18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы


• 1 Қазақ хандығының ішкі жағдайы
• 2 Тәуке ханның XVIII ғасырдың бас кезіндегі сыртқы саясаты
• 3 Қазақ хандығының ыдырай бастауы
• 4 Сырттан төнген қауіп.қатердің күшеюі
• 5 Жоңғарлардың Қазақстан аумағына шапқыншылығы
• 6 Қазақтардың жауға қарсы күрес ұйымдастыру әрекеттері
• 7 Қазақтардың қару.жарағы
• 8 Әскери әдет.ғұрыптар
• 9 Пайдаланылған әдебиет
Тәуке хан (1680-1715) билік еткен жылдары Қазақ хандығы орталықтандырылған мемлекет болып қала берді. Қазақ хандығында бейбіт өмір орнады, заңдар қатаң сақталды, тайпааралык алауыздык азайды. Шиеленіскен ірі даулар мен айтыс-тартыстар беделді билердің тікелей араласуымен шешіліп отырды. Барымта-карымта, жайылымдар мен су көздерін бөлісу жөніндеп алауыздықтар мейлінше азайды. Қазақтың әскери жасақтарының жауынгерлік кабілеті күшейді. Ішкі ауызбірліктін арқасында елдің орасан зор аумағының тұтастығы сақталды. Қазақтар солтүстігінде орыстардың Тара қаласынан бастап, оңтүстігінде Ташкент қаласына дейінгі, батысында Жайық (Орал) өзенінен бастап, шығысында Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді иеленді. Қазақтардың Еділ (Волга) өзені аймағында көшіп-қонып жүрген кездері де болды.
Тәуке хан тарихқа «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасаған билеуші ретінде кеңінен танылды. Оның кезінде құрамында қазақ даласының данышпандары атанған аса беделді Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би бар билер кеңесі құрылды. Олардың жеке тұлғалары мен аттарының өзі бүкіл қазақ халқының және Қазақ хандығының бірлігі мен біртұтас топтасқандығын білдірді. Тәуке ханның кезінде қазақтардың үш жүзінің ең таңдаулы да беделді деген өкілдері жыл сайын бас қосып, аса маңызды мәселелерді талқылап, шешім қабылдап отырды. Ондай жиын Оңтүстік Қазақстанның аумағындағы Күлтөбе деген жерде өтіп тұрды. Атақты ханның ордасы орналасқан қала қасиетті Түркістан болды. Қазақтар Сырдария өзенінің өңіріндеп 32 қалаға иелік етіп, басқарып отырды. Тарихшы ғалымдар Тәуке хан билік құрған уақытты Қазақ хандығының «алтын ғасыр» кезеңі деп бекер атамаған. Атақты орыс тарихшысы А.И. Левшин осы билеуші туралы былай деп жазады: «Ол оларды, тайпаларды, өліспей беріспейтін алауыздықтан арылтты, олардың арасындағы бірнеше жылга созылған қанды қырғын сойқанды тоқтатты, ол өзгелердің бәрін де асқан ақыл-парасатымен, қара қылды қақ жарган әділеттілігімен өзіне бағындыра білді».
[өңдеу]Тәуке ханның XVIII ғасырдың бас кезіндегі сыртқы саясаты
Хандықтың біртұтас бірлігін және оның шекараларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен Тәуке хан күшті де ықпалды сыртқы саясат жүргізді. Сөйтіп ол қырғыздармен және қарақалпақтармен әскери одақ құруға қол жеткізді. Бұл шараның арқасында Қазақ хандығының аумағына Жоңғар қалмақтарының шабуыл жасауынан төнген қатерді тоқтатудың сәті түсті.
Тәуке ханның бүкіл қызметі көрші халықтармен тату-тәтті, жақсы қарым-қатынас орнатуға және Қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғауға бағытталды. Оның осы мақсатпен Ресейге және Орта Азия хандықтарына бірнеше рет елшілер жібергені жақсы мәлім. Оларға жүктелген міндет сыртқы жауларға қарсы күресу үшін әскери одақ құрып қайту болды.
Тәуке ханның жасағы 80 мыңға жуық жауынгерден тұрды. Мұның өзі жатжерлік басқыншыларға тойтарыс беруге қабілетті едәуір үлкен күш еді. Елдің әскери күш-қуатын нығайтқан аса көрнекті еңбегі үшін және жаумен қанды шайқастарда көрсеткен жеке ерлігі үшін оған батыр атағы берілді.
[өңдеу]Қазақ хандығының ыдырай бастауы
Тәуке хан 1715 жылы қайтыс болды. Оның мұрагері Қайып хан Қазақ мемлекетінің бұрынғы ұлылығын берік ұстап тұра алмады. Жаңадан келген билеп-төстеушіге сұлтандардың топтары тарапынан наразылык күшейіп, бақ таласы мен тақ таласы өрши түсті. Қазақ даласында жоғары билік жолындағы күрес шиеленісе берді. Мұның өзі дәстүрлі қазақ хандығын дағдарысты күйзеліске ұшыратты. Рулар, тайпалар және жүздер арасындағы бірлік пен байланыс әлсіреді. Баяғы алтыбақан алауыздық қайтадан қозды. Сұлтандардың аймақтық сеператизмі күшейді. Қазақтың барлық жүзінің өз ішінде келте хандары пайда бола бастады. Орталык хандық биліктің әлсіреуі Кіші жүзде - Әбілқайырдың, Орта жүзде - Болаттың, Сәмекенің, Кушііктің, Ұлы жүзде — Жолбарыстың, Иманның жағдайын әлдеқайда нығайта түсумен жалғасты.
1. ↑ Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі:  Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге
Таңдаулыға:   
Тегін:  Антиплагиат




18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы
Уикипедия жобасынан алынған мәлімет

Мазмұны
  [жасыру] 
1 Қазақ хандығының ішкі жағдайы
2 Тәуке ханның XVIII ғасырдың бас кезіндегі
сыртқы саясаты
3 Қазақ хандығының ыдырай бастауы
4 Сырттан төнген қауіп-қатердің күшеюі
5 Жоңғарлардың Қазақстан аумағына
шапқыншылығы
6 Қазақтардың жауға қарсы күрес ұйымдастыру
әрекеттері
7 Қазақтардың қару-жарағы
8 Әскери әдет-ғұрыптар
9 Пайдаланылған әдебиет

[өңдеу]Қазақ хандығының ішкі жағдайы

Тәуке хан (1680-1715) билік еткен жылдары Қазақ хандығы
орталықтандырылған мемлекет болып қала берді. Қазақ хандығында бейбіт өмір
орнады, заңдар қатаң сақталды, тайпааралык алауыздык азайды. Шиеленіскен
ірі даулар мен айтыс-тартыстар беделді билердің тікелей араласуымен шешіліп
отырды. Барымта-карымта, жайылымдар мен су көздерін бөлісу жөніндеп
алауыздықтар мейлінше азайды. Қазақтың әскери жасақтарының жауынгерлік
кабілеті күшейді. Ішкі ауызбірліктін арқасында елдің орасан зор аумағының
тұтастығы сақталды. Қазақтар солтүстігінде орыстардың Тара қаласынан
бастап, оңтүстігінде Ташкент қаласына дейінгі, батысында Жайық
(Орал) өзенінен бастап, шығысында Ертістің орта ағысына дейінгі жерлерді
иеленді. Қазақтардың Еділ (Волга) өзені аймағында көшіп-қонып жүрген
кездері де болды.
Тәуке хан тарихқа Жеті жарғы заңдар жинағын жасаған билеуші ретінде
кеңінен танылды. Оның кезінде құрамында қазақ даласының данышпандары
атанған аса беделді Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би бар билер кеңесі
құрылды. Олардың жеке тұлғалары мен аттарының өзі бүкіл қазақ халқының
және Қазақ хандығының бірлігі мен біртұтас топтасқандығын білдірді. Тәуке
ханның кезінде қазақтардың үш жүзінің ең таңдаулы да беделді деген өкілдері
жыл сайын бас қосып, аса маңызды мәселелерді талқылап, шешім қабылдап
отырды. Ондай жиын Оңтүстік Қазақстанның аумағындағы Күлтөбе деген жерде
өтіп тұрды. Атақты ханның ордасы орналасқан қала қасиетті Түркістан болды.
Қазақтар Сырдария өзенінің өңіріндеп 32 қалаға иелік етіп, басқарып отырды.
Тарихшы ғалымдар Тәуке хан билік құрған уақытты Қазақ хандығының алтын
ғасыр кезеңі деп бекер атамаған. Атақты орыс тарихшысы А.И. Левшин осы
билеуші туралы былай деп жазады: Ол оларды, тайпаларды, өліспей
беріспейтін алауыздықтан арылтты, олардың арасындағы бірнеше жылга созылған
қанды қырғын сойқанды тоқтатты, ол өзгелердің бәрін де асқан ақыл-
парасатымен, қара қылды қақ жарган әділеттілігімен өзіне бағындыра білді.

[өңдеу]Тәуке ханның XVIII ғасырдың бас кезіндегі сыртқы саясаты

Хандықтың біртұтас бірлігін және оның шекараларының қауіпсіздігін
қамтамасыз ету мақсатымен Тәуке хан күшті де ықпалды сыртқы саясат
жүргізді. Сөйтіп ол қырғыздармен және қарақалпақтармен әскери одақ құруға
қол жеткізді. Бұл шараның арқасында Қазақ хандығының аумағына Жоңғар
қалмақтарының шабуыл жасауынан төнген қатерді тоқтатудың сәті түсті.
Тәуке ханның бүкіл қызметі көрші халықтармен тату-тәтті, жақсы қарым-
қатынас орнатуға және Қазақ жерін сыртқы жаулардан қорғауға бағытталды.
Оның осы мақсатпен Ресейге және Орта Азия хандықтарына бірнеше
рет елшілер жібергені жақсы мәлім. Оларға жүктелген міндет сыртқы жауларға
қарсы күресу үшін әскери одақ құрып қайту болды.
Тәуке ханның жасағы 80 мыңға жуық жауынгерден тұрды. Мұның өзі жатжерлік
басқыншыларға тойтарыс беруге қабілетті едәуір үлкен күш еді. Елдің әскери
күш-қуатын нығайтқан аса көрнекті еңбегі үшін және жаумен қанды шайқастарда
көрсеткен жеке ерлігі үшін оған батыр атағы берілді.

[өңдеу]Қазақ хандығының ыдырай бастауы

Тәуке хан 1715 жылы қайтыс болды. Оның мұрагері Қайып хан Қазақ
мемлекетінің бұрынғы ұлылығын берік ұстап тұра алмады. Жаңадан келген билеп-
төстеушіге сұлтандардың топтары тарапынан наразылык күшейіп, бақ таласы мен
тақ таласы өрши түсті. Қазақ даласында жоғары билік жолындағы күрес
шиеленісе берді. Мұның өзі дәстүрлі қазақ хандығын дағдарысты күйзеліске
ұшыратты. Рулар, тайпалар және жүздер арасындағы бірлік пен байланыс
әлсіреді. Баяғы алтыбақан алауыздық қайтадан қозды. Сұлтандардың
аймақтық сеператизмі күшейді. Қазақтың барлық жүзінің өз ішінде келте
хандары пайда бола бастады. Орталык хандық биліктің әлсіреуі Кіші жүзде -
Әбілқайырдың, Орта жүзде - Болаттың, Сәмекенің, Кушііктің, Ұлы жүзде —
Жолбарыстың, Иманның жағдайын әлдеқайда нығайта түсумен жалғасты.
Бұл хандармен қатар қазақ даласында Барақ, Әбілмәмбет, Батыр, Сұлтанбет
сияқты басқа да сұлтандардың беделі арта берді. Атап айтқанда, Сұлтанбет
өзінің толып жатқан ұлдары арқылы Ертіс бойы қазақтарына билік жүргізді.
Оның жергілікті қазақтардың арасына ғана емес, сонымен қатар шекаралас орыс
өкіметі орындарына да елеулі ықпалы болды.

[өңдеу]Сырттан төнген қауіп-қатердің күшеюі

XVIII ғасырдың бас кезінде қазақ мемлекетінің іштен ыдырауы күшейе түскен
жағдайда, ол сыртқы алпауыт мемлекеттердің тарапынан
ерекше қызығушылық тудырған нысанға айналды. Өйткені бұл кез империялық
мемлекеттердің жаңа отарларды басып алуды күшейткен тұсы еді. Егер Үндістан
аумағында Англияның отаршылдық экспансиясы ұлғая түсіп жатса, Ресей
Швециямен соғыс әрекеттері (1701—1721 жылдар) аяқталғаннан кейін, Қазақстан
мен Орта Азияға қарай көз алартты.
Қытай мен Ресей империясы Қазақ хандығы мен Жоңғария хандығы сияқты көшпелі
мемлекеттердің әлсіреуіне бірдей мүдделі болды. Ресей империясының
Қазақстанмен шекаралас аймақтардағы негізгі қызметі дипломатиялық қарым-
қатынастар орнатуды және әскери барлау шараларын жүргізуді еселеп күшейтуге
бағытталды. Бұл шаралар қазақтар көшіп-қонып жүретін шекарада әскери
бекіністер желісін салуды жиілендіріп жіберді. Мәселен, 1716-1720 жылдардың
кезеңінде Ертіс өзенінің оң жақ жағалауында Омбы, Черкасск, Железинск,
Жәмішев, Семей, Өскемен сияқты және басқа да әскери бекіністер тізбегі
салынды. Кейінірек олардың ара-арасына шағын бекіністер — редуттер мен
форпосттар салына бастады.
Бұл кезде қазақтар Еділ қалмақтарының, башқұрттардың, Орал және Сібір
Қазақтарының тарапынан мезгіл-мезгіл жасалып тұрған шабуылдардың ауыр
зардаптарын бастарынан кешірумен болды. Ал олардың бәрі де патша үкіметінің
қол астына қарайтын орыс бодандары еді. Қазақтарды оңтүстіктен Орта Азия
хандықтарының билеушілері, ал Оңтүстік-шығыстан жауынгер жоңғар қалмақтары
ығыстыра түсті. Жалпы алғанда, бұл кезде Қазақ мемлекетінің шекараларында
өте күрделі де қауіпті жағдай қалыптасты.

[өңдеу]Жоңғарлардың Қазақстан аумағына ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
XVIII ғасырдың бірінші ширегіндегі Қазақстан
ХҮІІІ ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ СЫРТҚЫ САЯСАТЫ
Қазақ хандығының сыртқы саяси байланыстар
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары
Қазақ хандығының көрші мемлекеттермен сыртқы саяси байланыстары
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты
Жәңгірханның ішкі және сыртқы саясаты
XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті
ХҮІІІ – ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ қоғамы
Ішкі және сыртқы аудит
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь