бірге тұтқындар алмасуға да ... ... ... ... қазақтардың қолынан қаза тапқан
қырғыз батыры Тастанбектің найзасы мен болат ... ... ... ... ... ... ... төлемін ... уәде ... ... ... ... екі ... (бірі қайын ағасы, Орынборда тұтқында ... ... ... ... ... ... кезінде қырғыздар
біреуіне 64 қара баран жылқы, ал ... – 10 ... ... ... ... 10 құндыз, 10 құла ат,10 түйе төлем төлеуді белгіледі.
Кенесары ... ... ... мен екі батырын босату үшін әр
ауылдан бағалы ... ... ... ... бірақ «жиналған мүлік
оның қайын ағасы мен сүйікті батырын ... ... ... көп кешікпей қырғыздардың ... ... ... ... Жаманқараны өлтіргені үшін Ұлы жүздің батыры
Саурықтың ізін ... ... дем алып ... ... ... 70-80 қырғыз шабуыл жасап, жігіттерін өлтіріп, ... ... ... Саурық қуғынға шыққан кезінде торуылға түсіп,
қырғыздар қолынан қаза тапты. Қырғыз ... ... ... ... ... келісім шарттың бұзылуына, қарулы ... ... және ... мен оның ... ... ... ... бастаған көтерілістің тарихтағы маңызы.
1847 жылы ... ... ... басып кірді. Бұл күресте
Кенесарының көздеген негізгі ... ... мен ... ... жауы ... үстемдігіне және ... ... ... ... ... ... күресу еді. Сондықтан ол
қырғыздарға қарсы ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарады . Бірақ осының өзінде ол күрестің
феодалдық әдістерін қолданып, ... ... ... Оның ... ... гөрі қырғыз халқына ... ... Ол ... ... ... де ... да аямады. Бірақ қатыгездік
екі жақтан да болды. Қырғыз манаптары ... ... ... сансыз көп жақтастарын өлтіргенін, көтерілісшілерді
аяусыз азаптағандарын және Кенесары мен оның ... ... ... ... ... ... тән қатыгездік
көтерілісшілердің де күрес әдістерінен орын ... ... ... өз ... шеңберінен аса алмады.
Феодалдық қоғам жағдаындағы ұлт-азаттық ... ... ... деп ... ... соғысында көтеріліске шыққан ұлт
қолданған әдістерді соғысты ... ... ... жұрт ... ... ... қандай да бір басқа ойша жасалған
өлшем ... ... , тек қана ... ... ... қай ... жеткеніне қарап бағалау керек».
Кенесарының ... оның ... ... мен, сол ... оның ... және ... ... әсер етуімен
түсіндіруге болады. Алайда, дәл осы феодалдық күрес әдістері ... ... ... ... ... ... күреске жұмылдыруына
көмектесті. Кенесарының Қырғыстанда ... ... ... ... ... ... тап ... күресуіне тура келген, оның
түбіне ... де нақ осы жәйт ... ... ... ... ... жеңісімен
аяқталатыны алдын ала белгілі еді. Біріншіден, ... ... ... мен ... ... ... кеңесіп отырды. Генерал-
майор Вишневскийге ... ... ... ... деп ... ... белгілі билерге – Бұғы ... биі ... ... ... ... Сарыбағыш биі Ормон Ниязбековке, Солты руының ... ... хат ... ... де, орыс ... де
жауы Кенесарының көзін құртайық деп шақырдым.
Екіншіден, қазақ сұлтаны ... және ... би ... ... ... ... ... еді. Шайқас болардың
алдындағы түнде олар Кенесары жасақтарынан ... ... Ол ... ... ... ... ... мен Рүстем төре ... ... ... ... Шу ... арғы ... өтіп, «Мықан суына»
жеткен соң өткел іздеп, таң атқанша ... Осы ... ... ... байқап қалып, шабуыл жасады. ... жау, алда ... ... су, ... ... жағдайда қазақтар қырылып, бір бөлігі
қолға түсті»[20].
Сыпатай мен ... ... ... ұмыт қалған ... ... ... ... Қарабеков Сібір бастығынан сұлтан
Рүстемді наградтауды ... ... ... деп ... «Рүстем сұлтан
мен Сыпатай Әлібеков би ... ... ... ... да менің
Кенесарыны жеңуіме жағдай жасалды».
Үшіншіден, Қоқан ... өз ... ... ... ... ... ... екендігін түсінген Кенесары
әскери кеңес ... ... шығу ... ... ... ... ... «Маған Тама руының Құрман батыр және ... ... , ... ... 200 ... ... мен ... қырғыздар шебіне шабуыл жасап, бұзып өтемін» деді. ... ... ... мен, Кенесары келіспеді. «Егер біз ... онда ... ... Кімнің аты жүйрік болса, сол құтылады.
Ал халықтың ... ... ... ... Егер мен, ... ... тұра қашып кетсем, онда мен бұдан былай халыққа хан ... ... ... ... тек азық-түлік артатын ... ... ... найза алып жаяу ... ... ... ... ... ... қолдамады. Соғыс ... ... ... үшін жаман ырым болатын. Көмек ... ... ... ... ... ... шешім қабылданды. Бірақ көмекке ешкім
келмеді.
Кенесары мен ... ... өз ... ... бұзып өтуге ұйғарды.
Кенесары өзінің отряды мен ... ... ... ... ... ... болды. Өзеннен өту кезінде көп адам
суға ... ... ... жауынгерлер Кенесарыны аман алып қалу
үшін әрекет жасады. Осы ... ... ... адам ... ... ... ... желкеден төнген қара
қырғыздардың ... суға ... ... өліп бара ... ... ... Кенесарыны құтқаруға тырысты. Өздерін
құрбан ете отырып, олар ... суға ... бара ... атынан
ауыстырып, өз аттарын беріп отырды».
Қоршаудан шығуға ... ... ... ... ... күші ... шайқаста қаза тапты. Кенесарыны манаптар ... ... ... ... ... ... тағы да ... айтты: жауласуды қояйық та, ортақ жау Қоқанға ... ... үшін ... мен ... ... біріктірейік ... ... ... қырғыз манаптары бұл жолы да оның ... өзін ... ... иін ... ... ... сол бір шақта өлеңдетіп қоя ... ... өз ... мен ... жолында өзі жүргізген аса ... ... ... жолын баяндады, ... кең ... қаза ... серіктерін еске алды. Кенесары өлтірілер
алдындағы соңғы сәт ... ... ... ... ... ... күн шуағы төгілген биік аспанға, онан соң ... ... ... ән ... Ән ұзақ айтылып, жиналғандар ... ... ... бойын билеп, жүрегін ... ... Ол ... ... туып-өскен кең даласында, кіндік
кескен ауылында ... бар ... ... ... ... Кенесары
өлімі оның серіктері үшін, ... ... үшін ауыр ... болды.
Кенесарының өлімі туралы хабар жетісі мен Орынбор Шекара ... ... ... онда ... ... ... ... ортақ жауымыз өлді деп хабарлады».
Батыс ... ... ... осы ... ... қырғыз манаптарын түгел өзіне шақыруға шешім қабылдады және
оларды ... ... ... ... бұл шаралар
жүзеге асырылды. ... ... ... ... хат ... былай делінген: «Құрметті қырғыз ... ... ... ... ... ... ... қызметіңіз үшін,
өзіме император тақсыр берген билікке сай, ... ... ... ... ... күміс медаль жіберіп отырмын. Сіздің осы
жоғары ... ... ... және ... ... ... үкіметтің сенімін ... ... ... ... ... ... ... мәліметіне қарағанда, Ормон ... ... ... Наурызбай, оның екі баласы және басқа да ... қаза ... ... ... ... ... ... мыңға жуық адам тұтқындалған. Қырғыз манаптары Ормон мен
Жантай ... риза ... және ... ... ... қазақтардың бастарын Қоқан ханына сыйлыққа жіберді. Бұл
ттуралы ... ... ... ... бір ... былайша
еске түсіреді: «Мен Ташкентте ... тағы ... ... ... ... ... екі арбаға тиелген ... ... ... ... ұзын ... ... ... базарына
тізіп қойған. Жергілікті басшылар бұл іске риза ... ... ... ... ... ... манаптарының Кенесары көтерілісін басуда көрсеткен
көмегін жоғары ... Осы ... ... ... ... ... министрлігін басқарушы Л.Г.Сенявинге жазған хатында Ормон
Ниязбековтың ... ... ... ... ... осы істе септігі ... ... ... онда ... ол ... бізге тиімсіздеу басқаша сипат алары сөзсіз еді».
Қапал ... ... ... үшін кек алу ... ... ... ... аттанған. Олар өлімге қатысы бар
бірнеше манапты ... ... ... бірі – ... ... өзі ... алынды. Кенесары қазасынан кейін, Іле ХІХ ғ. 50
жылдары Қырғызстанда сол ... ... ... ... ... соғыс басталды. Сарыбағыштықтарды бастаған ... Бұғы ... ... бай ... ... ... өзі ... Осы соғыстың барысында, 1855 жылы ... қаза ... ... жендеттің бірі – Жантайдың ... ... ... де ... ... ... біршама қайшылықтары,
анықталмаған ... бар: бір ... ... ... ... екінші жағынан, бауырлар қырғыздармен қантөгісу соғысы, ... ... өзін ... бас тартқан қазақ ... ... ... ... ... үшін ... ... бұл
жолы да қазақ руларының қасиетті мақсат ... - ... жаңа ... ... ... саяси оқшаулығын
сақтап келе жатқан, кең-байтақ ... ... ... ... жолында бірігуіне ... ... ... ... тар ... рулық мүдделердің
басым болуы дәстүрлі аристократияняң Орталық ... ... ... мен ... ... барған сайын ашық
қақтығысуы ... ... ... ... ... ... көрсетуін тереңдете түсті.
Ресейдің Оралдан арғы шет ... аса ірі ... ... табының мән-жайларын айтқанда, Қазақстанның геосаяси
орналасуының ерекшелігін ескермеуге ... ... да, ... де ... ... ... ... факторы да
елеулі рол атқарғаны мен, олар Кенесарыны өздерін Ресей ... ... ... ... ... ғана ... хан өз ... өткір жүзін ... ... ... ... ... бәсеңдей берді; Ресейге қарсы да, ... да ... ... ... ... келмес қатесіне айналды.
Ұлы Абылай заманындағы егеменді ... ... ... ... ... ... ХІХ ... аса ірі ұлт-
азаттық көтерілісі бұл жолы да ... пен ... ... ол ... мен ... халықтарының жадында ... із ... ... империясына қарсы ... ... ... ... да
аймақтарға құлаш жайған күресінің бір буыны болды. ... ... ... ... мен ... аса ... саясатшы,
қолбасшы Кенесары қасымов басшылық еткен қазақ халқының ... ... ... басып алуынан ... ... ... ... ... ... ең табанды, қажырлы және ұзаққа ... ... ... ... өз ... оның ... ... дипломат
ретіндегі теңдесі жоқ ... ... ... өктемдігі
жағдайында жылдар бойы ескерусіз қалдырылып ... де, ... ... ... ... Қасымов хан өз дәуірінің ұлы
қайраткерлері ... ... орын ... Орыс ... жат жерліктердің шапқыншылығынан қорғаған қолбасшылар
Дмитрий ... ... ... хан да ... ... ... Кенесары
Қасымұлы туралы тарихи тұлғалар бүгінгі таңда өз еңбектерін ұрпақтарға
жеткізуде.
Пайдаланылған ... А. ... ... және ... ... ... 1992 ж
2. Б.Амалбеков Көкшедегі Кенесары асы» ... 1992 ... ... М.П. ... КСР ... ... 1941 ... Е.Бекмаханов «Қазақстан ХІХ ғ. 20-40 жылыдарында» Алматы 1999 ... ... ... хан» ... 1993 ж.
6. К.Есмағанбетов «Қазақстан шетел әдебиетінде» ... 1914 ... ... ... Т-3 ... 1994 ... «Қазақстан тарихы» Алматы 1994 ж.
9. М.Ементаев Тарихтағы ... ... ... 1992 ... М.Мағауин «Қазақ тарихының әліппесі» Алматы 1994 ... ... ... үңгірі» Көкшетау 1992 ж.
12. Серебрянников «Түркістан өлкесі» Ташкент 1914 ж.
13. Рязанов А. ... ... ... 1928 ж.
14. Х.Маданов, Ч. Мусин «Ұлы дала ... ... 1994 ... Хан Кене ... 1993 ... ... ХVIII – ХІХ ғасырлардағы болып ... ... ... ... ... ... бүкіл үш Жүз
қазақ шаруалары дерлік қатысты. Кенесары көтерілісіне феодалдық қозғалыс
деп айдар тағу дұрыс ... Бұл ... ... кім ... ... ... ұлт – азаттық шаруалар көтерілісі сипатына ие.
Тақырыптың мақсаты:
Көтерілістің алғышарттарына талдау жасау;
• Көтерілістің барысы және тарихи маңызын зерттеу;
• Статистикалық мәліметтерге ... ... ... ... Көтерілістің жеңілу себептері мен сипатын ашып көрсету.
Зерттелу дәрежесі:
Қазақ – қырғыз қатынастары, орыс – поляк қарым – ... ... ... ғана ... көнбейтін құбылыс. Қаз ССР-ның ... ... 100 жыл ... ... ... сөз сөйлеген М.Махмудовтың Кенесары Қазақ халқының ұлттық
батыры деуі әбден жөн сияқты. ... ... бұл ... осы ойын
расқа шығаруы әбден ықтимал. Кенасары Қасымовтың тағдырын ірі жазушы Жюль
Верн де айналып өте ... Оған ... ... ... табылған
Кенасары жайлы романның қолжазбасы куә бола алады.
Түйін:
Кенесарының орыстарға күресі емес, орыс империясына қарсы күрес. Бұл
үрдіс оған ұлт – ... ... ... оның ... ... күресті империя
ішінде емес, отаршылдар басып алған өз жерінде жүргізді.
Қырғыздарға қарсы күрес бұл екі туыс ... ... ... ... қайшылықтарды дұрыс түсінбеушіліктен туындаған жәйт.
Қазақстанды түгелдей шарпыған Кенесары көтерілісі ...... ... ... ... ... іспеттес еді. Міне, көтерілістің
осал жері де осында. Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... ... ... ұлт – ... революцияға тізе
қосуға біреуге жол ашты.
-----------------------
[1] . ... ... ХІХ ғ. 20-40 ЖЖ.» ... 1999 ж.
313-б.
[2] . Қ. ... ... ... . ... ... ... , ... Парасат 16-б Алматы
1992 .
[4] . М.Ементаев ... ... ... ... 1992 ж. ... . Середа «Бунт киргизского султана ... 1978 ж. ... . ... «Кенесары хан» А.1993 ж. 12-25-б.
[7] . Нотто В.О. « О ... ... ... ... 1973 ... . ... ... и Садык» Уральск 1982 ж. ... ... К. ... ... ... ... 1983 . ... .Салтабаев «Қырғыз тарихының ... 382-б. 1979 ... . ... М.П. ... КСР ... ... 1981 ж. 234-б.
[12] Симолин В. « Оренбургскии листок» 1989 ж. №26.
[13] . ... Д.И. ... Азия ... ... 1868 ... . ... А.В. ... листок» 1889 ж. №28.
[15] . Ж.Көпеев Т-3. Қолжазбаның 81-б.
[16] . ... ... ... Т-4. ... 1914 ж. ... . ... А. «Орынбор өлкесі» Орынбор 1921 ж. 120-б.
[18] . Ядринцев Н. «Сібір отар ... СПБ 1882 ж. ... . ... ... ... тарихы» 317-б.
[20] . Е.Т.Ыбырай «Кенесары бастаған қазақ ... ... А. 1948 ж. ... Ахмет Сұлтан Кенесарыұлы «Кенесары және Сыздық сұлтандар» А.
1992 ж. 13-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кенесары бастаған қазақ халқының ұлт-азаттық күресі9 бет
Кенесары басқарған ұлт-азаттық көтерілістің басталу себептері мен барысы24 бет
Кенесары Қасымұлы - аса көрнекті мемлекет қайраткері11 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық күрес барысындағы қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы қадамдар6 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс8 бет
Кенесары Қасымұлы — ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы11 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Махамбет Өтемісұлы жайында12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь