Түркі тіліндегі жай және құрмалас сөйлемдер

Жоспар

I.Кіріспе.

II.Негізгі бөлім.
1.Түркі тіліндегі жай және құрмалас сөйлемдер.
2.Қазақ тіліндегі жай және құрмалас сөйлемдер

Әдебиеттер.
Сөйлем — синтаксис зерттейтін басты тіл тұлғаларының бірі. Ол атқаратын қызметі (функциясы) тұрғысынан да, мазмұны жағынан да, грамматикалық белгілерін ескергенде де синтаксистік форма ретінде алынған сөзден, сөз тіркесінен түгелдей өзгеше категория болып саналады.
Сөйлем — коммуникативтік тұлға, яғни пікір білдіру үшін, информация беру үшін жұмсалатын тұлға. Сөз, сөз тіркесі ез беттерімен бұл қызметті атқара алмайды. Мысалы, Қала мың-сан оттарымен жаршырап тұр. Осы сөйлемнің құрамынан мың-сан оттарымен, мың-сан деген тұлғаларды алып қарайық.
Мың-сан — сөз, ұғымды атайды. Мың-сан оттары-мен — бұл белгілі ереже бойынша құралған конструкция — сөз тіркесі. Бірақ сөз де, сөз тіркесі де өз алдына, өз сапаларында пікір алысу тұлғалары болып жұмсала алмайды. Олар тек ұғымды атау үшін ғана жұмсалады, үғымның атауы болады. Пікір белгілі ұғымдардың негізінде, солардың өзара қатынасы негізінде құралады. Солай болғандықтан сейлем де сөздерден, сөз тіркестерінен құралады. Сөйлемнің жеке сөзге немесе сөз тіркесіне пара-пар келетін конструкциялардан ғана құралатаны бар: Сүттей жарық түн. Бұл аталғандар — сөйлем. Өйткені олар сөйлемге тән грамматикалық сипаттарға ие болып түр. Сол арқылы осы лексикалық, синтаксистік құрамда да пікір білдіреді. Сөйлемдік форма алмаған күйде жаз, сүттей жарық түн дара сөз, сөз тіркесі ретінде қалады.
Сонымен, жеке сөз де, сөз тіркесі тәрізді боп келген конструкциялар да сөйлемге тән грамматикалық форма алып, коммуникативтік тұлға — сөйлемдік сапаға ие бола алады екен. Осыдан шығатын қорытыдды — сөйлем өзіне тән грамматикалық құрылысы бар, граммати-калық формасы бар категория. Сөйлемді сөйлем ететін, сөйлемнің грамматикалық формасын құрайтындар мыналар:Сөйлем сөйлеу практикасында түрлі-түрлі құрамда жұмсалады. Ол бір немесе екі сезден, тіпті көп-теген сөзден де құрала береді. 'Көлемі аз бұлақтың ай-наласына жиі қонған ауылдардың үйлері де,
Әдебиеттер.

1.Қайдаров.Ә. Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл білімі.-Алматы,1998.
5.Аханов.Қ. Тіл білімінің неғіздері.-Алмата,2000.
6. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы
        
        Жоспар
I.Кіріспе.
II.Негізгі бөлім.
1.Түркі тіліндегі жай және құрмалас сөйлемдер.
2.Қазақ тіліндегі жай және құрмалас сөйлемдер
Әдебиеттер.
Кіріспе.
Сөйлем — ... ... ... тіл ... ... Ол ... ... тұрғысынан да, мазмұны жағынан да, грамматикалық
белгілерін ескергенде де синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... категория болып саналады.
Сөйлем — коммуникативтік тұлға, яғни пікір білдіру үшін, информация ... ... ... Сөз, сөз ... ез ... бұл ... атқара
алмайды. Мысалы, Қала мың-сан ... ... тұр. Осы ... мың-сан оттарымен, мың-сан деген тұлғаларды алып қарайық.
Мың-сан — сөз, ұғымды атайды. Мың-сан ... — бұл ... ... ... ... — сөз ... Бірақ сөз де, сөз тіркесі де өз
алдына, өз сапаларында ... ... ... ... ... ... ... ұғымды атау үшін ғана жұмсалады, үғымның атауы болады. Пікір белгілі
ұғымдардың негізінде, солардың ... ... ... ... Солай
болғандықтан сейлем де сөздерден, сөз тіркестерінен құралады. Сөйлемнің
жеке сөзге ... сөз ... ... ... ... ғана
құралатаны бар: Сүттей жарық түн. Бұл аталғандар — сөйлем. Өйткені олар
сөйлемге тән ... ... ие ... түр. Сол ... ... ... ... да пікір білдіреді. Сөйлемдік форма
алмаған күйде жаз, сүттей жарық түн дара сөз, сөз тіркесі ... ... жеке сөз де, сөз ... тәрізді боп келген конструкциялар да
сөйлемге тән грамматикалық ... ... ... ...... ие бола ... ... Осыдан шығатын қорытыдды — ... ... ... ... бар, граммати-калық формасы бар категория. Сөйлемді
сөйлем ететін, сөйлемнің грамматикалық формасын ... ... ... ... ... жұмсалады. Ол бір немесе екі
сезден, тіпті көп-теген сөзден де ... ... ... аз ... ай-
наласына жиі қонған ауылдардың үйлері де, шұбырған малы да, адамдары да ыю-
қыю араласып жатқан ... біз ... тән ,ең ... ең ... ... ... ең бастапқы құралу схемасын ажыратып тану үшін осы мақсатымызға ... ... ... ... ... ... құрамы жағынан ең шағын, ең ықшам
болғаны дұрыс. Малдары арала-сып жатыр. Біз түстік. Түн.
Осындай ... ... ... құрайтын минимум белгілерді ... тән және ең көп ... ...... Осы ... ... ескергенде, сөйлемді құрау үшін
ең аз ... екі мүше ... ... кім, не ... ... мүше, яғни бастауыш, және ол ... не ... ... яғни ... мүше қатысуға тиіс. Осы екі мүшенің ... ... ... ... ... Өйткені сөйлем пікірді, яғни
болмыстағы заттардың өзара қатынасын білдіру үшін ... ... ... ... ... деп ... ... негізгі грамматикалық белгісі. Сөздер бірі
бастауыш, екіншісі баяндауыш болып предикативтік ... ... ... ... ие ... үлкен — сөйлем. Көл бастауыш ретінде, үлкен баяндауыш ретінде
қатынасып тұр. Үлкен бастауышқа ... ... ... ... ... ... көл ... құрамда предикаттық қатынас жоқ, ... ... ... ... бұл сөздер тобы сөйлем бола алмайды. Тілде ... ... ... ... ... ... формалар болады.
Олар бірнешеу және бәрі де көбіне баяндауыш мүшенің құрамынан орын ...... ... Бұл форма айтылған пікірдің болмысқа шақ, мезгіл
жағынан қандай ... ... ... үшін ... ... (келе жатыр — келді).
Екіншісі — рай формалары. Бұл форма айтылған пікірдің болмысқа, ... ... ... Рай формалары — ашық рай, бұйрық рай,
шартты рай, қалау рай ... ... ... ... ... ... ... қаты-настыру ерекшеліктерін танытады: айтты — айт
...... ... — ашық рай, бұл ... ... анық ... ... Айт — бұйрық рай. Ол іске қосу, жұмсау талабын
танытады.
Үшіншісі — ... ... ... ... әр ... үш жақтың қатысуын ескеріп
құрылады.
Сөйлемнің бастауыш мүшесін үш ... ... ... ұйымдастыруды
ыңғайлы ету талабынан туған грамматикалық қүбылыс. Пікірдің субъект ... өз ... ... ... бөледі: субъект ретінде сөйлеушінің
езі қатысса, ол I жаққа жатады, субъект ретінде тыңдаушы қатысса, ол ... ... ... ... ... ... процесінен сырт тұрған адам, зат
қатысса, ол III жаққа жатады. Субъектілер коммуникативтік жаққа ... ... атау ... мен, біз, сен, сіз, ... ... ол, олар ... ... т. б.).Сонымен, қорытып айтқанда жақтық категория субъектінің
коммуникативтік жағдайға қандай қатынаста ... ... ...... ... жақ, шақ, ... ... тұрғысынан белгіленеді. Шаққа өлшеуші меже — сөйлеушінің сейлеу
моменті. Осы момент осы шақ болып саналады. ... шақ, ... шақ ... о жақ, бұ жағы ... ... ... ... өлшемнің көрінісі ілгеріде айтылды. Сонымен
персонализация, яғни жаққа бөлу әр ... ... ... ... Шақ, рай, жақ формалары — ... ... ... ... ... ... ... формалар. Баяндауыш мүше осы
формаларды бойына жиып предикативтікті білдіретін мүше сапасына көтеріледі.
Предикативтік дегеніміз — ... ... ... білдіру. Сөйлемде бұл
мағына баяндауыш мүше ... ... ... ... ... деп те ... Ал бастауыш пен баяндауыш өзара ... ... ... бұл ... ... ... ... деп
аталады.
Сөйлемнің бірлігі белгілі интонация арқылы да көрінеді. Біз ... ... ... ... Сөйлемнің анықтамасы осы белгілері
негізінде құралады. Предикативтік ... ... ... ... үшін ... ... тобы сөйлем деп аталады.
Сөйлем пікірді болмысқа қатынасы ... ғана ... ... Ол
пікірге сөйлеушінің қатысын, көз-қарасын да қоса ... ... мына ... керінеді — пікірді реалды немесе ирреалды
(шұбарлану, жорамал) көріп айту: келеді — ... ... ... сияқты.
Сөйлеушінің пікірге осындай қатынасы сөйлемде түрлі адамдар, формалар
арқылы ... ... ... бұл ... ... мағына деп
аталады да, бұл мағынаны білдіретін амалдар, формалар ... ... ... деп ... білімінде модальдық деген терминді түрліше жұмсау бар. Біз терминнің
тар мағынада жұмсалуын айттық. Мұнымен ... ... ... терминді кең
мағынада, осы атауға сөйлемдегі пікірдің болмысқа да, сөйлеушіге де ... ... да бар. ... ... ... ... ... де пікірдің
болмысқа қатысы мен сөйлеушінің пікірге қатынасын даралап таниды. Пікірдің
болмысқа қатынасын білдіретін ...... ... ... деп аталады.
Пікірге сөйлеушінің қатынасын білдіретін ...... ... деп аталады.
Сөйлем коммуникативтік конструкция, яғни пікір алысу үшін жұмсалатын
тілдік тұлға ... ... ... ... оның ... құрамы сөйлесу
ситуациясына, контексте бағынышты болады. Сөйлесу ситуациясы, ... екі ... ... ... ... ... — пікір алысудың
диалог, монолог түрінде болуына байланысты. Контекст — сөйлемнің ой айту
үстінде ... ... ... болуы.
— Қайда бардың?— Заводқа.
Алдымен Әміре туралы. Онымен бірге жолаушылауды мен «Әннің сапары» ... ... ... ... байланысты тағы бір жай бар.
Сөйлемнің формасы тек предикативтікті білдіруге ғана ... ... ... формалары сөздің (сөйлеудің) мақсатына да байланысты. ... ... ... ... ... жауап алу үшін құралатын сөйлемдердің
әрқайсысына тән ... ... ... осы аталғандармен тынбайды. Сейлеуші пікір айту үстінде
тыңдаушысын пікір алысуға икемдейді (бұл үшін құратпа сөз, ... ... ... ... ... ... ... айтады (бұл баяндауыштық
формаға әсер етеді), ойдың басты мәліметін ерекшелеп ... ... ... сөйлеуші жақтың сөзімен жалғастырып айтуды немесе өзінің ... ... ... ... етуі мүмкін. Осының бәрі сөйлемнің
құрамы мен құрылысынан көрінеді.
Сөйлемдерді дұрыс тану үшін, біз ... ... ... ... ... ... мына ... сүйенеді.
1. Сөйлемдерді логикалық-грамматикалық ерекшеліктеріне қарай топтау.
Сөйлемдерді сөйлеу мақсатына ... ... ... құрамының көрінісіне қарап топтау.
Сөйлемдерді жақтық мағыналарының болу-болмауына қарап топтау.
Сөйлемдерді информациялық көлеміне, осыған сай ... ... ... ... ... грамматикалық белгілерін атадық, олардың
қандай топтарға ... ... Енді ... ... ... ... форма қүрауға шақ, рай, жақ формалары қатысады
дедік. Синтаксисте, яғни сөйлем құрамында да шақ, рай ... ... ... (шақ, рай ... ... ... Бірақ
айырмашылық жоқ емес. Бұл ретте біз лин-гвистика теориясында ... ... шақ, рай ... мен ... шақ, рай ... ... керек деген пікірін ... жөн ... мен оның ... ... ... айырмашылықтың көп
болатыны септік формаларының сөз ... ... да ... ... жай, сөйлемдер құрылысы, формасы, мағынасы жағынан
ерекшеленіп ... олар ... ... ... байланыста келеді.
Түрлі трансформация арқылы сөйлемдердің типтік түрлері функция жағынан да,
өзгеру жүйесі жағынан да ... ... ... ... ......
алмайды емес, сонда айттым — сонда айтқаным.
Осы айтылғанның бәрі сөйлемнің грамматикалық формасы, ... ... әр ... ... ... ... Әсіресе
ауызекі сөйлеу тілінде ... ... ... грамматикалык
ерекшелігімен көзге түседі, сонымен ... онда ... ... ... жүмсау да жоқ емес.Басқаша ... ... ... ... — жеке ойды ... жай ... ... күрделі бір сөйлемге айналуы сол арқылы бір ойды екінші ойға
жалғастырып, ... бір ойды ... ... ... ... Бұл ... ... құрмалас сөйлем синтаксисінің жай сөйлем
синтаксисінен елеулі өзгешелігі бар: жай ... ... ... ... білдіретін сөздердің өзара пір- лесіп, сөйлем болу жолдарын
тексерсе, құрмалас ... ... жеке ойды ... ... ... мен ... құрмалас сөйлем болу жолдарын, құрмалас сөйлемнің өзіндік
сипаттары мен түрлерін тексереді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... — ойлар тіркесі, яғни сейлемдер
тіркесі. Сөйлемнің бұл екі түрінің әрқайсысы өз ... ... ... амал-тәсілдерін зерттейді. Құрмалас сөйлем синтаксисі
жай ... ... ... ... ойды ... бір ... ... өйлем болуын зерттеумен ғана тынбайды, ... ' ... ... ... ... ... күрделі бірлікті де
қарастырады. Осы турғыдан алғанда, құрмалас сөйлем синтаксисінің объектісін
құрмалас ... ... ... бірлік деп екі топқа бөлуге болады.
Тілдік категориялардың басқа да ... ... ... сөйлемдердің де
өзіне тән қалыптасу, даму тарихы бар. ... ... ... мен ойлау бір-бірімен тығыз байланысты. Ой атаулының ... ... ... ... қалыптасып, тіл арқылы, тілдік материалдар арқылы өмір ... ... ... тіл ... тікелей шындығы, ал ой шындығы
тек тіл арқылы ғана көріне алады дейміз. Тілдік ... ... ... ... ... — сөйлем. Сейлемге «біршама аяқталған
ойды білдіреді» деп ... ... ... де ... мен ой ... форма, екіншісі — соның мазмұны ретінде өзара ... ... ... болатын категориялар. Бұл екеуі де ... өмір ... сай сол ... материалдық, идеялық дамуына, соның қажетіне
қарай бірте-бірте дамып отыратын қоғамдық ... ... ... ... ... мазмұны болғандықтан, бұл екеуінің қалып-тасұ, даму тарихын да
бірлікте деп қараған дамып ... ... ... ... керсеткіші болып табылатын сөйлемдердің, яғни құрмалас сөйлемдердің
болуы да ... ... ... сөйлем адамның ой өрісінің, дүние тануының
кеңейіп, күрделі ойлардың туып, дамуына байланысты, сол ... ... ... ... ... ... ... тілдерде, соның ішінде қазақ тілінде де,
құрмалас сөйлемнің неше алуан күрделі түрлері кездеседі. Бірақ ... ... ... бір ... ішінде, бірден пайда болмаған. Әр ... даму ... ... ... қалыптасып жетілген.
Көрнекті ғалымдардың айтуына қарағанда, тіл дамуының көнерек заманында
сөйлем құрамындағы ... сол ... жай ... бір-бірімен
байланыстыратын қазіргі тіліміздегідей дәнекерлер, тәсілдер болмаған. ... ... ... ... ... тіліміздегідей бірі екіншісіне
меңгеріліп, жетек-теп, өзіне тәуелді етіп тұру сияқты байланысу ... ... ... болмаған сөздер, сөйлемдер байланысындағы басым
тәсіл — ... ... ... ... желілерінің жақындықтарына қарай
бір-бірімен қабыса, іргелесе байланысу тәсілі болған.
Сөз бен сөздің, сейлем мен сөйлемнің ... ... ... ... ... ... дербестік, бір-біріне тәуелсіздік күшті
болған.
Тіл дамуының мұндай сатыдағы кезеңінде кұрмалас ... тек ... ... яғни ... ... жақын жай сейлемдердің өзара
іргелесе, ... ... ... ... түрі ғана ... ғылымда
құрмаластың бұл түрі паратаксис деп аталады. Пара-таксис құрмалас сөйлем
дамуының ... ... жолы деп ... ... алғашқы кезеңдерінде сөйлем құрамына енген сөздердің
байланысында дербестіктің, бытыраңқылықтың ... ... ... ... ... ... ... да кездесетінін, ... ... ... ... ... ... Үндіевропа тілінің синтаксисін зерттеген ғалымдар көрсеткен.
Өзінің «Кіріспесінде» А. Мейе көне заманда үндіевропа ... екі ... ... ... атқарған белгілі бір ... ... ... ... айта ... көп ... мүмкін
барлық жағдайда да шығар, Цезарь айтыптымыс дей тін ... ... ... ... ... ... ... біріне-бірі тіркесіп
айтылатың. болған деп жазады . Дәл осы ... ... ... тілдер
синтаксисін зерттеген басқа лингвиіст ғалымдар да айтқан кейінгі кездерде
сөйлемдерді ... ... ... ... ... күрделі
ойдың ертедеөзара грамматикалық байланысы жоқ дербес сөйлемдер арқылы
белілі орыс тілі ... ... ... ған ... де ... А. А. Потебня И. Лысков т. б. еңбектерінде орыс ... ... ... ... сабақтас (меңгерілу) ... ... ... көп ... ол кездерде сабақтастырушы
жалғаулықтардың болмағандығы айтылады. Үндіевропа тілінің балаң кезіндегі
сөздер мен ... ... ... меңгерілу тәсіліне қарағанда,
тұрған орнына қарай жанаса байланысуы, сөйлемдердің ... ... ... ... болған дегенді айтады.
Тіл дамуының көне заманында сөздер мен-сөйлемдер байланысының нашар,
синтаксистік ... ... ... пен ... ... ... ... жылдары жиірек аталып жүрген.Құрмалас
сөйлем дамуының екі жолы туралы» деген мақаласында А. Рифтин де ... ... А. ... ... тұрған екі жай сейлемнің салаласу негізінде
бір-біріне қосылуы, бірігуі құрмалас сөйлем дамуының бірінші жолы ... ... ... да, ... ... ... ... бекерге
шығармайды.
Сөз байланысының, сөйлем құрылысының жоғарыда айтылғандай алғашқы ... ... жазу ... біздің заманымызға жеткен жоқ. Түркі
тілдерінін ең көне жазу ... деп ... ... руникалык жазбалар
алдыңғы айтылғандарға қарағанда едәуір ... ... ... ... ... алуан, күрделі түрлерінің қалыптып, дамуы жазу ... ... ... ... ... ... туралы қазақ тілінде айтыла баста-ған алғашқы ... ... ... ... арналып жазылған оқулықтардан, яғни
А. Байтұсынұы жазған «Тіл ... атты ... оқу ... ... Қазірде қолданылып ... ... да ... ... ... «құрмалас» сөзі де сол оқулықтан басталып
еді. Терминнің мағынасы өзі атау болған категорияның ... сай ... ... ... ... ... ... — екі немесе одан да көп жай
сөйлемдерден құралатын күрделі категория. Қейбір ... ... ... ... ... ... ауыстыруды да ұсынды, бірақ бұл
термин сінісе алмады!. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесіне қатысты
зерттеулер ... ... аяқ; ... бастап молырақ көріне бастады.
Олар туралы пікірлер әр салаға байланысты тиісінше баяндалып ... ... ... ... беделді зерттеушілері ретінде А. Байтұрсынұлы, Н.
Сауранбаев, С. ... С. ... ... Түріктануға кіріспе.-Алматы,2001.
2.Қордабаев.Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары.-
Алмата,1999.
3.Исаев.С. Қазақ әдеби тілінің тарихы.-Алматы,1996.
4.Қарабаев.Т. Түркология және қазақ тіл ... Тіл ... ... ... М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы., 1992 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Синтаксистік оралымдар және оның жай сөйлемдер мен құрмалас сөйлемдерге қатысы62 бет
Эмоционалды-экспрессивті құрмалас сөйлемдер48 бет
Қазақ тіліндегі шақтық локалдылық/шақтық бейлокалдылықтың функционалды-семантикалық категориясы117 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Есімді сөйлемдер28 бет
Есімшелердің құрмалас сөйлем жасаудағы қызметі61 бет
Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің ара қатынасы10 бет
Жүсіпбек Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы құрмалас сөйлемдер34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь