Қазақ эпосындағы батырдың түс көру арқылы жар іздеу мотиві


1 Дастандардағы түс көру мотиві
2 «Һамра» дастаны
Дастандардағы түс көру мотиві – бас кейіпкердің іс-әрекетінің негізі. Сол түсінде көргенді іске асыру үшін қиын сапарға жол шегіп, небір қиындықты басынан кешіреді. Өйткені, «Түс көру мотиві бүкіл әлем халықтарына тән және оның атқаратын қызметі әр қилы, алдағаны болжау кейіпкерді сақтандыру, кейіпкерге көмек беру, адамдарды белгілі іс-әрекетке шақыру», – дейді зерттеуінде Ыбыраев Ш. /1, 151/.
Әсіресе, «Қобыланды», «Алпамыс», «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» т.б. туындыларындағы түс көру сарынының алатын орны ерекше.
Халық сенiмiнде түс көру үлкен орын алатынын аңғарамыз. Алдағы оқиғаны, адам тағдырын көрген түс арқылы болжап бiлуге болады деген сенiм мифтiк танымнан туындаған.
Романдық эпостың оқиғалық, құрылыстық бітіміндегі ортақ, ұқсас тағы бір ерекшелік бұл кейіпкердің психологиялық жағдайы, яғни қалыңдығының іздеп табуына ең біріншіден, әке-шешесінің қарсы тұрып, бөгет жасауы, одан сапар шеккенде кездесетін қиыншылықтары (бал ашу, теріс бата, түс көру т.б.). Осыған орай Г.Пірәлиеваның «Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері» (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем) атты докторлық диссертациясындағы қазақ эпосының түс көру, аян беру мәселелері: «Белгілі бір қауып-қатерден хабар беретін аруақты бабалардың Аян беру түстері мен одан кейінгі кейіпкер көңілін нілдей бұзатын психологиялық жағдайы, болашақтағы қалыңдығына қолы жетер жетпесі туралы хабар береді», – деген пікір айтқан /2, 76./. Мысалы, Қозының шешесі түсіне кіріп айтқан сөзіне тоқталатын болсақ:
Ай, балам, қайт үйіңе, жол көрінбес,
Сарыбай барғанменен қызын бермес.
Ана тілін тыңдамай кеткен бала,
Жолынан аман қайтып, үйін көрмес...
дейді. Мұндағы анасы баласының бір қауып-қатерден қорғап басынан кешер қиыншылық, азабы туралы бір хабарын береді. Бұл жырдың барлық ұлттық нұсқаларында екі ғашықтың бақытына қарсы істелетін әрекеттер өте ұқсас. Ең әуелі қыздың әкесі қарсы, одан кейін қыздан үміткер жігіт қарсы. Жігіт қарсы болу себебі, әрине қалыңдығы туралы естіген жігіт ата-анасынан бастап барлығы қарсы болады. Яғни, жігіттің өз махаббатына жету мақсатында барлық бөгеттерге төзеп, әке-шешесінің де сөздеріне қарсы шығады. Достық жолындағы серттің, алдын-ала бал ашып болашақты болжап және теріс бата сөзінің қаншалықты күші бар болғанын екі жастың қосылуына кедергі болатынын жырда жақсы баяндалған. Бұл сөздердің барлығы әрине, жігітке кері әсерін тигізгендігі көрінеді. Осыдан халықтың «айтылған сөз – оқ», немесе «ойланбай сөйлеген ауырмай өледі» деген мақалдары бекер айтылмаған дегіміз келеді. «Сейфүлмәлікте», «Жүсіп-Зылихада» да осындай ситуация қайталанады. Халыққа ертеден қанықты «Бозжігіт» жырының да жалпы желісі «Таһир-Зухраға» орайлас. Соның бірі – ғашықтардың түсінде танысуы. Бозжігіт Қарашашты түсінде көріп тілдеседі.
1 Ш. Ибраев. Эпос әлемі. – А., 1991.
2 Г. Пірәлиева. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. – Алматы: «Алаш», 2003.
3 Хорезми. Махаббатнама: Дастан. – Алматы: Жалын, 1985. – 112 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 4 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге
бот арқылы тегін алу ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






ҚАЗАҚ ЭПОСЫНДАҒЫ БАТЫРДЫҢ ТҮС КӨРУ АРҚЫЛЫ ЖАР ІЗДЕУ МОТИВІ

Нұрақыш Н. - аға оқытушы(Алматы қ-сы, ҚазмемқызПУ)

Дастандардағы түс көру мотиві - бас кейіпкердің іс-әрекетінің негізі. Сол түсінде көргенді іске асыру үшін қиын сапарға жол шегіп, небір қиындықты басынан кешіреді. Өйткені, Түс көру мотиві бүкіл әлем халықтарына тән және оның атқаратын қызметі әр қилы, алдағаны болжау кейіпкерді сақтандыру, кейіпкерге көмек беру, адамдарды белгілі іс-әрекетке шақыру, - дейді зерттеуінде Ыбыраев Ш. 1, 151.
Әсіресе, Қобыланды, Алпамыс, Қыз Жібек, Қозы Көрпеш-Баян сұлу т.б. туындыларындағы түс көру сарынының алатын орны ерекше.
Халық сенiмiнде түс көру үлкен орын алатынын аңғарамыз. Алдағы оқиғаны, адам тағдырын көрген түс арқылы болжап бiлуге болады деген сенiм мифтiк танымнан туындаған.
Романдық эпостың оқиғалық, құрылыстық бітіміндегі ортақ, ұқсас тағы бір ерекшелік бұл кейіпкердің психологиялық жағдайы, яғни қалыңдығының іздеп табуына ең біріншіден, әке-шешесінің қарсы тұрып, бөгет жасауы, одан сапар шеккенде кездесетін қиыншылықтары (бал ашу, теріс бата, түс көру т.б.). Осыған орай Г.Пірәлиеваның Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар, заттық әлем) атты докторлық диссертациясындағы қазақ эпосының түс көру, аян беру мәселелері: Белгілі бір қауып-қатерден хабар беретін аруақты бабалардың Аян беру түстері мен одан кейінгі кейіпкер көңілін нілдей бұзатын психологиялық жағдайы, болашақтағы қалыңдығына қолы жетер жетпесі туралы хабар береді, - деген пікір айтқан 2, 76.. Мысалы, Қозының шешесі түсіне кіріп айтқан сөзіне тоқталатын болсақ:
Ай, балам, қайт үйіңе, жол көрінбес,
Сарыбай барғанменен қызын бермес.
Ана тілін тыңдамай кеткен бала,
Жолынан аман қайтып, үйін көрмес...
дейді. Мұндағы анасы баласының бір қауып-қатерден қорғап басынан кешер қиыншылық, азабы туралы бір хабарын береді. Бұл жырдың барлық ұлттық нұсқаларында екі ғашықтың бақытына қарсы істелетін әрекеттер өте ұқсас. Ең әуелі қыздың әкесі қарсы, одан кейін қыздан үміткер жігіт қарсы. Жігіт қарсы болу себебі, әрине қалыңдығы туралы естіген жігіт ата-анасынан бастап барлығы қарсы болады. Яғни, жігіттің өз махаббатына жету мақсатында барлық бөгеттерге төзеп, әке-шешесінің де сөздеріне қарсы шығады. Достық жолындағы серттің, алдын-ала бал ашып болашақты болжап және теріс бата сөзінің қаншалықты күші бар болғанын екі жастың қосылуына кедергі болатынын жырда жақсы баяндалған. Бұл сөздердің барлығы әрине, жігітке кері әсерін тигізгендігі көрінеді. Осыдан халықтың айтылған сөз - оқ, немесе ойланбай сөйлеген ауырмай өледі деген мақалдары бекер айтылмаған дегіміз келеді. Сейфүлмәлікте, Жүсіп-Зылихада да осындай ситуация қайталанады. Халыққа ертеден қанықты Бозжігіт жырының да жалпы желісі Таһир-Зухраға орайлас. Соның бірі - ғашықтардың түсінде танысуы. Бозжігіт Қарашашты түсінде көріп тілдеседі. Демек, бұл тәсіл ғашықтық жырлардың тұрақты композициялық кестесінің бірі деуге келеді.
Романтикалық қаһарман қандай жағдайда кездескеніне қарамастан қызға бірден ғашық болады. Өйткені, һас сұлу ерекше әсер етеді. Тіпті кейіпкер сезім күшінің әсерінен көз жасына ерік береді. Текстке жүгінейік. Сейфүлмәлік арудың дидарына жанары түскен сәтте талып та қалады. Мұндай жайды "ессіз ғашықтық" деп те атаған.
Есін жиып, тағы да көзін салды,
Көрген сайын қайран боп күйіп-жанды.
Ата-ана, елі-жұрты естен шығып,
Шаһзада сурет көрді жаны күйіп,
Жүзіне жүзін қоя аузын сүйіп.
Өртенді тұла бойы шаһзаданың,
Жүрекке ғашық оты қатты тиіп.
Сондықтан басты кейіпкердің сүйіспеншілік сезімінің идеализациясы мұндай шығармалардың негізгі жанрлық ерекшеліктерінің бірі болып есептеледі. Идеализацияның элементтеріне мыналар жатады: лап еткен сезім алауы, оның пайда болған ғажайыптығын тілмен жеткізудің қиындығы, махаббаттың мөлдір де қуатты толқыны, ынтық құштарлықтың шексіз төзімділігі. Барлық дастандарда ішкі сезімді махаббат дертіне шалдығу арқылы көрсету: ("ғашығын үнемі есінен шығармау, көз жасы, талып қалу, сандырақтау, жалбарыну"). Шығыс дастандарының қазақ нұсқаларының кейіпкерлердің сүйіспеншілігін суреттеу сарыны классикалық дастандар үлгісіне сүйенеді.
Сол сияқты, Төлегеннің Ақ Жайықтан еліне қайтар мезгілінде Жібектің жайсыз түс көріп шошынуынан, түбінде сол түстің расқа айналуын баяндаған тұстар да әсем, ажарлы берілген. Ауылынан ата-анасының айтқан уақытында, қасына нөкер ертіп кетпей, Жібекке берген уәдесінен кешікпеу үшін асығып, жалғыз, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақтың көне эпосы
Бұрынғы өткен батырлар
Эпостағы қазақтану мәселелері (Қобыланды батыр эпосындағы)
Түc көру мотивінің түзілуін анықтау
Қазақ мифологиялық фольклорындағы ұлттық таным
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ
Қорқыт жырлары және оның қазақ эпостарымен байланысы
Қазақ фольклортанушыларының мақалалар жинағы
«Қыз Жібек» эпосының орындалу ерекшеліктерін бірнеше орындаушылық нұсқаларды салыстыра зерттеу
Қазақ қару-жарағының түрлері мен олардың фольклордағы атқаратын қызметі
Пәндер