ХҮІІІ ғ. 50-ші жж. – ХІХ ғ. бірінші ширегіндегі Қазақстандағы саяси үрдістер


1. Абылайдың ішкі және сыртқы саясаты. Абылайдың Жоңғариямен, Қытаймен, Ресеймен қарым.қатынасы. Қазақ.Қытай қатынастары.
2. Сібір ведомствосының ХҮІІІ ғ. екінші ширегіндегі орталық және шығыс Қазақстан аймақтарындағы саясаты.
3. «Шаңды жорық». Жоңғар.қазақ екі жүз жылдық соғысының аяқталуы және оның тарихи маңызы. Орта жүздегі Абылай хан мұрагерлерінің тұсындағы саяси жағдай.
Орта жүз бен Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт тұрақтанғаннан кейін ХVІІІ ғасырдың 40 жылдардың аяғына қарай тағыда шиеленісе бастады. Қонтайшы Галдан Церен қайтыс болған соң Жоңғарияда орын алған өзара қырқыс құдыретті державаның әлсіреуіне және бүкіл аумақтағы саяси жағдайды өзгертті. Осы жағдайды пайдаланған қазақ даласының билеушілері Жоңғар мемлекетінің ісіне араласа бастады. Орта жүз бен Орта жүздің ханы Әбілмәмбет болғанымен, нақты билік сұлтан Абылайдың қолына жинақтала берді. Ол жоңғар қазақ соғысы кезінде батырлар мен билердің үлкен қолдауына сүйенетін.
Үмбетей жырау Богенбай батырдың қайтыс болғанда оны жоқтауға арналған толғауында Шарышты жеңгеннен кейін Абылай хан болды дейді.
Абылайдың замандасы Тәтіқара жырау да оның Орта жүзге хан болғанын растайды.
Бұқар жырау «Құбылып шыққан бәйшешек» деген толғауында Абылай жиырма бес жасында таққа отырды дейді.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев «Абылай ханның дәуірі» деген туындысында Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғанын айтады.
Міржақып Дулатов өзінің «Абылай» деген еңбегінде де осылай жазылған.
Шәкәрім өзінің «Уәлибақының ұрпағы» деген еңбегінде Шарышпен жекпе жектен кейін Абылайдың Әбілмәмбет ханның үйіне шақырылғанын жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ Жәнібектің батасын алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы бойынша, бұл шамамен 1735 ж. болған.
Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі осылай баяндалады. Қалай дегенде де Абылай 30 жылдардың аяғынан бастап елдің саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол арқылы Абылай бүкіл күш қайратын жоғарғы билікті нығайтуға және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан шығаруға бағыттады.
Жоңғар мемлекетінің құлауы аймақтағы саяси жағдайды түбірінен өзгертті.
Цин императоры 1756 ж көктемінде Абылайға Әмірсананы (жоңғ. Давацидің жиені) ұстап беруді талап етіп хат жолдайды. «Өздеріңе келешекте төнетін қасірет туралы мықтап ойланыңыздар, сонан соң өкінесіңдер, бірақ кеш болады», деп қорқытты император қазақтарды.
1756 ж. Дардана генерал басқарған Цин армиясы басып кіріп Шаған Оба ауданында үлкен шайқас болады. Бұл шайқаста қазақтар батысқа шегінеді.
Келесі шайқас Қарқаралы тауларында өтеді. Бұл шайқаста қытайлардың жеңісімен аяқталды. 500 адам өлтіріліп, 11 адам тұтқынға түседі.
1756 жылдың қазан айында Баян ауылды батысында Бөгенбай басқарған әскер цин армиясына үлкен соққы береді. Бұл жерді қазақтар «Шүршіт қырылған» деп атап кеткен.
Осы жылы қыс ерте түскендіктен әбден әбіржіген қытай әскерлері шегінеді. «Қысты бұл арада өткізу мүмкін емес...»деп баяндады Дардана императорға.
1757 ж. Абылай Жоңғарияны қалпына келтіру үшін күрестің келешегі жоқ екенін түсінді. 1757 жылдың қыркүйегінде Цин империясына Ханжігер мен Өміртай батаған елшілік жіберіп кешірім сұрады. Сонымен бірге Тарбағатайды өздерінің заңды қоныстары деп жариялап, оны қазақтарға беруді талап етті.
1. История Казахской ССР. Т. I, II. А., 1979.
2. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993ж.
3. Күзембайұлы А. Әбіл Е. История Республики Казахстана. Астана., 2000.
4. Галузо П.Г. Аграрные отношения на юге Казахстана в 1867-1914 гг. А., 1965.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Реферат
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 5 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






5-лекция. Тақырыбы: ХҮІІІ ғ. 50-ші жж. - ХІХ ғ. бірінші ширегіндегі Қазақстандағы саяси үрдістер.
Жоспар:
1. Абылайдың ішкі және сыртқы саясаты. Абылайдың Жоңғариямен, Қытаймен, Ресеймен қарым-қатынасы. Қазақ-Қытай қатынастары.
2. Сібір ведомствосының ХҮІІІ ғ. екінші ширегіндегі орталық және шығыс Қазақстан аймақтарындағы саясаты.
3. Шаңды жорық. Жоңғар-қазақ екі жүз жылдық соғысының аяқталуы және оның тарихи маңызы. Орта жүздегі Абылай хан мұрагерлерінің тұсындағы саяси жағдай.
Лекция мақсаты: Қазақ-жоңғар соғысы, қазақ тарихының трагедиялық беттерін, қазақ хандығының саяси жағдайын, қазақтардың ресей құрамына қосылуының басты себептері мен салдарын ашып көрсету, Ресейдің жүргізген әкімшілік реформалары және қазақтардағы хандық биліктің жойылуы мәселесі туралы мағлұмат беру.

Лекция мәтіні: Орта жүз бен Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт тұрақтанғаннан кейін ХVІІІ ғасырдың 40 жылдардың аяғына қарай тағыда шиеленісе бастады. Қонтайшы Галдан Церен қайтыс болған соң Жоңғарияда орын алған өзара қырқыс құдыретті державаның әлсіреуіне және бүкіл аумақтағы саяси жағдайды өзгертті. Осы жағдайды пайдаланған қазақ даласының билеушілері Жоңғар мемлекетінің ісіне араласа бастады. Орта жүз бен Орта жүздің ханы Әбілмәмбет болғанымен, нақты билік сұлтан Абылайдың қолына жинақтала берді. Ол жоңғар қазақ соғысы кезінде батырлар мен билердің үлкен қолдауына сүйенетін.
Үмбетей жырау Богенбай батырдың қайтыс болғанда оны жоқтауға арналған толғауында Шарышты жеңгеннен кейін Абылай хан болды дейді.
Абылайдың замандасы Тәтіқара жырау да оның Орта жүзге хан болғанын растайды.
Бұқар жырау Құбылып шыққан бәйшешек деген толғауында Абылай жиырма бес жасында таққа отырды дейді.
Мәшһүр Жүсіп Көпеев Абылай ханның дәуірі деген туындысында Абылайдың Көкшетауда 48 жыл хан болғанын айтады.
Міржақып Дулатов өзінің Абылай деген еңбегінде де осылай жазылған.
Шәкәрім өзінің Уәлибақының ұрпағы деген еңбегінде Шарышпен жекпе жектен кейін Абылайдың Әбілмәмбет ханның үйіне шақырылғанын жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай Шақшақ Жәнібектің батасын алып, хан деп жарияланады. Оның жорамалдауы бойынша, бұл шамамен 1735 ж. болған.
Қазақ деректемелерінде Абылайдың билікке келуі осылай баяндалады. Қалай дегенде де Абылай 30 жылдардың аяғынан бастап елдің саяси өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол арқылы Абылай бүкіл күш қайратын жоғарғы билікті нығайтуға және Қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдарыстан шығаруға бағыттады.
Жоңғар мемлекетінің құлауы аймақтағы саяси жағдайды түбірінен өзгертті.
Цин императоры 1756 ж көктемінде Абылайға Әмірсананы (жоңғ. Давацидің жиені) ұстап беруді талап етіп хат жолдайды. Өздеріңе келешекте төнетін қасірет туралы мықтап ойланыңыздар, сонан соң өкінесіңдер, бірақ кеш болады, деп қорқытты император қазақтарды.
1756 ж. Дардана генерал басқарған Цин армиясы басып кіріп Шаған Оба ауданында үлкен шайқас болады. Бұл шайқаста қазақтар батысқа шегінеді.
Келесі шайқас Қарқаралы тауларында өтеді. Бұл шайқаста қытайлардың жеңісімен аяқталды. 500 адам өлтіріліп, 11 адам тұтқынға түседі.
1756 жылдың қазан айында Баян ауылды батысында Бөгенбай басқарған әскер цин армиясына үлкен соққы береді. Бұл жерді қазақтар Шүршіт қырылған деп атап кеткен.
Осы жылы қыс ерте түскендіктен әбден әбіржіген қытай әскерлері шегінеді. Қысты бұл арада өткізу мүмкін емес...деп баяндады Дардана императорға.
1757 ж. Абылай Жоңғарияны қалпына келтіру үшін күрестің келешегі жоқ екенін түсінді. 1757 жылдың қыркүйегінде Цин империясына Ханжігер мен Өміртай батаған елшілік жіберіп кешірім сұрады. Сонымен бірге Тарбағатайды өздерінің заңды қоныстары деп жариялап, оны қазақтарға беруді талап етті.
Біздің құжаттардан көріп отырғанымыздай Абылай өзінің Қытайға бодандығын іс жүзінде мойындаған жоқ, ал бітім жасалды. Сонымен қазақ елшіліктері 1757 ж. - Тарбағатайға, 1759ж.- Ертістің жоғарғы ағысындағы жерлерге, 1760 ж.- Іленің жоғарғы ағысына өз құқықтарының танылуына қол жеткізді.
Цин агрессиясына тойтарыс беру және Қазақстанның Шығысындағы жерлерді қайтарылуы Орта жүзде ғана емес, барлық қазақ халқының алдында Абылай сұлтанның билігін нығайтты.
1752 жылы Барақ сұлтан қайтыс болғаннан кейін ол іс жүзінде қазақ жерлеріндегі бірден бір толық құқылы билеушіге айналды.
Әбілмәмбет Абылайсыз бірде бір елеулі шешім қабылдамайтын, тіпті оларды ықпалды сұлтанға тапсыра салатын. Мәселен, 1763 ж. Орталық Азия елдерінің циндерге қарсы одағына қосылуға шақырып, өзіне жолдаған хатты ол Абылайға жіберген.
Жоңғария құлағаннан кейін қазақтар да, қырғыздар да көз тіккен Жетісу жайылымдары дауға айналды. Елуінші жылдың аяғында бұл жерлерге Ұлы жүздің қауымдары берік орнығып алған еді, алайда алпысыншы жылдың басында жер дауы соғысқа айналды. 1760 жылы қырғыздар дулат пен қоңырат руларының қоныстарына шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде Абылай әскер жинап сол жылы талас қырғыздарын жеңіліске ұшыратты. 1765 жылы қырғыздар найман ауылдарын күйзелтті. Осы жылы Абылай отыз мың әскермен қырғыздарды тағы да талқандады. Бұл жорық Ш.Уәлиханов жазып алған атақты Абылай туралы жырда жырланған. Қазақтардың жеңіске жеткеніне қарамастан, 60 жыл жанжал шешілген жоқ. Бұған Қазақстанның халықаралық аренадағы күрделі жағдайын, қытайлардың басып кіру қаупінің сақталуы, сондай ақ күшейіп келе жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себеп болған еді.
60 ж. аяғына қарай Абылай сұлтан Қазақстанның көпшілік бөлігінде жоғарғы билікті нығайтып алды. Батыр хан мен Ералы сұлтан оның одақтастары еді, тіпті Нұралы хан да онымен санасуға мәжбүр болды. Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеушісі болып қалғанымен, сол кезеңнің өзінде ақ Абылай ресми хат алысқанда хан деп атала бастайды. Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін ғана Абылай 1771 жылы жалпы қазақ ханы болып жарияланады. Бұл біртұтас тәуелсіз Қазақ хандығын сақтауға жасалған соңғы әрекет еді.
ХVІІІ ғ. 60 ж. аяғына қарай Қазақ мемлекеті Абылайдың белсенді сыртқы және ішкі саяси қызметі арасында біршама мықты әрі біртұтас мемлекетке айналды.
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай жасалды. 1771 ж. күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық үш жүз өкілдері жаңа ханды сайлау үшін хандықтың ежелгі астанасы Түркістан қаласына келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және Болат сұлтандар, Нұралы ханды қоспағанда, Кіші жүз қазақтарының билеушілері, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ресейдің қазақ жерлерін басып көшуі
«Қазақстанның жаңа заман тарихы» пәнінен
Қазақстан жаңа және қазіргі заман тарихы
Абылай сұлтанның қоғамдық-саяси өмірі
Қазақтың ХІХ ғасырдағы мал шаруашылығы
Қазақстан тарихы. Дәрістер курсы
Қазақ-орыс байланыстарының алғашқы кезеңі
Қазақстан жаңа заман тарихы
Деректану және тарихнаманың теориялық-методологиялық мәселелері. Дәрістер кешені
Қазақ-орыс қарым-қатнастары
Пәндер